Ekonomik şiddet

Açılış sahnesi

Ayın on beşi. Feray mutfak masasında, önünde bir zarf ve bir avuç fiş. Turgay her cumartesi olduğu gibi fişleri tek tek açıp bir deftere geçiriyor: ekmek, deterjan, kızın okul gezisi. Fişi olmayan kırk lira için sorgu başlıyor. Feray otobüse bindiğini, biletin fişi olmadığını anlatıyor. Turgay "Bu hafta yürürsün o zaman" diyor ve zarfa bir sonraki haftanın parasını koyuyor: geçen haftakinden elli lira eksik.

Feray bir kreşte öğretmen. Maaşı her ay, evlendikleri yıl Turgay'ın "işler kolaylaşsın" diye açtırdığı hesaba yatıyor. Banka kartı Turgay'ın cüzdanında, şifreyi Feray bilmiyor. Geçen bahar kreşin müdiresi ona sorumlu öğretmenlik önerdi; Turgay o hafta her sabah işe çıkacağı saatte bir sorun çıkardı, iki kez arabayı alıp gitti, Feray üç gün geç kaldı. Öneri sessizce başka birine gitti.

Akşam annesi telefonda yazın birlikte bir hafta deniz kenarında kalmayı öneriyor. Feray "Bakarız" diyor. Telefonu kapatınca, kendi kazandığı paradan bir otobüs biletini bile soruşturmasız alamayacağını düşünüyor ve bunu annesine nasıl anlatacağını bilmiyor.

Bu derste ne olacak

Feray'ın haftasında bir kavga yok; yüksek ses bile yok. Para var, fiş var, bir defter var. Bu derste paranın, işin ve mülkün bir ilişkide nasıl kontrol aracına dönüşebildiğine bakacağız ve araştırmacıların bu alanı üç ayrı davranış ailesiyle ölçtüğünü göreceğiz: paraya ve bilgiye erişimin kısılması, kişinin parasının, kredisinin ve mülkünün kullanılması ve çalışmasının engellenmesi.

Bunun yanında bu davranışların ortak bir işlevini konuşacağız: kişiyi zamanla ötekine muhtaç hale getirmek. Ama önce bir ayrım lazım. Para, çiftlerin en sık ve en inatçı tartıştığı konulardan biri; her para kavgası şiddet değil. Ayrımın nereden geçtiğini görmeden, birbirine benzeyen iki tabloyu karıştırmak çok kolay.

Sıfır noktası

M07-D11, para üzerine kavgaların neden uzun sürdüğünü ve aynı yere döndüğünü anlatmıştı: biri harcarken rahatsızlık duyuyor, öteki rahat harcıyor; biri ortak hesap istiyor, öteki ayrı. M08-D05 de dışarıdan gelen bir başka yükü, ay sonunu getirememenin eve taşınmasını ekonomik baskı adıyla ele almıştı. İkisinde de para bir sorun, ama iki eşin de o sorunu konuşmaya, itiraz etmeye ve kendi payını savunmaya hakkı ve imkânı var.

Ekonomik şiddeti ayıran şey tutarın büyüklüğü ya da kavganın sertliği değil, erişimin tek yönlü kapanması. Bir taraf parayı, bilgiyi ve kararı elinde toplarken öteki kendi geliri, kendi borcu ve kendi işi üzerinde söz hakkını kaybediyor. Kısıtlama bir defalık bir tasarruf kararı olarak kalmıyor; sürüyor ve itiraz bir bedel doğuruyor.

Mekanizma

Kavga ile kontrol arasındaki çizgi

Para kavgası ile ekonomik şiddeti ayırmanın kolay bir yolu yok, çünkü dışarıdan ikisi de aynı görünüyor: bir çift parayı tartışıyor. Fark, kimin neyi bilebildiğinde ve neyi isteyebildiğinde ortaya çıkıyor. M13-D03, fiziksel saldırı olmadan da sürebilen bir kontrol biçimini adlandırırken ekonomik kısıtlamayı onun parçalarından biri olarak saymıştı. Bu derste o parçayı büyütüp tek başına inceliyoruz.

Uzun süre bu alanın bir ölçüsü bile yoktu. Adams ve arkadaşları, ekonomik şiddetin kendi başına ölçülebilir bir alan olup olmadığını sınamak için bir ölçek geliştirdi.

Bu çalışmanın önemi bir sayıdan çok bir çerçevede: ekonomik yoksunluk ile ekonomik şiddet aynı ölçekte toplanmadı. Yoksulluk iki kişinin birlikte taşıdığı bir yük olabilir; ekonomik şiddet ise bir kişinin ötekine yüklediği bir yük.

Kısıtlama: paraya ve bilgiye erişimin kapanması

İlk davranış ailesi erişimle ilgili. Para verilmiyor ya da hesap soruluyor; harcamanın her kuruşu belgeleniyor; hesaplar, borçlar ve gelirler hakkındaki bilgi saklanıyor; kişinin kendi adına bir hesap açması istenmiyor. Kısıtlama çoğu zaman bir yasak gibi değil, bir yardım ya da düzen gibi sunuluyor: "Sen yorulma, ben hallederim."

Postmus ve arkadaşları, partner şiddeti yaşamış kişilerin bir mali okuryazarlık programına katıldıkları dönemde ekonomik şiddetin ne sıklıkla ve hangi biçimlerde görüldüğüne baktı.

Oranların bu kadar yüksek çıkması, partner şiddetinin yaşandığı ilişkilerde paranın çoğu zaman öbür kontrol biçimlerinin yanında durduğunu düşündürüyor. Ama örneklem yardım arayan kişilerden oluşuyor; bu oranları genel nüfusa aktarmak yanlış olur.

Sömürü: borç, kredi ve mülk

İkinci aile kısıtlamanın tersi gibi görünüyor: para kişiden esirgenmiyor, kişinin parası alınıyor. Kişinin adına kredi çekiliyor, kartı izinsiz kullanılıyor, birikimi harcanıyor, ortak ödemeler onun üzerine yıkılıyor. Bunun izi ilişki bittikten sonra da sürebiliyor; adına açılmış bir borç, yıllarca kişinin kredi geçmişinde kalabiliyor.

Sanders, partner şiddeti yaşamış kadınlarla yaptığı görüşmelerde paranın bu kadınların deneyiminde nasıl bir yer tuttuğunu sordu.

Sanders'ın vurgusu "güvenli biçimde" sözcüğünde. Ekonomik bir adım, kontrol eden bir partnerin dikkatini çekebiliyor; bu yüzden ekonomik desteğin de güvenlik hesabıyla birlikte düşünülmesi gerekiyor.

İşin engellenmesi ve bağımlılığın üretilmesi

Üçüncü aile en az fark edilen. Kişinin çalışması açıkça yasaklanmıyor; ama işe gideceği sabah bir sorun çıkıyor, bir iş görüşmesinin günü bir kriz yaşanıyor, işyerine sık sık telefon ediliyor, terfi için gereken eğitime gitmek bir kavgaya dönüşüyor. Sonuç, Feray'ın kaçırdığı terfi gibi, sessizce geliyor.

Bu üç ailenin birlikte işlediği yer bağımlılık. Erişim kapandıkça, kişinin parası ve kredisi kullanıldıkça ve işi aksadıkça, ilişki dışındaki bir hayatın ekonomik zemini zayıflıyor. Ekonomik bağımlılığın bir ilişkiden ayrılmayı da zorlaştırdığını biliyoruz; M13-D07 bu engellerin bütününe bakıyor.

Postmus, Plummer ve Stylianou, ekonomik şiddet ölçeğini yeniden ele alarak onun ayrı bir şiddet biçimini gerçekten ayırt edip etmediğini sınadı.

Ölçeğin ekonomik şiddeti "ayrı bir biçim" olarak ölçebilmesi, bu davranışların psikolojik ya da fiziksel şiddetin bir gölgesi olarak değil, kendi başına tanınabileceğini gösteriyor.

Usta katmanı

Para hakkında konuşmak çiftlerin pek çoğu için zaten zor, ekonomik şiddet yaşayan biri içinse bir başka zorluğu var: anlattığı şey sıradan bir aile düzeni gibi duyulabiliyor. Danışman bu yüzden "Paraya kim bakar?" gibi genel bir soruyla yetinmez, erişimi somut sorularla görünür kılar: Kendi adına bir hesabın var mı? Şifresini biliyor musun? Bir harcamayı haber vermeden yaparsan ne olur? Adına imzaladığın bir kâğıdın ne olduğunu sorabiliyor musun? İşine gitmeni zorlaştıran bir şey oluyor mu?

Danışmanın dikkat ettiği ikinci şey ekonomik adımların zamanlaması. Sanders'ın vurguladığı gibi ekonomik bağımsızlığa doğru atılan her adım bir güvenlik hesabı da taşıyor. Kontrolün para üzerinden işlediği bir ilişkide ortak çift görüşmesi başlangıç noktası değildir; ekonomik bir talebin odada dile getirilmesi, evde bir yaptırıma dönüşebilir. M13-D10 bu ilkenin gerekçesini açıyor.

Güvenlik notu

Ekonomik şiddette güvenlik yalnız beden üzerinden düşünülmüyor; kimlik kartı, pasaport, diploma, tapu ve banka bilgileri de kişinin kendi hayatını kurabilmesi için gereken şeyler. Bu belgelerin bir kopyasını güvenilen bir yerde tutmak, adına açılmış borçları öğrenmek ya da bir hesap açmak, kontrol eden bir partnerin dikkatini çekebilir; bu yüzden bu tür adımları aceleyle değil, bir planın parçası olarak atmak daha güvenli olabilir. Bu yolda kişi yalnız değil: güvenilen bir arkadaş ya da akraba, bir hastanede ya da sağlık merkezinde çalışan biri, şiddetle mücadele eden resmî birimler, kolluk ve hukuki haklar için baronun adli yardım hizmeti destek alınabilecek yerler arasında. Terapi S03-P02-D07, bir güvenlik planının neden kişiye göre kurulduğunu anlatıyor. Can güvenliği tehdit altındaysa, para ve belgeler beklemeli; önce yardım istemek gelir.

Kanıtın sınırı

Ekonomik şiddet araştırması genç bir alan ve buradaki dört çalışmanın üçü ölçme ya da keşif amaçlı. Örneklemlerin hepsi, bir destek hizmetine ya da programa ulaşmış kişilerden geliyor; hiç yardım aramamış, ekonomik olarak daha da kapalı bir hayat süren kişilerin deneyimi bu verilerde görünmüyor olabilir. Bu yüzden yüzde 94 gibi bir oran, bir destek programının katılımcıları için bir fotoğraf; toplumun geneline genellenemez. Sanders'ın nitel çalışması temaların varlığını gösteriyor, sıklığını ölçmüyor. Ölçek çalışmaları ekonomik şiddetin ayrı bir alan olarak ölçülebildiğini gösteriyor, ama ölçeğin farklı kültürlerde, özellikle mülkün, takının ve ortak aile bütçesinin geniş akrabalıkla iç içe geçtiği hanelerde aynı biçimde işleyip işlemediği tekrarlanarak sınanmadı. Aile içinde yardımlaşma ile sömürü arasındaki çizginin böyle ortamlarda nereden geçtiği ise tartışmaya açık.

Kendin dene

Aklında kalsın

Para üzerine tartışmak ilişkilerin olağan bir parçası; ekonomik şiddet ise erişimin bir tarafta toplanıp öteki tarafta kapandığı yerde başlıyor. Araştırmalar bunu üç davranış ailesinde topluyor: paranın ve bilginin kısıtlanması, kişinin parasının, kredisinin ve mülkünün kullanılması, çalışmasının ve ilerlemesinin aksatılması. Bu üçünün ortak sonucu kişinin ötekine giderek daha muhtaç hale gelmesi. Ölçek çalışmaları bu davranışları fiziksel ve psikolojik şiddetten ayrı tanınabilen bir alan olarak ölçebildi. Ekonomik bağımsızlığa doğru her adım bir güvenlik hesabıyla birlikte düşünülmeli.

Sonraki derse köprü

Turgay'ın defteri, Feray'ın harcamalarını kâğıt üzerinde izlemenin bir yoluydu: her fiş bir kayıt, her kayıt bir soru. Bugün böyle bir izleme çoğu zaman bir deftere bile ihtiyaç duymuyor. Kimin nerede olduğu, kiminle yazıştığı, hangi fotoğrafın kimin elinde durduğu, bir cebe sığan cihazlar üzerinden takip edilebiliyor. Sıradaki derste kontrolün ekranlara nasıl taşındığını ve gündelik bir merakın nerede bir gözetim düzenine dönüştüğünü konuşacağız. Dijital şiddet ve takip.