Birlikte yaşamaya geçiş

Açılış sahnesi

Taşınma günü akşamı Gülşen ile Serhat, kolilerin arasında yere oturmuş, kartondan çıkardıkları iki tabakta yemek yiyordu. Bütün gün gülmüşlerdi. Asansöre sığmayan kitaplığı merdivenden taşırken Serhat'ın kolu çizilmiş, Gülşen ona yara bandı bulamayınca ofisten kalma bir isim etiketi yapıştırmıştı.

Üçüncü hafta tablo değişti. Gülşen sabah altıda kalkıp sessizce kahvesini içmeye alışkındı; Serhat gece birde bulaşık makinesini çalıştırıyordu. Serhat havluyu kapının arkasına asıyordu, Gülşen banyonun kaloriferine. Kira Serhat'ın hesabından çıkıyordu, market alışverişini Gülşen yapıyordu ve ikisi de kimin daha çok ödediğini kafasında ayrı ayrı topluyordu. Cumartesi Serhat'ın annesi haber vermeden geldi, buzdolabını açtı ve "Kızım, bunun sebzeliği böyle dolmaz" dedi.

O akşam kavga eden iki kişi aslında havlu ya da sebzelik konuşmuyordu. Her biri, yıllardır kendi evinde sorgusuz işleyen bir düzenin, artık iki kişilik bir düzene dönüşmesi gerektiğini yeni fark ediyordu. Gülşen ile Serhat kurgusal bir çift.

Bu derste ne olacak

Bu ders, Modül 10'un ilk dersi. Modül 9 cinselliği M09-D12'de kültürle konuşmanın zorluklarıyla kapatmıştı. Bu modül ise ilişkinin en çok sınandığı anlara dönüyor: birlikte yaşamaya başlamak, çocuk sahibi olmak, göç etmek, hastalık ve emeklilik. Her geçişin ilişkiye getirdiği yükü ve çiftlerin uyum yollarını araştırmalarla ele alacağız; ebeveynliğin çocuk tarafı Ebeveynlik Akademisi'nde.

Önce üç uyum alanına bakacağız: ortak alan ve alışkanlıklar, iş bölümü ve para, iki ailenin eve girişi. Ardından evlilik öncesi birlikte yaşamanın sonraki evliliğe etkisine dair bulguların neden yıllardır tartışıldığını ve yeni çalışmaların tabloyu nasıl değiştirdiğini anlatacağız.

Bu ders evlenmeden önce birlikte yaşamanın doğru ya da yanlış olduğunu söylemiyor. Bu, değerlere, inançlara ve koşullara bağlı bir tercih; burada konuşulan uyum işleri ve araştırmanın sınırları.

Sıfır noktası

Birlikte yaşamaya geçiş, takvimde tek bir güne sığar: anahtar teslim edilir, koliler taşınır. Ama gündelik hayatın neredeyse her parçası yeniden kurulur. Uyku saatleri, yemek düzeni, temizlik ölçüsü, misafir sıklığı, sessizliğe ve yalnızlığa duyulan ihtiyaç, paranın nereden çıkıp nereye gittiği. Ayrı evlerde bunların hiçbiri ortak karar istemez; aynı evde her biri her gün yeniden sorulur.

Türkiye'de bu adımın yeri çevreye göre çok değişiyor. Kimi çiftler için ortak ev ancak nikâhtan sonra kurulur; kimi büyük şehir çevrelerinde ise evlenmeden önce birlikte yaşamak giderek görünür bir seçenek. Bu dersteki uyum işleri iki yol için de geçerli: nikâhla da kurulsa, nikâhsız da kurulsa, ilk ortak evin kuralları sıfırdan yazılır.

Mekanizma

Ortak alan ve alışkanlıklar: görünmez kuralların görünür olması

Her insan yetiştiği evden ve tek başına yaşadığı yıllardan bir dizi yazılı olmayan kural taşır. Ayakkabı kapıda mı çıkar, yatak her sabah toplanır mı, telefonla konuşurken öbür odaya mı geçilir? Ayrı evlerde bu kurallar hiç karşılaşmaz. Aynı evde ise çatışma, kuralın kendisinden çok, ötekinin onu "normal" saymamasından doğar. Havlu kapının arkasına asıldığında biri bunu tembellik, öbürü düzen diye okur.

Bu aşamada görünmeyen bir ihtiyaç da ortaya çıkar: yalnız kalma alanı. Ayrı evlerde her buluşma bir seçimdi; ortak evde yakınlık kendiliğinden gelir ve bazen bunaltır. Birinin bir saat kendi odasında kalmak istemesi, öbürü tarafından ilginin azalması diye okunabilir.

Bu sürtünmelerin bir kısmı geçişin kendisinden geliyor.

Bu bulguda birlikte yaşamayı kötüleyen bir hüküm aramak yanlış olur. Söylediği şu: aynı eve geçiş, ilişkinin havasını kendiliğinden iyileştirmiyor; tersine, yeni sürtünme alanları açıyor ve ayrılmanın maliyetini artırıyor. M02-D10'da ayırdığımız iki bağlılık türü burada yine karşımıza çıkıyor: ortak kira, ortak eşya ve ortak çevreyle büyüyen şey kısıtlama tarafı; isteyerek sürdürme tarafı ise kendiliğinden büyümüyor.

İş bölümü ve para: ilk aylarda kurulan varsayılanlar

Ortak evin ilk aylarında, kimse oturup karar vermeden bir dizi varsayılan oluşur. Faturayı kim öder, çamaşırı kim yıkar, buzdolabının eksiğini kim fark eder? Bu varsayılanlar çoğu zaman ailede görülenden ve o hafta kimin daha az yorgun olduğundan doğar, sonra kalıcılaşır.

M07-D12, ev işinin görünmeyen düşünsel kısmına bir ad vermiş ve adaletin saatten çok algıyla ilgili olduğunu göstermişti. Birlikte yaşamaya geçiş, bu yükün ilk kez kimin omzuna yerleştiği andır. Para tarafında M07-D11 ortak hesabın bir yelpaze olduğunu anlatmıştı; ilk ortak ev, çiftin bu yelpazenin neresinde duracağını çoğu zaman konuşmadan seçtiği yer.

Bu varsayılanlar ilk aylarda küçük görünür. Ama sonradan değiştirilmeleri, ilk kez kurulmalarından daha zordur: ilk ay "bir kereliğine" üstlenilen iş, birinci yılın sonunda "zaten hep o yapıyor" olur.

İki aile, iki kapı: ortak evin sınırları

Ayrı evlerde yaşarken her biri kendi ailesiyle ilişkisini kendi evinde düzenler. Ortak evde ise iki ailenin ziyaret alışkanlıkları, telefon sıklığı, yardım ve öğüt verme biçimi aynı kapıdan girer. Bir ailede habersiz gelmek yakınlık, öbüründe saygısızlık sayılabilir. Bunun doğrusu yok; ama iki kişi aynı kuralı paylaşmıyorsa ziyaretler çiftin kendi gerginliğine dönüşebilir.

Bulgular ne diyor: önce birlikte yaşamak sonraki evliliği etkiler mi?

Uzun yıllar boyunca araştırmalar, evlenmeden önce birlikte yaşayanların evliliklerinin daha sık bozulduğunu bildirdi. Bu bulgu, birlikte yaşamanın bir uyum sınaması olduğu yönündeki yaygın beklentiyle çelişiyordu. M02-D10 bu tartışmanın bir yüzünü, nişandan önce ya da sonra birlikte yaşamaya başlamanın farkını ve büyük bir nüfus araştırmasının kısa ve uzun vade ayrımını ele almıştı. Buradaki bulgular, tabloya üç yeni soru ekliyor: kiminle birlikte yaşandı, ne zaman yaşandı ve hangi dönemde evlenildi?

Meta-analizin yazarları, sonunda evlenilen kişiyle birlikte yaşayanların bu adıma uzun vadeli bir anlam yüklüyor olabileceğini düşünüyor. Yani "evlenmeden önce birlikte yaşamak" tek bir deneyim değil; kiminle ve hangi niyetle yaşandığı sonucu değiştiriyor.

Bu bulgu, eski uyarının en azından daha yeni evlilikler için geçerliliğini yitirmiş olabileceğini düşündürüyor. Bir açıklama, birlikte yaşama yaygınlaştıkça bu yolu seçenlerin eskisi kadar farklı bir grup olmaktan çıkması; M01-D04'te tanıdığımız seçilim sorunu tam burada devreye giriyor. Ama meta-analiz etkileri zaman içinde tutarlı bulmuştu; iki bulgu aynı soruya farklı yöntem ve dönemlerle bakıyor ve tam örtüşmüyor.

Kuperberg ise farklı bir yerden baktı. Gençken evlenenlerin evliliklerinin daha sık bozulduğu uzun süredir biliniyor ve bunun bir açıklaması, genç yaştaki kişilerin ortak hayatın rollerine henüz hazır olmaması. Ama birlikte yaşayanlar için bu roller nikâhla değil, aynı eve taşındıkları gün başlıyor.

Riski taşıyan, bir belgenin imzalanıp imzalanmaması olmayabilir; iki kişinin ortak hanenin işlerini kaç yaşında, ne kadar hazırlıkla üstlendiği olabilir.

Usta katmanı

Bir çift terapisti, birlikte yaşamaya yeni geçmiş bir çifti dinlerken kavganın konusunu değil, kavganın altında yatan kuralları arar. "Bulaşık" kavgası çoğu zaman iki evden gelen iki ayrı düzen anlayışının karşılaşmasıdır; terapistin işi kimin haklı olduğunu söylemek değil, iki kişinin de kendi kuralını adlandırmasına yardım etmektir. Adı konan kural, karakter yerine düzen üzerine konuşmayı açar.

İkinci bakış, geçişin hikâyesidir: bu adım nasıl atıldı? M02-D10'daki kayma ile karar ayrımı, terapide geriye dönük bir soru olarak kullanılabilir. Kira bittiği için başlayan bir ortak yaşam ile uzun konuşmaların sonunda kurulan bir ev, aynı sürtünmeyi çok farklı biçimlerde taşır.

Rhoades ve arkadaşlarının çalışmasında birlikte yaşayanlarda daha fazla fiziksel saldırganlık bildirilmesi, bir uyarıyı da hatırlatıyor. Ortak evde biri öbürünün anahtarını, parasını ya da dışarıyla bağını denetlemeye başlamışsa, sorun bir uyum işi değildir. Böyle bir evde konuşulacak ilk şey ev kuralları değil, orada yaşayan her kişinin korkmadan kalabileceği bir alanın olup olmadığıdır; birlikte yapılacak bir çalışma ancak bu netleştikten sonra gündeme gelir.

Kanıtın sınırı

Bu dersin dört çalışmasından üçü ABD'den geliyor; Kuperberg ile Manning ve Cohen aynı ulusal aile araştırmasının farklı dalgalarını kullanıyor. Meta-analizin kapsadığı çalışmaların hangi ülkelerden geldiği ise özetinde belirtilmiyor. Birlikte yaşamanın toplumsal anlamı, yaygınlığı ve ailelerin onu nasıl karşıladığı ülkeden ülkeye büyük farklar gösteriyor; Türkiye'de evlenmeden ortak ev kuran çiftlerin çoğu bu adımı daha az yaygın ve çevreden daha az destek gören bir adım olarak atıyor olabilir. Bu bulguların Türkiye'deki çiftlere aynı biçimde genellenip genellenemeyeceği bilinmiyor.

Çalışmaların hepsi gözlemsel. Kimse rastgele olarak birlikte yaşamaya ya da doğrudan evliliğe atanmadığı için, farkların ne kadarının bu yolu seçen kişilerin özelliklerinden geldiği kesin olarak ayrılamıyor. Rhoades ve arkadaşlarının örneklemi yalnız karşı cinsten çiftleri içeriyor; aynı cinsiyetten çiftlerin birlikte yaşamaya geçişi bu verilerle yanıtlanamıyor. Dersteki uyum işlerine dair bölümler, ortak alan, iş bölümü ve ailelerle sınırlar konusunda araştırmadan çok klinik gözleme ve gündelik deneyime dayanıyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Ortak ev, iki kişinin yıllardır sorgulamadığı kuralları aynı anda görünür kılıyor; kavganın konusu çoğu zaman eşyanın kendisi değil, iki ayrı düzen anlayışının karşılaşması.

İş bölümü ve para konusundaki varsayılanlar ilk aylarda konuşulmadan kurulur ve sonradan değiştirilmeleri kurulmalarından zordur.

Aynı eve geçişin ardından ilişki niteliğinin birçok göstergesi gerileyebiliyor, ayrılmanın maliyeti ise yükseliyor; bu yüzden ortak ev bir uyum sınaması olarak kendiliğinden işlemiyor.

Önce birlikte yaşamanın sonraki evliliği riske attığı yönündeki eski uyarı, kiminle yaşandığına, hangi dönemde evlenildiğine ve aynı eve kaç yaşında taşınıldığına bakıldığında belirgin biçimde zayıflıyor.

Sonraki derse köprü

Gülşen ile Serhat havlunun yerinde, sebzeliğin düzeninde ve kiranın paylaşımında bir yol bulurlarsa, bir gün bu evde nikâh sonrası hayatlarını da sürdürebilirler. İki yolda da çiftin önünde aynı soru duruyor: Evliliğin ilk yıllarında iki kişinin birbirinden aldığı mutluluk zamanla nasıl değişiyor ve hangi işaretler daha ilk günlerden bir sorunun habercisi olabiliyor? Evliliğin ilk yılları.