Kararsızlık evresi

Açılış sahnesi

Sedat telefonu sofraya uzatıyor: "Bak, Ayvalık'taki pansiyon temmuzun ikinci haftası için yer açmış. Kapora istiyorlar, bu akşam ödeyeyim mi?" Hale ekrana bakıyor, sonra tabağına. "Biraz bekleyelim," diyor, "işler belli olsun." Sedat omuz silkiyor; Hale'nin işi bu aralar yoğun, mantıklı geliyor. Kaporayı ertesi güne bırakıyor.

Hale'nin aklındaki "işler" ise iş yeriyle ilgili değil. Sekiz aydır, gece Sedat uyuduktan sonra, kendi maaşıyla tek başına tutabileceği daireleri hesaplıyor. İki kez bir arkadaşına "Galiba bitti" dedi, ikisinde de ertesi sabah "Abartıyorum belki" diye geri aldı. Sedat'ın bundan haberi yok. Onun gözünde evlilikleri "biraz durgun, herkesinki gibi". Aynı masada iki ayrı ilişki yaşanıyor: birinde yaz tatili planlanıyor, ötekinde tatile kimin gideceği bile belli değil.

Bu derste ne olacak

Bu ders, ayrılığın en az konuşulan dönemine bakıyor: biri gitmeyi düşünürken öbürünün bunu bilmediği ya da yeni öğrendiği aylar. Önce bu dönemin neden çoğu çiftte simetrik olmadığını göreceğiz. Sonra "eğilen" ve "eğilmeyen" eşin dünyasını ayrı ayrı açacağız. Ardından kararsızlığın uzamasının iki kişiye neye mal olduğunu tartacağız. Ayrılmanın ya da kalmanın hangisinin iyi olduğuna dair bir hüküm yok; o hüküm çiftin kendisine ait. Burada amaç, kararın nasıl verildiğini ve verilmediğinde ne olduğunu görmek.

Sıfır noktası

Ayrılıkların büyük kısmı tek bir günde ve iki kişinin ortak kararıyla olmaz. Çoğu zaman eşlerden biri ilişkiden aylar, bazen yıllar önce içeriden uzaklaşmaya başlar; öbürü ise o uzaklaşmayı ancak dile getirildiği gün fark eder. Bu yüzden ayrılık sürecinde iki eş aynı takvimde değildir. Birinin yasını yarı yarıya tutmuş olduğu bir ilişki, ötekinin gözünde hâlâ olağan akışındadır. M12-D01 ilişkilerin hangi yollardan bittiğine baktı; bu ders, bitip bitmeyeceğinin henüz belli olmadığı ara bölgede duruyor.

Mekanizma

Eğilen eş: ayrılık önce içeride başlar

Ayrılmayı düşünen kişi çoğunlukla düz bir çizgide ilerlemez. Bir gün kesin gibi görünen karar, ertesi gün güzel bir akşam yemeğiyle sarsılır. M11-D10, gitmeyi tartan insanların kalmak için de canlı nedenler taşıdığını gösterip bu çift yönlü çekime ikircikli tutum adını vermişti. Kararsızlık evresinde yeni olan, bu tutumun yalnızca bir kişide yaşanmasıdır: ikircik, ilişkinin içinde değil, eşlerden birinin içinde dolaşır ve öbürü onun dışında kalır.

Eğilmeyen eş: haberin geç gelişi

Eğilen eşin aylarca içeride yaşadığı süreç, eğilmeyen eşe genellikle bir akşam, birkaç sözcükle ulaşır: "Ben bu evlilikte mutlu değilim, gitmeyi düşünüyorum." O an eğilmeyen eş, öbürünün aylar önce başladığı yolun en başına fırlatılır. Doherty, Willoughby ve Peterson'ın 2011'de boşanma sürecindeki ebeveynlerle yaptığı anket, bu asimetriyi sayılarla gösterdi. Eşleştirilmiş çiftlerin yaklaşık üçte birinde eşlerden biri barışma (M11-D06) hizmetlerine ilgi duyarken öbürü duymuyordu. Barışmaya ilgiyi öngören en güçlü etkenlerden biri de boşanmayı kimin başlattığıydı: eşi başlatmış olanlar çok daha fazla ilgi gösteriyordu.

Kararsızlığın uzaması: iki kişinin ödediği bedel

Kararsızlık kendi başına bir kusur değildir; büyük bir kararın zaman istemesi olağandır. Sorun, bu zamanın kararla değil, kayarak doldurulmasıdır. M02-D10, birlikte yaşamaya ve evliliğe kayarak geçmenin bedelini anlatmıştı; aynı mantık ilişkinin sonunda da işler. Vennum ve Fincham, ilişkilerde etkin karar vermenin eksik kalmasının, aksi hâlde biteceği tahmin edilen ilişkileri sürdüren kısıtları artırabileceğini öne sürdü. Ortak kira, ortak kredi, ortak eşya: M02-D10'da kısıtlama bağlılığı diye anılan bu bağlar, kararsızlık dönemi uzadıkça sessizce birikir.

Kararsızlığın neden uzadığına bakmak da önemli. Hawkins, Willoughby ve Doherty'nin 2012 çalışması, boşanma nedenleri ile barışmaya ilgi arasındaki ilişkiye baktı. "Birbirinden uzaklaşmak" ve "birlikte konuşamamak" en sık bildirilen nedenlerdi. Uzaklaşma, zevk farklılıkları ve para sorunları barışmaya ilgiyle ters yönde ilişkiliydi; kötü muamele ve aldatma ise barışmaya ilgiyle ilişkili bulunmadı. Bu son bulgu, bir ilişkiye dönmenin ya da dönmemenin nedenleri sıralamasıyla öngörülemeyeceğini gösteriyor; kişinin içindeki terazi dışarıdan tahmin edilemeyecek kadar karmaşık.

Usta katmanı

Bir terapist karma gündemli bir çifti gördüğünde ilk fark ettiği şey, iki kişinin aynı odaya iki farklı soruyla girdiğidir. Eğilmeyen eş "İlişkimizi nasıl düzeltiriz?" diye sorar; eğilen eş ise "Düzeltmeye çalışmalı mıyım?" sorusunu henüz yanıtlamamıştır. Bu çifte doğrudan klasik çift terapisi uygulamak, eğilen eşi istemediği bir onarım projesine sokar ve çoğu zaman sessiz bir direnişle sonuçlanır. Doherty, Harris ve Wilde bu çiftler için kısa ve amacı sınırlı bir yaklaşım tarif etti: amaç ilişkiyi onarmak değil, bir sonraki adım hakkında netlik ve güven kazanmak.

Kararsızlığın arkasında bir korku olabilir: ayrılmak istediğini söylemenin öfke, tehdit ya da zarar getireceğinden çekinen bir eş. Bu durumda yaşanan şey bir karar güçlüğü değil, bir güvenlik meselesidir; ortak görüşmede ayrılık niyetini açıklamak riski artırabilir. Uzman, böyle bir işaret gördüğünde ortak çalışmayı askıya alır, korkan eşle gizliliği korunan ayrı bir plan kurar ve bu alanda deneyimli destek kaynaklarına yönlendirir.

Kanıtın sınırı

Bu dersteki bulguların çoğu, boşanma başvurusu yapılmış ve zorunlu bir ebeveynlik eğitimine katılmış kişilerden geliyor. Yani kararsızlık evresinin en geç noktasında, dosyası açılmış insanlara bakıyoruz; henüz kimseye söylenmemiş kararsızlığı ölçmek çok daha zor. Hawkins'in ekibi verisini yalnızca bir Amerikan ilçesinden topladı; bulguların farklı boşanma hukukuna, aile yapısına ve ekonomik koşullara sahip toplumlarda da aynı çıkıp çıkmayacağı bilinmiyor. Türkiye'de boşanma kararının akrabalık ağları ve ekonomik bağımlılıkla nasıl iç içe geçtiği bu verilerde hiç temsil edilmiyor. Ayırt etme danışmanlığı üzerine elimizdeki kayıt, karşılaştırma grubu olmayan tek bir vaka dizisi; yaklaşımın sonucu iyileştirdiğini değil, böyle çiftlerin bir yol seçebildiğini gösteriyor. Kararsızlığın uzamasının bedeli konusundaki pek çok gözlem ise kuramsal çerçevelere ve klinik deneyime dayanıyor, uzun dönemli izlem çalışmalarıyla henüz yeterince sınanmış değil.

Kendin dene

Aklında kalsın

Ayrılık kararı iki kişiye aynı anda gelmez; biri aylarca içeride tartarken öbürü olağan bir hayat sürdüğünü sanabilir.

Ayrılığı düşünmek, gitmeye karar vermekle aynı şey değildir. Kalma ve gitme nedenleri çoğu zaman yan yana yaşar.

Haberi alan taraf kurtarmaya koşarken haberi veren taraf yorgun olabilir; bu zamanlama farkı çatışmanın kendisi kadar zorlayıcıdır.

Kararsızlığın tek başına bir zararı yoktur; zarar, kararsızlık döneminin kayarak ve sessizce dolmasından gelir.

Korku bir kararsızlığın gerçek nedeniyse, önce güvenlik planı gelir, ortak konuşma sonra.

Sonraki derse köprü

Hale sonunda konuşursa ya da Sedat bir gün kendisi fark ederse, kararsızlık evresi biter ve başka bir dönem başlar. Bu kez soru "kalmalı mı, gitmeli mi?" değil, "gidince bana ne olacak?" olur. Ayrılığın ardından insanın içinde ne çözülür: yalnız bir ilişki mi, yoksa o ilişki içinde kurulmuş bir benlik de mi? Beden bu kaybı nasıl karşılar, uykuya, iştaha, kalp atışına nasıl yansır? Kayıp neden bazı insanlarda aylarca, bazılarında yıllarca sürer? Bir sonraki adım, ayrılığın kişinin içinde bıraktığı izleri ele alıyor: Ayrılığın psikolojisi.