Psikolojik şiddet

Açılış sahnesi

Pervin elektrik faturasını salı günü ödediğinden emin. Bankanın uygulamasından ödedi, sonra mutfakta çay demlerken Ercan'a da söyledi. Perşembe akşamı Ercan elinde bir zarfla salona giriyor: "Fatura yine ödenmemiş. Sana bir iş verdim, onu da yapamadın." Pervin "Ben ödedim, sana da söyledim" diyor. Ercan gülüyor: "Bana hiçbir şey söylemedin. Annen de böyleydi, her şeyi unutur, sonra başkasını suçlardı."

Pervin telefonuna bakmak istiyor, ama Ercan konuyu çoktan değiştirmiş. Cumartesi kız kardeşine gidecek miymiş? Gitmese iyi olur, çünkü kardeşi her görüşmeden sonra onu "dolduruyor", Pervin de eve başka bir kadın olarak dönüyormuş. Gece yatarken Ercan sakin bir sesle ekliyor: "Böyle devam edersen bir gün kalkar giderim. Çocuklar da kiminle kalmak istediklerine kendileri karar verir."

Ertesi sabah Pervin işe giderken telefonuna gizli bir not açıyor. İlk satıra şunu yazıyor: "Salı, fatura ödendi, Ercan'a mutfakta söyledim." Sonra durup bir süre bu satıra bakıyor. Kendi hafızasını bir başkasına karşı kayda geçirmek zorunda kaldığı ilk gün bu.

Bu derste ne olacak

Pervin'in haftasında tek bir yumruk, tek bir kırık tabak yok. Yine de üç gün içinde dört ayrı şey oldu: Bir hatası onun kim olduğuna dair bir hükme çevrildi, kardeşiyle görüşmesi sorun haline getirildi, ayrılık ve çocuklar üzerinden sakin bir tehdit savruldu ve kendi yaşadığı bir an inkâr edildi. Bu derste bu dört biçimi tek tek adlandıracağız: aşağılama, yalıtma, tehdit ve gerçekliği çarpıtma.

Sonra etkilere geçeceğiz. Araştırmalar, iz bırakmayan bu davranışların depresyon, kaygı ve travma belirtileriyle nasıl bağlandığını ve fiziksel saldırının hesaba katılmasından sonra da bu bağın sürüp sürmediğini sınadı. Amaç okurun kendi ilişkisine bir etiket yapıştırması değil; tanıdık gelen bir şeyin adını bilmesi ve o adın neyi kapsayıp neyi kapsamadığını görmesi.

Sıfır noktası

Her kırıcı söz psikolojik şiddet değil. M06-D05, bir tartışmada eşin kişiliğine yönelen genel hükümleri ve ötekini yukarıdan süzen tutumu eleştiri ve küçümseme adıyla ayırdı. Bunlar çatışan pek çok çiftte görülüyor ve çoğu zaman iki yönlü işliyor: Bugün biri söylüyor, yarın öteki. M13-D01 de çatışma ile zarar arasındaki çizgiyi çekmeye çalışıyor.

Psikolojik şiddeti ayıran üç işaret var. Birincisi tekrar: Davranış bir öfke anına sıkışıp kalmıyor, haftalara yayılıyor. İkincisi korku: Davranışın hedefindeki kişi, ötekinin tepkisini hesaplayarak yaşamaya başlıyor. Üçüncüsü yön: Davranış bir anlaşmazlığı çözmeye değil, karşıdakinin kendine güvenini, ilişkilerini ya da hafızasını daraltmaya hizmet ediyor.

Mekanizma

Aşağılama: hükmün kalıcı hale gelmesi

M06-D05'teki küçümseme bir tartışmanın içinde parlayan bir tavırdı. Psikolojik şiddetteki aşağılama ise bir düzene dönüşüyor: Kişinin zekâsı, görünüşü, anneliği ya da babalığı, ailesi düzenli olarak küçültülüyor ve bu küçültme çoğu zaman başkalarının önünde, şaka kılığında yapılıyor. İtiraz edildiğinde yük itiraz edene geçiyor: "Şakadan anlamıyorsun."

Yalıtma ve tehdit: dünyanın daralması

Yalıtma her zaman bir yasak biçiminde gelmiyor. Çoğu zaman bir yakınla görüşmenin bedeli yükseltiliyor: kavga, surat, uzun bir sorgu. Kişi bedeli ödememek için görüşmeleri kendisi seyrekleştiriyor ve bir süre sonra yalnızlığın kendi tercihi olduğunu düşünmeye başlıyor. Tehdit ise kişinin en kırılgan olduğu yeri hedef alıyor: çocuklar, oturma izni, bir sır, iş.

Murphy ile Hoover, flört ilişkilerindeki duygusal istismarı tek bir puan yerine dört ayrı boyutla ölçmeyi denedi.

M03-D07 zorlayıcı kontrolü ve kıskançlığın türlerini adlandırmıştı. Kısıtlayıcı kuşatma bu ailenin tek tek davranışlar düzeyindeki bir yüzü; bu davranışların bir sisteme nasıl bağlandığı bir sonraki eşikte.

Gerçekliği çarpıtma: kişinin kendi hafızasına güvenini kaybetmesi

Pervin'in fatura anı küçük görünüyor. Ama bu anda tartışılan şey faturanın kendisi değil; Pervin'in ne yaşadığını bilme hakkı. Bir olay inkâr ediliyor, kişinin hatırladığı "unutkanlık" ya da "abartı" diye yeniden adlandırılıyor, bu yeniden adlandırma tekrar ettikçe kişi kendi algısını ölçmek için ötekine başvurmaya başlıyor.

Sosyolog Paige Sweet bu kavramın yalnız bireysel bir manipülasyon olarak okunmasına itiraz etti. Ona göre gerçekliği çarpıtma güç eşitsizliği taşıyan ilişkilerde etkili oluyor ve uygulayan kişi toplumdaki kalıp yargıları ile karşıdakinin korunaksız yerlerini kullanıyor.

Görünmeyen izler: depresyon, kaygı, travma

Psikolojik şiddetin en sık duyulan küçültmesi "en azından vurmuyor" cümlesi. Araştırma bu cümleyi iki farklı örneklemde sınadı.

Lawrence ve arkadaşları yeni evli çiftleri evliliğin ilk üç yılında izledi ve psikolojik saldırganlığa maruz kalmanın, fiziksel saldırganlığın etkisi hesaptan düşüldükten sonra da ruh sağlığıyla bağlı olup olmadığına baktı.

Arias ile Pape ise soruyu ağır fiziksel şiddet yaşamış kadınlara sordu: Psikolojik şiddet, fiziksel şiddetin üstüne bir şey ekliyor mu?

İkinci bulgunun bir yanı özellikle dikkat istiyor. Ağır travma belirtileri taşıyan kadınlarda, yaşanan psikolojik şiddet ne kadar yoğun olursa olsun bu yoğunluk ayrılma kararlılığına dönüşmedi. Bu bir irade eksikliğini anlatmıyor. Kişinin içinde bulunduğu yük, kararı taşıyacak gücü de etkiliyor olabilir.

Usta katmanı

Bir danışman psikolojik şiddet olasılığını değerlendirirken tek tek sözlerin sertliğinden çok, sözlerin kimden kime aktığına ve kişinin gündelik hayatını ne kadar yeniden düzenlediğine bakar. "Çok kavga ediyoruz" diye gelen biri, kavgaların hep aynı yöne aktığını, kendisinin artık itiraz etmediğini ya da arkadaşlarıyla görüşmeyi bıraktığını kendiliğinden söylemeyebilir. Bu yüzden sorular davranışa yönelir: "Bir arkadaşınla buluşmak istediğinde ne oluyor?", "Bir olayı farklı hatırladığınızda sonunda kimin anlattığı geçerli oluyor?"

Terapi S03-P02-D05, istismarın bir eylemin izini taşıdığını ve izin bazen ancak zaman içinde biriken bir tabloda görüldüğünü anlatıyordu. Psikolojik şiddette bu biriken tablo neredeyse tek kanıt; danışmanın işi de tek bir olayı yargılamak değil, tabloyu kişiyle birlikte görünür kılmak. Psikolojik şiddet ve korku konuşulan bir ilişkide partnerle ortak bir görüşme ilk araç sayılmaz; çünkü odada söylenen her cümlenin evde nasıl karşılanacağını yalnız bir taraf belirliyor olabilir. Bu ilke M13-D10'da ayrıntılandırılıyor.

Güvenlik notu

Psikolojik şiddet çoğu zaman tanıksız ve izsiz yaşanır; bu yüzden onu yaşayan kişi, anlattığında inanılmayacağından korkabilir ve yardım istemeyi erteleyebilir. Murphy ile Hoover'ın çalışmasında değersizleştirme ile tahakküm ve yıldırma fiziksel saldırganlıkla daha tutarlı bir ilişki gösterdi; bu, her durumda tırmanma olacağı anlamına gelmiyor, ama tehditlerin sıklaşması ya da içeriğinin ağırlaşması ciddiye alınacak bir işarettir. Yaşadıklarını güvendiğin bir yakınla paylaşmak, bir sağlık kuruluşunda hekime ya da ruh sağlığı çalışanına anlatmak, şiddetle mücadele alanında çalışan resmî birimlere ya da kolluğa başvurmak ve hukuki haklarını öğrenmek için baronun adli yardım hizmetinden destek almak mümkün yollardır. Terapi S03-P02-D07, güvenliği planlamanın neden kişiye özgü kurulduğunu anlatıyor. Kendini ya da çocuklarını bir an bile tehlikede hissediyorsan, beklemeden yardım çağırmak her zaman meşrudur.

Kanıtın sınırı

Bu alanın en büyük sorunu tanım. Araştırmacılar aynı davranış ailesine psikolojik saldırganlık, duygusal istismar ya da psikolojik şiddet diyor ve her ölçek farklı davranışları sayıyor; bu yüzden çalışmaların sonuçlarını yan yana koymak sınırlı bir güvenle yapılabiliyor. Buradaki iki etki çalışmasından biri yeni evli bir toplum örneklemine, öteki sığınma evindeki kadınlara dayanıyor; aradaki geniş kitleye nasıl genellendiği bilinmiyor. Murphy ile Hoover'ın dört boyutu yalnız kadın öğrencilerin bildirimiyle kuruldu ve evli ya da aynı cinsten çiftlerde tekrarlanıp tekrarlanmadığı burada sınanmadı. Sweet'in gerçekliği çarpıtma çözümlemesi kuramsal; davranışın ne kadar yaygın olduğunu ölçmüyor. Kartlardaki bulguların hiçbiri Türkiye'deki ailelerden toplanmadı. Akrabalık bağlarının yoğun olduğu bir ortamda yalıtmanın ve tehdidin hangi biçimlere büründüğü ise hâlâ tartışmaya açık bir soru.

Kendin dene

Aklında kalsın

Sert sözlerin hepsi şiddet sayılmıyor; psikolojik şiddeti tekrar, korku ve karşıdakini küçültmeye yönelik yön belirliyor. Dört tanıdık biçimi var: kişinin değerini aşındıran aşağılama, dünyasını daraltan yalıtma, kırılgan yerine dokunan tehdit ve kendi hafızasına güvenini sarsan gerçekliği çarpıtma. Ölçülen örneklemlerde bu davranışlar fiziksel saldırının payı ayrıldıktan sonra da depresyon, kaygı ve travma belirtileriyle bağlı çıktı. Çarpıtmanın gücü mağdurun zayıflığından değil, ilişkideki güç farkından ve çevrenin kime inandığından geliyor. İz bırakmamak hafiflik anlamına gelmiyor.

Sonraki derse köprü

Pervin'in haftasındaki dört davranış ayrı ayrı bakıldığında her biri tek başına açıklanabilir görünüyordu: bir fatura tartışması, kız kardeşe dair bir sitem, gece söylenmiş bir cümle. Ama Pervin'in telefonundaki not uzadıkça bu davranışlar birbirine eklenmeye ve aynı yere hizmet etmeye başlıyor. M03-D07'de adını koyduğumuz kavram, tek tek olaylar yerine bu birikimin kendisine bakıyor; kontrolün bir örüntü olarak nasıl kurulduğunu ve neden tek bir olayı sayarak görülemediğini soruyor. Zorlayıcı kontrol.