Ayrılığın psikolojisi

Açılış sahnesi

İsmail evden çıkalı on bir hafta oldu. Kararı birlikte verdiler; kavga etmeden, bir akşam mutfak masasında, ikisi de yorgun. İsmail ağabeyinin boş duran dairesine taşındı, kitaplarının yarısını ve kahve makinesini götürdü.

Gülsüm bu sabah markette, elinde iki paket beyaz peynirle durduğunu fark ediyor. Biri İsmail'in sevdiği tuzlu olan. Rafa geri koyuyor, sonra yeniden alıyor, sonra yine bırakıyor. Kasada kalbinin hızlandığını hissediyor; sanki bir şey unutmuş da birazdan hatırlayacakmış gibi.

Akşam kız kardeşi telefonda soruyor: "Nasılsın?" Gülsüm cevap veremiyor, çünkü cevap her saat değişiyor. Öğleden önce ferahlık vardı; yıllardır ilk kez kendi istediği saatte yattı, kimseye hesap vermedi. Öğleden sonra bir boşluk geldi, adını koyamadığı. Gece üçte uyanıp tavana bakarken aklına gelen soru ise ne üzüntüye ne ferahlığa benziyordu: "Ben İsmail'le evli değilsem, tam olarak kimim?"

Bu derste ne olacak

Bir ilişkinin bitişi, kararı kim vermiş olursa olsun, kişide üç ayrı katmanda iz bırakıyor. Birincisi duygusal: Ayrılıktan sonraki hafta ve aylarda üzüntü, öfke, sevgi ve rahatlama aynı anda, hızla yer değiştirerek yaşanabiliyor. İkincisi kimlikle ilgili: Yıllarca "biz" olarak kurulmuş bir hayattan geriye kalan "ben"in sınırları bulanıklaşabiliyor. Üçüncüsü bedensel: Ayrılığı düşünmek bile bazı insanlarda ölçülebilir bir stres tepkisi doğuruyor.

Bu üç katmanı dört araştırma üzerinden kuracağız. Önce ayrılıktan sonraki duyguların günlük seyrini izleyen bir çalışmaya, sonra ayrılığın benlik algısını nasıl değiştirdiğine, ardından kan basıncını ölçen bir laboratuvar çalışmasına bakacağız. Son olarak, ayrılık ile uzun vadeli sağlık arasındaki bağı otuzdan fazla çalışmada toplayan bir meta-analizi ve onun açık bıraktığı soruları ele alacağız.

Sıfır noktası

Yas sözcüğü genellikle bir ölümün ardından kullanılıyor. Ayrılıkta ise kaybedilen kişi yaşıyor, başka bir semtte kahvaltı ediyor, belki aynı otobüse biniyor. Bu yüzden ayrılan biri çoğu zaman kendi acısını küçümsüyor: "Kimse ölmedi ki." Oysa kaybedilen şey yalnız bir kişi değil; ortak bir gündelik düzen, bir gelecek tasarısı, bir aile ağı ve kişinin kendine dair bir tanım.

Mekanizma

Duyguların dalgalı seyri

Ayrılıktan sonraki duyguların nasıl değiştiğini anlamanın bir yolu, insanlara haftalar sonra "nasıldı" diye sormak. Bunun sorunu, hatırlamanın her şeyi düzleştirmesi. Sbarra ve Emery başka bir yol seçti: Katılımcıları ciddi bir ilişkinin içindeyken araştırmaya aldılar ve ilişki bittiğinde günün rastgele anlarında çağrı cihazıyla uyararak duygularını o an kaydettirdiler.

Bu çalışmanın asıl söylediği şey, ayrılık sonrası duyguların tek bir hat üzerinde azalmadığı. Sevgi yavaş yavaş sönerken üzüntü bir gün yükseliyor, ertesi gün düşüyor; rahatlama ise üzüntüyle aynı haftada, bazen aynı gün ortaya çıkıyor. Gülsüm'ün kız kardeşine "nasılsın" sorusunun cevabını verememesi bu yüzden bir kararsızlık değil, ölçülebilir bir dalgalanma.

Yasın kendisi bu akademide yeniden tanımlanmıyor. TP M11-D12, kayba yönelmekle gündelik hayata dönmek arasındaki gidip gelmeyi bir model olarak anlattı; Terapi S04-P01-D14 de kaybın bir kerede değil, gündelik hayatın farklı köşelerinde yeniden öğrenildiğini gösterdi. M10-D12 ise eşini kaybeden yaşlılarda yas özleminin ve dulluk etkisinin adını koymuştu. Ayrılıkta bu kavramların bir kısmı geçerli, bir kısmı değişiyor: Kaybedilen kişi ulaşılabilir durumda olduğu için özlem bir kapıya, bir telefona yönelebiliyor. Sbarra ve Emery'nin çalışmasında eski partnerle temasın sevgi ve üzüntünün azalmasını yavaşlattığı da görüldü; bu temasın ayrıntısı M12-D07'nin işi.

"Biz"den geriye kalan ben

Uzun bir ilişkide iki insan ortak arkadaşlar, ortak alışkanlıklar ve ortak bir dil geliştiriyor. M03-D04, bir ilişkinin benliğe yeni şeyler katabildiğini ve bazen de ondan bir şeyler eksiltebildiğini göstermişti. Ayrılıkta soru tersine dönüyor: İlişkinin kattığı şeyler giderken benlikten ne kalıyor?

Bu bulgunun önemi, benlik değişimini iki parçaya ayırması. Birincisi içerik: Kişi artık "İsmail'in eşi" değil, belki artık her yaz Ayvalık'a giden biri de değil. İkincisi yapı: Kişi kendini anlatmaya çalıştığında cümleleri tutmuyor, bir gün kendini bağımsız biri olarak görüyor, ertesi gün eksik biri olarak. Slotter ve arkadaşlarının bulgusu, sıkıntıyı en çok bu ikincisinin, yani netliğin kaybının taşıdığını düşündürüyor.

M03-D04'te aktarılan bir başka bulgu bu tabloyu dengeliyordu: Benliği az genişleten bir ilişkinin bitişi, kişinin kendini yeniden keşfetmesine ve bir büyüme duygusuna da yol açabiliyordu. Kimlik değişimi her zaman bir kayıp yönünde ilerlemiyor; hangi yöne gideceği, biten ilişkinin kişiye ne kattığıyla ve ne aldığıyla ilgili.

Beden ayrılığı nasıl kaydeder

M08-D01, uzun bir bağda iki kişinin fizyolojisinin birbirine örüldüğünü ve bağ koptuğunda bu karşılıklı düzenlemenin bozulabildiğini anlatmıştı. Bu düşünce ölçülebilir mi? Sbarra ve arkadaşları yakın zamanda ayrılmış yetişkinleri laboratuvara davet etti ve onlardan ayrılıklarını zihinlerinde yeniden canlandırmalarını isterken kan basınçlarını neredeyse kesintisiz izledi.

Bu bulgu, ayrılığın sağlığa nasıl ulaşabileceğine dair bir yol gösteriyor: Kişi ayrılığı ne kadar sık ve ne kadar istemsizce yeniden yaşıyorsa, bedeni o kadar sık bir stres durumuna giriyor olabilir. Ama bulgunun düzeni de önemli. Kadınlarda görev sırasında belirgin bir değişim görülmedi; erkeklerde ise sonuç, görevin ne kadar zor yaşandığına göre iki ayrı yöne gitti. Yani aynı ayrılık, aynı ölçüm altında herkesin bedeninde aynı izi bırakmıyor.

Uzun vadeli sağlık: ne biliniyor, ne bilinmiyor

Tek bir laboratuvar çalışması bir mekanizmayı düşündürür, ama nüfus düzeyinde ne olduğunu söylemez. Sbarra, Law ve Portley bu soruyu büyük ölçekte sordu: İleriye dönük olarak yürütülmüş çalışmaları bir araya getirerek ayrılmış ya da boşanmış yetişkinlerin erken ölüm riskini evli yaşıtlarıyla karşılaştırdılar.

Bu bulgu kolayca korkutucu bir başlığa dönüşebilir; bu yüzden doğru okumak gerekiyor. Meta-analiz ayrılığın tek başına ölüme yol açtığını göstermiyor. Yazarların kendi önerdiği açıklamalardan biri sosyal seçilim: Sağlığı zaten bozuk olan ya da riskli davranışları olan kişiler ayrılmaya daha yatkın olabilir. Diğerleri gelir ve konut gibi kaynakların bölünmesi, uyku ve beslenme gibi alışkanlıkların değişmesi ve uzun süren ruhsal sıkıntı. Sbarra ve arkadaşlarının kan basıncı çalışması bu dördüncü yolun nasıl işleyebileceğine dair küçük bir pencere açıyor.

Usta katmanı

Ayrılıktan sonra yardım arayan biri genellikle tek bir soruyla geliyor: "Bu normal mi?" Terapist bu soruya iki yoldan birinden cevap verebilir. Birincisi güvence vermek: "Evet, çok normal." İkincisi, kişinin yaşadığını üç katmana ayırmak ve her birinde ne olduğunu birlikte görmek. Duygular dalgalanıyor mu, yoksa tek bir duygu haftalarca değişmeden mi duruyor? Kişi kendini tanımlamakta zorlanıyor mu? Ayrılığı düşünmek bedende bir alarm yaratıyor mu? Bu ayrım, dalgalanmanın beklenen bir seyir olduğunu, ama değişmeyen ve giderek koyulaşan bir tablonun başka bir dikkat istediğini görmeyi sağlıyor.

Slotter ve arkadaşlarının bulgusu terapiste bir hedef de veriyor. Kişinin üzüntüsünü azaltmaya çalışmak yerine, kendine dair cümlelerini yeniden kurmasına yardım etmek, yani netliği desteklemek, sıkıntının taşıyıcısına doğrudan dokunabilir. "Ben kimim" sorusu bir anda cevaplanmıyor; ama "bu hafta neyi kendim seçtim" sorusu cevaplanabiliyor.

Bir uyarı da burada duruyor. Ayrılıktan sonra bazı insanlarda umutsuzluk o kadar yoğunlaşıyor ki yaşamanın anlamsız olduğu, ortadan kaybolmanın daha kolay olacağı düşünceleri beliriyor. Bu düşünceler ayrılığın bir evresi gibi bekletilmez ve bir ders, bir kitap ya da bir arkadaş sohbetiyle tek başına taşınmaz. Böyle bir yükü taşıyan kişi o gün bir ruh sağlığı uzmanına ya da en yakındaki acil sağlık hizmetine ulaşmalı ve yalnız kalmamalı; çevresindeki biri bunu fark ettiyse, konuyu açıkça sormak ve kişiyi bu yardıma götürmek koruyucudur.

Kanıtın sınırı

Bu dersteki dört çalışmanın ikisi evli olmayan genç çiftlere ya da tek bir laboratuvar örneklemine dayanıyor. Sbarra ve Emery'nin dört haftalık izlemi, yirmi yıllık bir evliliğin bitişinde duyguların aynı eğrileri çizip çizmeyeceğini söylemiyor; bunun ayrıca sınanması gerekiyor. Kan basıncı çalışmasındaki cinsiyet farkı tek bir örneklemden geliyor ve tekrarlanmadan genellenmemeli. Meta-analizin bulduğu sağlık bağı güçlü, ama hangi yolun ne kadar pay taşıdığı tartışmalı; sağlıksız insanların ayrılmaya daha yatkın olması ile ayrılığın sağlığı bozması bu verilerde birbirinden tam ayrılamıyor. Benlik netliği bulgusu üç çalışmada tekrarlandı, ancak netliğin azalmasının sıkıntıya mı yol açtığı, yoksa sıkıntının mı netliği bulanıklaştırdığı bilinmiyor. Son olarak, özetler Türkiye'den bir örneklem bildirmiyor; geniş aile ağının, komşuluğun ve "ne derler" kaygısının ayrılık sonrası kimlik ve stres üzerindeki payı buradaki çalışmaların ölçmediği bir alan.

Kendin dene

Aklında kalsın

Ayrılıkta kimse ölmüyor; yine de kaybedilen çok şey var ve yasın kavramlarının bir kısmı bu kayba uyuyor. Ayrılıktan sonraki duygular düz bir çizgide azalmıyor, kısa aralıklarla iniş çıkış yapıyor. Rahatlama, üzüntünün karşıtı değil, çoğu zaman onun komşusu. Ayrılık benliğin hem içeriğini hem de netliğini sarsıyor; sıkıntının yükünü en çok netlik kaybı taşıyor gibi görünüyor. Ayrılığı istemsizce yeniden yaşamak bedende ölçülebilir bir stres iziyle birlikte görülebiliyor. Nüfus düzeyinde ayrılık ile sağlık arasında bir bağ var, ama bu bağ bir kader değil ve birden çok açıklaması var. Umutsuzluk koyulaşıp yaşama dair düşüncelere dönüştüğünde beklemek değil, aynı gün yardım istemek gerekiyor.

Sonraki derse köprü

Gülsüm'ün gece üçte sorduğu soru, "ben kimim", içeriden bir soru. Ama ayrılık yalnız içeride yaşanmıyor. Gülsüm ile İsmail resmen evli olduğu için, ayrılığın bir gün mutfak masasından çıkıp resmî bir dosyaya dönüşmesi gerekecek. Benliğin yeniden kurulduğu aylar, çoğu zaman resmî işlemlerin yürüdüğü aylarla aynı aylar. Hukuki bir adımın kişinin duygusal seyrini nasıl etkileyebileceğini, duygusal bir dalganın da bir masada verilen kararlara nasıl karışabileceğini ve Türkiye'de bu sürecin hangi temel yollardan geçtiğini sıradaki derste ele alacağız. Boşanma süreci.