Emeklilik

Açılış sahnesi

Hasan otuz üç yıl bir bankanın şubesinde çalıştıktan sonra emekli oldu. Veda yemeğinde arkadaşları ona bir olta takımı hediye etti; o gece eve dönerken Sevil'e "Artık her şeye vaktim var" dedi. Sevil bir hastanenin laboratuvarında teknisyen ve emekliliğine daha üç yıl var.

İlk ay Hasan mutfak dolaplarını yeniden düzenledi, bakkala günde iki kez gitti, olta takımını bir kez bile açmadı. Sevil akşam eve geldiğinde süzgeci bulamıyor, Hasan'ın gün boyu biriktirdiği soruları kapıda karşılıyor: "Neden bu kadar geç kaldın? Yarın öğlen ne yiyeceğiz? Kombi servisini ben mi arayayım?" Bir akşam Sevil yorgun bir sesle "Senin günün boş diye benimki de boş değil" diyor. Hasan kırılıyor, balkona çıkıyor ve ilk kez işini değil, işin ona verdiği düzeni özlediğini fark ediyor.

İkisi de birbirini seviyor. Ama aynı ev, birinin bütün gün içinde olduğu, ötekinin yalnızca akşamları uğradığı bir yere dönüşmüş. Kimse bunun ne zaman konuşulacağını bilmiyor.

Bu derste ne olacak

Emeklilik çoğu zaman tek bir kişinin dönüm noktası gibi anlatılıyor. Bu derste onu çiftin ortak hayatının içine yerleştiriyoruz. Üç konuya bakacağız: birdenbire boşalan zamanın iki kişi arasında nasıl paylaşıldığı, iş bırakılınca ev içindeki rollerin ve karar ağırlığının nasıl yeniden dağıldığı ve gün boyu aynı evi paylaşmanın tartışma biçimini nasıl değiştirdiği. Son bölümde araştırmaların uyum yolları hakkında ne söylediğini ve ne söylemediğini toplayacağız.

Ders boyunca peşinden gideceğimiz soru şu: Emekliliğin ilişkiye etkisi işten ayrılmanın kendisinden mi geliyor, yoksa iki kişinin bu geçişi hangi sırayla, hangi düzenle ve birbirine ne kadar yer açarak yaşadığından mı?

Sıfır noktası

Bir insan çalışırken günü büyük ölçüde iş kuruyor; bu düzen çiftin birbirinden uzak kaldığı saatleri de belirliyor. Emeklilik bu dış iskeleti kaldırıyor. Geriye iki soru kalıyor: Boşalan saatler neyle dolacak ve aynı evde geçen bu fazladan saatler iki kişi için ne anlama gelecek?

Bu sorunun cevabı tek bir kişinin emekliliğine değil, iki kişinin çalışma durumlarının birbirine nasıl oturduğuna bağlı. Birinin emekli olup ötekinin çalışmayı sürdürdüğü bir evle, ikisinin aynı dönemde işten ayrıldığı bir ev çok farklı işliyor. Ayrıca M10-D02 evliliğin seyrinin her çiftte aynı çizgiyi izlemediğini göstermişti; emeklilik de var olan bir yörüngenin üzerine düşüyor, sıfırdan bir ilişki kurmuyor.

Mekanizma

Zaman: birden genişleyen ortak gün

Emekliliğin ilk getirdiği şey zaman. Ama bu zamanın çifte iyi gelip gelmediği, iki kişinin aynı anda boşta olup olmamasına ve o zamanı nasıl kullandıklarına bağlı görünüyor. Szinovacz ve Davey'in çalışmasının başlığı bu ikiliği iyi özetliyor: "balayları ve birlikte öğle yemekleri".

Asıl ayrıntı şurada: Ortak boş zamanın kendisi değil, ondan birlikte keyif alınması belirleyici görünüyor. Kadınlar için de sıra önemliydi: Kocası daha önce evde olan kadınlar ilk aylarda daha çok zorlanıyordu. Açılıştaki Hasan'ın balkondaki fark edişi, bu tablonun ilk tarafına denk düşüyor.

İkinci bir çalışma, ortak zamanın önemini iki eşin farklı tarttığını gösteriyor.

Rol ve söz: kimin işi, kimin kararı

İşten ayrılan kişi yalnızca zaman kazanmıyor, bir rol de kaybediyor: maaş getiren, dışarıda unvanı olan, akşam anlatacak bir şeyi olan kişi. Bu boşluk çoğu zaman ev içine taşınıyor ve ev işinin bölüşümüyle kararlarda kimin sözünün geçtiği yeniden müzakereye açılıyor.

M07-D12 ev işinin görünmeyen düşünsel kısmını ve iki kişinin bu dağılımı adil bulup bulmamasını ayrı ayrı ele almıştı. Emeklilikte bu iki katman yeniden hareketleniyor: Evde daha çok vakit geçiren kişi işlere el atabiliyor, ama işlerin planını kimin aklında tuttuğu çoğu zaman eski yerinde kalıyor.

Kulik'in bulgusu ev işinin bir kısmının paylaşılır hâle geldiğini, ama "büyük kararı kim verir" sorusunun pek yerinden oynamadığını düşündürüyor. M07-D09 ilişkideki gücü konumla verilen ve gündelik hayatta yaşanan diye ikiye ayırmıştı; emeklilik bu ikisinin arasındaki mesafeyi görünür kılabilir.

Karar ağırlığına doğrudan bakan bir çalışma ayrı bir kuramdan yola çıkıyor.

Alan: aynı evde iki gündüz

Daha önce gün boyu evde tek başına kalan eş, kendi düzenini kurduğu saatleri artık paylaşmak zorunda. Bu yalnızca bir mekân meselesi değil: Ayrı geçen saatler, iki kişinin birbirinden dinlenmesine ve sonra birbirine yeni bir şey anlatmasına imkân veriyordu.

Fiziksel yakınlığın artması tartışmayı otomatik olarak çoğaltmıyor.

Evliliğe sıkı bağlı bir çiftte boşalan zaman sakin konuşmaya alan açabiliyor; bağın zayıf olduğu bir çiftte aynı zaman, konuşmanın daha da çekilmesine yol açabiliyor. Emeklilik ilişkiye yeni bir şey eklemekten çok, var olanı büyütüyor.

Uyum yolları

Bulgular tek bir reçete sunmuyor ama birkaç yön gösteriyor. Birincisi zamanlama: Kimin ne zaman işten ayrılacağı, ötekinin hâlâ çalışıp çalışmayacağı, çiftin konuşması gereken bir mesele. İkincisi ortak zamanın içeriği: Birlikte geçirilen saatin miktarından çok, ondan iki kişinin de keyif alıp almadığı. Üçüncüsü karar dengesi: Gelir ya da statü değiştiğinde kimin sözünün nasıl değiştiği açıkça konuşulmadığında memnuniyet zayıflayabiliyor. Dördüncüsü alan: Her iki kişinin de kendine ait bir köşesi ve saati olması, birlikte geçen zamanı seçilmiş bir şey hâline getiriyor.

Bu yönler bir müdahale olarak sınanmadı; bulgulardan çıkarılmış önerilerdir.

Usta katmanı

Emeklilik döneminde başvuran çiftlerde ilk bakılacak yer şikâyetin içeriği değil, takvim: Kim ne zaman işten ayrıldı, öteki hâlâ çalışıyor mu, ayrılış isteyerek mi yoksa zorunlu mu oldu? Szinovacz ve Davey'in bulgularında sıra ve süre önemliydi.

İkinci olarak terapist, emekli olan kişinin kaybını çiftin ortak gündemi hâline getirmeye çalışır. Hasan gibi biri için kaybedilen yalnızca bir iş değil, günün kuruluşu ve dışarıda bir kimlik. Adlandırılmayan kayıp, ev içinde denetim ya da yapışkanlık olarak görünebiliyor. Emeklilikten sonra derin bir çökkünlük, uykusuzluk ya da yaşamaya dair umutsuz düşünceler beliriyorsa, bu yalnızca bir uyum sorunu sayılmaz; kişinin bir ruh sağlığı uzmanına görünmesi gerekir, çünkü bu tablo çift görüşmesinin konuşabileceğinden fazlasını gerektirir.

M10-D07 çocukların evden ayrılmasıyla boşalan evi, M10-D10 ise eşlerden birinin değişen sağlığının ilişkiyi nasıl yeniden kurduğunu ele aldı. Terapist emekliliği bu geçişlerle üst üste binen bir değişim olarak dinler.

Kanıtın sınırı

Bu dersteki çalışmaların çoğu iki büyük panel araştırmasından geliyor ve aynı araştırma ekibinin farklı sorularına dayanıyor; bu, bulguların birbirini desteklemesini kısmen ortak veri kaynağına bağlıyor. İncelenen örneklemler karşı cinsten evli çiftlerden oluşuyor; birlikte yaşayan ama evli olmayan çiftler ve aynı cinsiyetten çiftler bu verilerde yok. Ölçülen sonuçlar da farklı: Bir çalışma depresif belirtilere, bir başkası emeklilik memnuniyetine, diğerleri çatışma ve dayanışmaya bakıyor; bunları tek bir "emeklilik ilişkiyi iyileştirir ya da bozar" hükmüne toplamak mümkün değil. Kulik'in çalışması evreleri karşılaştırıyor, aynı kişilerdeki değişimi gösterip göstermediği özetten anlaşılmıyor. Uyum yolları bölümündeki öneriler hiçbir müdahale çalışmasında sınanmadı. Emekliliğin hangi yaşta, hangi güvenceyle ve hangi aile düzeninde yaşandığı ülkeden ülkeye değiştiği için, bu bulguları kendi çevremize genellemeden önce burada yapılmış verilerle tekrarlanması gerekir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Emeklilik bir kişinin değil, iki kişinin geçişidir; kimin önce, kimin sonra işi bıraktığı ilişkinin bu dönemi nasıl yaşadığını etkileyebiliyor.

Birlikte geçen saatlerin sayısı tek başına iyi oluş getirmiyor; iki kişinin o saatlerden keyif alması, ayrı geçen saatlerin de korunması önem taşıyor.

Gelir, unvan ya da günün düzeni değiştiğinde ev içindeki söz dengesi de yer değiştirebilir; bunu sessizce yaşamak yerine konuşmak, memnuniyeti korumanın yollarından biri.

Emeklilik ilişkiye yeni bir yön vermekten çok, çiftin zaten taşıdığı bağı ya da mesafeyi büyütme eğiliminde; uyumun kaynağı da büyük ölçüde o bağda.

Sonraki derse köprü

Sevil'in de emekli olduğu yılı düşünelim. Takvimler eşitlenmiş, mutfaktaki düzen yeniden kurulmuş, iki kişi kendine ait köşelerini bulmuş. Önlerinde artık işin değil zamanın kendisinin belirlediği uzun bir dönem var. Bu dönemde ilişkiden beklenen şeyler değişebilir: Yeni insanlar ve yeni hedefler yerine yakın birkaç bağ daha değerli görünmeye başlayabilir, memnuniyet beklenenden farklı bir seyir izleyebilir ve iki kişi bir gün birbirini kaybetme ihtimaliyle nasıl yaşanacağını konuşmak zorunda kalabilir. Yaşlılık, çiftin birlikte yürüdüğü yolun bu son ve en az konuşulan kesitini açıyor. Yaşlılıkta ilişki.