Yaşlılıkta ilişki

Açılış sahnesi

Nuran ile Cevdet, Cevdet'in yeğeninin düğününe gitmemeye o sabah karar verdiler. Kalabalık salon, yüksek müzik, yüz kez anlatılmış akraba hikâyeleri yerine bahçedeki iki sandalyeyi seçtiler. Kırk altı yıllık evliliklerinde böyle bir şey ilk kez oluyor. Nuran telefonla özür dilerken biraz utandı, sonra ikisi de rahatladı.

Akşamüstü Cevdet mutfak masasına kareli bir defter koyuyor. Geçen hafta kardiyoloji kontrolünden döndüklerinden beri bir şeyler yazıyor. Nuran sayfayı çeviriyor: doğalgaz faturası hangi gün ödenir, tapu hangi çekmecede, bankadaki hesabın şifresi kimde, kombinin servisini kim arar. "Bu ne?" diyor Nuran, sesi titriyor. "Vasiyet mi yazıyorsun?"

Cevdet gözlüğünü çıkarıyor. "Kırk altı yılda bir kere faturaya bakmadın, Nuran. Ben ölürsem ne yapacaksın?" Nuran bir an susuyor, sonra cevap veriyor: "Sen de kırk altı yılda bir kere çorba pişirmedin. Ben ölürsem sen ne yiyeceksin?"

İkisi birden gülüyor. Gülme bitince masada ağır bir şey kalıyor. Cevdet defteri Nuran'a doğru itiyor, Nuran kalkıp ocağın altını yakıyor. "Gel," diyor, "mercimeği önce yıkarsın."

Bu derste ne olacak

Ders üç soruya ayrılıyor. İlki, uzun evliliklerde memnuniyetin ve tartışma ikliminin orta yaştan ileri yaşa nasıl farklılaştığı. Burada M10-D02'deki yöntem uyarısını yanımızda taşıyacağız, çünkü bu alanın çoğu çalışması farklı yaştaki çiftleri yan yana koyuyor. İkincisi, zaman ufku daraldıkça duygusal önceliklerin kayması ve bunun eşin davranışını okumaya yansıması. Üçüncüsü, kimsenin konuşmak istemediği ama her uzun evliliğin bir gün karşılaşacağı konu: eşlerden birinin ölümü ve ona hazırlık.

Yasın kendisini Temel Psikoloji ve Terapi akademileri işledi. Burada bakacağımız yer, ölümden önceki yıllarda ilişkinin nasıl kurulduğunun ölümden sonraki yası nasıl biçimlendirdiği. Bu bir sağlık dersi değil; yasın tanı ya da tedaviyle ilgili yanları uzmanların alanında kalıyor.

Sıfır noktası

Gündelik dilde yaşlı evlilik iki zıt resimle anlatılır. Birinde birbirinin elini tutan, kırk yıl sonra hâlâ aynı bankta oturan iki kişi var. Ötekinde birbirine söylenen, aynı evde iki yabancı gibi yaşayan, "bu yaştan sonra nereye gidecek" diye birlikte kalan bir çift. İki resim de gerçek hayatta bulunuyor. Ama ikisi de yaşı bir açıklama gibi kullanıyor; oysa yaş, çiftin içinde olup bitenin yerini tutmuyor.

İleri yaşta ilişkiyi üç şey öncekilerden ayırıyor. Ortak geçmiş çok uzun. Önde kalan zaman, iki kişinin de bildiği biçimde kısalıyor. Beden ve sağlık, her gün gündemde. Bu üçü, aynı davranışın orta yaşta ve ileri yaşta farklı anlamlar taşımasına yol açabiliyor.

Mekanizma

Uzun evliliğin tartışma iklimi

Uzun evlilikleri laboratuvarda izleyen ilk araştırmalar, çiftleri bir anlaşmazlık konusunu konuşturup bu konuşmayı kodlamaya dayanıyordu. M01-D02'de gördüğümüz gözlemsel yöntem burada iki yaş grubunu karşılaştırmak için kullanıldı.

M10-D02'deki uyarı burada tam olarak devreye giriyor. O derste U biçimli eğrinin, aynı kişiler izlendiğinde kaybolduğunu görmüştük. Kesitsel bir karşılaştırmada ileri yaştaki çiftler, orta yaşa kadar birlikte kalmayı başarmış çiftlerdir; mutsuz olanların bir kısmı çoktan ayrılmıştır. Bu yüzden "yaşlandıkça çiftler yumuşar" demek bu veriyle söylenebilecek bir şey değil. Söylenebilecek olan, bugün ileri yaşta evli olan çiftlerin tartışmalarının daha yumuşak bir iklimde geçtiği.

Zaman daralınca öncelik değişir

Terapi S01-P03-D05 bu kaymanın adını koydu: algılanan zaman ufku kısaldıkça insanlar yeni bilgi peşinde koşmaktan çok, duygusal doyum veren ilişkilere yöneliyor. Açılıştaki düğün kararı bunun gündelik bir görüntüsü. Ama bu kayma yalnız kimle zaman geçirileceğini değil, en yakındaki kişinin nasıl görüldüğünü de etkiliyor olabilir.

Bu bulgunun ikinci yarısı ilk yarısı kadar önemli. İleri yaştaki eşler genel olarak daha olumlu bakıyor, ama bir anlaşmazlık anında eşin ne yaptığı, onların memnuniyetinde orta yaştakilerden daha fazla ağırlık taşıyor. Yani olumlu bakış, olumsuzluğa duyarsızlık anlamına gelmiyor. Az olan şey, daha çok fark ediliyor.

Olumlu okumanın iki yüzü

M06-D01 bir eşe dair genel duygunun, onun tek tek davranışlarının nasıl okunacağını belirleyebileceğini göstermişti. Olumlu yöndeki bu baskınlığın yaşla ilişkisi doğrudan sınandı.

TP M11-D11, ileri yaşta dikkatin ve belleğin olumlu bilgiye kaydığını anlatmıştı. Burada aynı eğilimi bir ilişkinin içinde görüyoruz. Bunun bir yüzü koruyucu: Hafif bir sertlik, uzun bir geçmişin içinde yumuşak okunuyor ve çatışma büyümüyor. Öbür yüzü dikkat istiyor: Olumlu okuma, gerçekten değişmesi gereken bir şeyin de görülmemesine yol açabilir. Ayrıca Story ve ekibi bu farkın iyimserlikten değil memnuniyetten geçtiğini buldu; mutsuz bir uzun evlilikte bu yumuşak okuma beklenmiyor.

Eşin ölümüne hazırlık

Uzun bir evliliğin en kesin gerçeği, eşlerden birinin ötekinden önce öleceğidir. Bu konuşma çoğu evde yapılmaz, çünkü yapmak ölümü çağırmak gibi gelir. Oysa yas araştırmaları, ölümden önceki ilişkinin biçiminin ölümden sonraki yolu etkilediğini gösteriyor; bu etki de beklenen yönde değil.

Bu bulgu açılıştaki defterin neden önemli olduğunu gösteriyor. Yine de bir ayrıntı atlanmamalı: Carr ve ekibi araçsal bağımlılığın kayıp sonrasındaki kaygıyla birlikte gittiğini buldu; işleri birbirine öğretmenin bu kaygıyı azaltacağını sınamadılar. Faturayı öğrenmek ya da çorbayı öğrenmek bir hazırlık önerisi olarak akla yatkın, ama test edilmiş bir müdahale değil. Öbür yandan bulgunun yakınlıkla ilgili kısmı bir şeyi açıkça söylüyor: Yakın bir evlilik daha fazla özlem bırakıyor. Bu bir kusur değil, sevginin bedeli gibi okunabilir.

Yasın kendi seyri için TP M11-D12'ye bakılabilir; orada kayıp ile gündelik hayat arasında gidip gelmeyi anlatan model ve ölenle bağın sürmesi işlendi. Terapi S04-P01-D14 ise yası geçen süreye bakarak ölçmenin neden yanılttığını gösterdi. Bu dersin eklediği tek şey şu: Yasın biçimi, kayıptan yıllar önce iki kişinin hayatı nasıl paylaştığıyla bağlantılı.

Usta katmanı

İleri yaştaki çiftlerle çalışırken önce terapistin kendi varsayımları yoklanır. Terapi S01-P03-D05, "bu yaşta normal" cümlesinin bir gözlem değil bir beklenti olduğunu ve yardıma erişimi kapattığını göstermişti. Çift terapisinde aynı cümle "bu yaştan sonra değişmez" biçimini alır. Kesitsel bulgular ileri yaştaki pek çok evliliğin sıcak bir iklimde geçtiğini söylüyor; ama terapiye gelen ileri yaştaki çift o ortalamanın içinde değil, tam da bir şeyin işlemediği yerde. Terapist, olumlu okumanın bir sorunu örtüp örtmediğine özellikle dikkat eder: bilişsel bir değişiklik, bir bağımlılık, birinin sessizce yük taşıması. M10-D10 bu son yükün adını koymuştu.

Ölüme hazırlık konuşmasını terapist zorla açmaz. Çoğu zaman bir sağlık olayından sonra çiftin kendisi getirir. Terapist bu konuşmayı iki parçaya ayırabilir: pratik bağımlılıkların haritası ve duygusal istekler. Carr ve ekibinin bulgusu, birincisinin kayıp sonrasındaki kaygıyla bağlantılı olabileceğini düşündürüyor; ikincisi ise kalan eşin "ne isterdi" sorusuyla tek başına kalmamasına yardım eder. Kayıptan sonra ise terapist yası bir takvime bağlamaz, yasın evrelerini sıralayan şemalara dayanmaz. Kalan kişi yeme, uyku ve gündelik işlerini uzun süre yürütemiyorsa, ya da yaşamayı sürdürmek istemediğini söylüyorsa, burada konuşma ilişkinin geçmişinden çıkıp bir sağlık uzmanının değerlendirmesine yönelir; Stroebe ve ekibinin yüksek risk dediği grup tam olarak budur.

Kanıtın sınırı

Bu dersin ilk üç kaynağı kesitsel; farklı yaştaki çiftleri aynı anda karşılaştırıyor. M10-D02'de gördüğümüz gibi böyle bir karşılaştırma, aynı çiftlerin yaşlandıkça nasıl değiştiğini söyleyemez. İleri yaştaki çiftler ayakta kalmış evliliklerdir; aradaki fark yaşa olduğu kadar seçilmeye ve kuşağa da ait olabilir. Henry ile Story'nin çalışmaları aynı araştırma grubundan geliyor, bu yüzden bağımsız tekrarlar sayılmaz. Carr ve ekibinin bulgusu güçlü bir boylamsal tasarıma dayanıyor ama örneklem belli bir dönemin yaşlı evli kuşağı; araçsal bağımlılığın cinsiyetle bağı, rollerin daha eşit dağıldığı kuşaklara nasıl genellenir, bilinmiyor. Özetlerin hiçbiri eşcinsel çiftleri ya da evlenmeden birlikte yaşayan yaşlıları ele almıyor. Geniş ailenin yaşlı çifti gündelik olarak sardığı, bakımın çocuklarla paylaşıldığı düzenlerde bu bulguların nasıl görüneceği de sınanmamış. Hazırlık önerileri ise bulgulardan çıkarılmış akıl yürütmeler; etkileri ayrıca tartışılmayı bekliyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bugün ileri yaşta evli olan çiftlerin tartışmaları ortalamada daha yumuşak ve şefkatli geçiyor; bu, ayakta kalmış evliliklerin resmi, herkesin yaşlanınca varacağı bir yer değil. Önde kalan zaman kısaldıkça insanlar az ama değerli ilişkilere yöneliyor, eşin davranışını da daha olumlu okuyor. Bu okuma kavgayı küçültürken gerçek bir değişikliği gizleyebilir. Eşin ölümünden sonraki yol, yıllar önce hayatın nasıl bölüşüldüğüyle bağlantılı: Pratik işlerde tek kişiye dayanmak kaygıyı, derin yakınlık ise özlemi büyütebiliyor. Kayıp yaşayanların çoğu kendi yolunu buluyor; yardım en çok zorlananlara gerekiyor.

Sonraki derse köprü

Nuran ile Cevdet'in defteri bir bakıma kırk altı yılın özeti: Biri faturaları, öteki mutfağı tuttu ve ikisi de ötekinin orada olacağına hiç kuşku duymadı. Bu modül, böyle bir kesinliğin yaşam geçişlerinde nasıl sınandığını izledi. Ama o kesinlik nereden geliyor? İki kişinin çıkarları ayrıştığında, birinin kendi rahatını bırakıp ötekini seçtiği anlarda mı kuruluyor, yoksa yılların tekrar tekrar aynı biçimde davranmasıyla mı? Güvenin bir duygu mu, yoksa sınanmış bir beklenti mi olduğu, buradan sonraki modülün açtığı soru. Güven nasıl kurulur.