Pornografi ve ilişki: kanıtın durumu

Açılış sahnesi

Duygu ile Barkın altı yıldır birlikte, dört yıldır aynı evde yaşıyorlar. Duygu bir lisede rehber öğretmen, Barkın bir lojistik firmasında planlama sorumlusu. Bir pazar öğleden sonrası Duygu, ortak kullandıkları tablette bir tarif ararken geçmiş listesinde Barkın'ın gece yarısı açtığı pornografik içerikleri görüyor. Ekranı kapatıyor, tarifi bulmadan mutfağa dönüyor.

Akşama kadar kafasında üç ayrı soru dönüyor. Birincisi: "Benden memnun değil mi?" İkincisi: "Bunu neden bana hiç söylemedi?" Üçüncüsü, en sessiz olanı: "Bu normal mi, yoksa bir sorunun işareti mi?" Akşam yemeğinde Barkın her zamanki gibi gününü anlatıyor. Duygu dinliyor gibi yapıyor ama bir yandan da internette okuduğu iki zıt cümleyi tartıyor: Biri pornografinin ilişkileri yavaş yavaş çürüttüğünü, öteki bunun tamamen zararsız ve herkesin yaptığı bir şey olduğunu söylüyordu.

Gece yatmadan önce Duygu konuyu açıyor. Barkın önce kızarıyor, sonra savunmaya geçiyor: "Bunun seninle bir ilgisi yok." Duygu'nun aklına takılan şey de tam bu cümle oluyor. İlgisi yoksa neden saklandı?

Bu derste ne olacak

Önce araştırmaların bu konuda gerçekte ne bulduğuna, en geniş toplu analizden başlayarak bakacağız ve bulguların neden tek bir yöne indirgenemediğini göreceğiz. Ardından kullanımın yalnız mı, birlikte mi olduğunun ve iki eş arasındaki kullanım farkının ilişki ölçümleriyle nasıl bağlandığını ele alacağız. Son bölümde, kullanımın kendisi kadar, eşlerin ona yüklediği anlamın, açıklığın ve kişinin kendi değerleriyle davranışı arasındaki mesafenin belirleyici olabileceğini tartışacağız.

Burada ayırmaya çalışacağımız şey: Pornografi kullanımı bir ilişkiye zarar mı verir, yoksa asıl fark yaratan, kullanımın o ilişkide ne anlama geldiği midir?

Sıfır noktası

Bu modül cinselliği birkaç açıdan ele aldı. M09-D02 cinsel memnuniyeti sıklıktan ayırarak tanımladı; bu derste de "ilişkiye etki" denince çoğu çalışmanın ölçtüğü şey o memnuniyet ve ilişki memnuniyeti olacak. M09-D05 tercihlerini söze dökmenin önündeki utancı konuştu. M06-D11 ise kişinin kendine dair bir şeyi eşinden uzak tutmasının bedelini anlatmıştı; Barkın'ın tablet geçmişi bu bedelin cinsellikteki bir örneği gibi duruyor. M09-D07'de ele alınan yaygın inançların bir kısmı da bu konuya değiyor, ama burada sorumuz daha dar: Ölçümler ne diyor?

Mekanizma

En geniş tablo: bağ var, ama kimde ve nasıl?

Tek bir çalışma kolayca bir yöne çekilebilir. Bu yüzden önce birçok çalışmayı birlikte değerlendiren bir toplu analize bakmak işe yarıyor.

Bu bulgu iki şeyi aynı anda söylüyor. Bir yandan, "tamamen zararsız" cümlesi bu veriyle uyuşmuyor: Kişiler arası memnuniyetle ölçülebilir bir bağ var ve yalnızca bir kez yapılmış anketlere değil, zaman içinde izleyen çalışmalara da yansıyor. Öte yandan bağ herkeste aynı değil; kadınlarda anlamlı çıkmaması, tek bir mekanizmanın herkes için işlediği fikrini zayıflatıyor. Toplu analiz ayrıca neyin neyi başlattığını tek başına çözmüyor: Memnuniyeti zaten düşük olan biri pornografiye daha çok yöneliyor da olabilir.

Yalnız mı, birlikte mi; aynı mı, farklı mı?

Toplu analiz "kullanım" diye tek bir şeye bakıyor. Oysa bir ilişkide kullanım çok farklı biçimlerde yaşanabiliyor.

Algılanan bağımlılığı burada tanımlıyoruz, çünkü bir sonraki bölümde onun neyle karıştırılabileceğini göreceğiz. Önce eşler arasındaki farka bakalım. M08-D10 içkide eşlerin toplam miktarından çok aralarındaki uçurumun önemli olabileceğini göstermişti. Benzer bir soru açık içerik için de soruldu.

Bu iki çalışma birlikte okununca tablo değişiyor. Belirleyici olan yalnızca "kullanıyor mu" sorusu değil; kiminle, ne kadar açık ve iki kişi arasında ne kadar farkla kullanıldığı. Birlikte bakan çiftler bu konuyu ortak bir alana taşımış, tek başına bakanlarda ise davranış çoğu zaman ilişkinin dışında, hatta bazen gizli kalıyor. Farkın büyüklüğü de iki kişinin bu konudaki beklentilerinin ne kadar ayrıştığını gösteriyor olabilir.

Anlam: kullanımı nasıl gördüğün

Buraya kadar ölçülen şey davranış ve memnuniyetti. Ama Duygu'nun üç sorusu davranıştan çok anlamla ilgiliydi. Araştırmacıların bir kısmı da soruyu böyle sormayı denedi: İnsanlar kendileri, pornografinin ilişkilerine ne yaptığını düşünüyor?

Bu bulgu, Wright ve ekibinin ortalamasıyla çelişiyor gibi görünse de aslında farklı bir soruya cevap veriyor. Memnuniyet ölçeği bir sayı veriyor; açık uçlu soru ise insanların yaşadıklarını nasıl anlamlandırdığını gösteriyor. Aynı evde iki eşin bu anlamı çok farklı kurabileceğini, açılıştaki çift zaten gösteriyordu.

Anlamın bir kaynağı da açıklık. Resch ve Alderson, partnerleri pornografi kullanan, bağlı bir ilişkideki 340 kadına bu kullanım konusundaki dürüstlüğü sordu. Daha fazla dürüstlük bildiren kadınlarda ilişki memnuniyeti daha yüksek, sıkıntı daha düşüktü; kullanımın ortak olduğunu söyleyenlerde ise sıkıntı daha düşüktü ama memnuniyette bir fark çıkmadı. Barkın'ın "seninle ilgisi yok" cümlesinin Duygu'ya neden yetmediği burada anlaşılıyor: Onu yaralayan şey belki içerikten çok, öğrenme biçimi.

Bu model, "pornografi bağımlılığı" kavramının neden bu kadar tartışmalı olduğunu gösteriyor. TP M16-D06'da tanımlanan bağımlılık, zarara rağmen süren ve denetimi zorlaşan bir kullanımı anlatıyordu; Grubbs ve ekibinin önerisi ise bazı kişilerin kendini bağımlı hissetmesinin, denetim kaybından çok değerleriyle davranışı arasındaki çatışmadan gelebileceği. Bu, gerçek bir denetim sorunu yaşayan kişilerin olmadığı anlamına gelmiyor; yalnızca "bağımlıyım" cümlesinin arkasında birden fazla tablo olabileceğini söylüyor.

Usta katmanı

Bir terapist için bu konudaki ilk iş, kullanımın kendisini değil anlamını haritalamak. Aynı davranış bir ilişkide sadakatsizlik, bir başkasında mahremiyet, bir üçüncüsünde ortak bir oyun olarak yaşanıyor olabilir. Bu yüzden "ne kadar, ne sıklıkla" sorularından önce "bu senin için ne anlama geliyor, onun için ne anlama geliyor" sorusu geliyor. Terapistin kendi değerleri burada sessizce devreye girebilir; ne "zararsız" ne "tehlikeli" hükmü verip, iki eşin ayrı ayrı nerede durduğunu görmek amaçlanıyor.

İkinci iş, "bağımlılık" kelimesini hemen kabul etmemek ya da hemen reddetmemek. Kişi kendini bağımlı hissediyorsa, terapist bu hissin denetim kaybından mı, değerlerle çatışmadan mı, yoksa ikisinden birden mi beslendiğini merakla açar. Gerçek bir denetim sorunu olan bir kişiyi "yalnızca suçluluk duyuyorsun" diye geçiştirmek de, değerleri yüzünden sıkıntı çeken birine "bağımlısın" etiketi yapıştırmak da yardımcı olmuyor.

Üçüncü nokta güvenlikle ilgili. Pornografi kullanımı bazen bir eşin ötekine baskıyla istemediği şeyleri dayattığı, onu aşağıladığı ya da izlediği içerikle tehdit ettiği bir düzenin parçası olabilir. Böyle bir durumda konuşulan şey artık bir tercih farkı değil, bir zorlama düzenidir; terapist bu düzeni ortak oturumlarda iki tarafın eşit sesiyle tartışılabilecek bir konu gibi ele almaz, önce zorlanan kişinin durumunu ayrı bir görüşmede anlamayı seçer.

Kanıtın sınırı

Bu alandaki çalışmaların büyük kısmı bir kerelik ölçümlerden geliyor; kullanımın memnuniyeti düşürdüğünü mü, yoksa memnuniyeti düşük olanların daha çok kullandığını mı gösterdiği çoğu tasarımda ayırt edilemiyor. Wright ve ekibinin toplu analizinde boylamsal ve deneysel çalışmalar da vardı, ama bunlar bağın yönünü kesin biçimde tek tarafa bağlamıyor. Örneklemlerin büyük bölümü heteroseksüel; eşcinsel ilişkilerde aynı tablonun çıkıp çıkmayacağı açık bir soru. Burada aktarılan kaynakların hiçbiri Türk çiftlerden toplanmış değil; dinî ve kültürel değerlerin ahlaki uyumsuzluğu nasıl biçimlendirdiği de tam bu nedenle ayrıca sınanmayı bekliyor. Kohut ve ekibinin bulgusu kendi isteğiyle katılanlardan geliyor ve rahatsız olanların daha az katılmış olması mümkün. "Pornografi bağımlılığı" kavramı ise hâlâ tartışmalı; Grubbs ve ekibinin modeli de tekrarlanarak sınanması gereken bir öneri. Son olarak, "kullanım" çalışmadan çalışmaya farklı ölçülüyor: sıklık, süre, yalnızlık ya da birliktelik.

Kendin dene

Aklında kalsın

Ortalama bir bağ var: Kullanım, özellikle erkeklerde, daha düşük cinsel ve ilişki memnuniyetiyle ilişkili görünüyor; ama bu her evde aynı biçimde işleyen bir yasa değil.

Kiminle, ne kadar açık ve iki eş arasında ne kadar farkla kullanıldığı, kullanımın var olup olmamasından daha çok şey söyleyebiliyor.

Açıklık önemli görünüyor; aynı davranış konuşularak öğrenildiğinde başka, tesadüfen bulunduğunda başka yaşanabiliyor.

Kendini bağımlı hissetmek ile bir denetim sorunu yaşamak her zaman aynı şey değil; değerlerle davranış arasındaki mesafe de bu hissi besleyebilir.

Sonraki derse köprü

Duygu'nun üçüncü sorusu, "bu bir sorunun işareti mi", bu derste kısmen cevap buldu: Çoğu durumda işaret, davranışın kendisinden çok onun ilişkide taşıdığı anlamda ve açıklıkta aranıyor. Ama bazı çiftlerde konuşma ilerledikçe başka bir şey ortaya çıkar: istekte, uyarılmada ya da bedenin cevabında süregiden bir zorluk. O zaman soru değişir; artık mesele anlam değil, bunun bir değerlendirme gerektirip gerektirmediği, bu değerlendirmenin bedenden mi zihinden mi başlaması gerektiği ve kime gidileceği olur. Utanç bu soruyu da çoğu zaman erteletir: Cinsel sorunlarda ne zaman uzmana.