Dokunma ve fiziksel şefkat

Açılış sahnesi

Nur ile Ahmet otuz beş yıldır evli. Nur emekli bir ilkokul öğretmeni, Ahmet yıllarca Eskişehir hattında tren makinistliği yapmış. Çocuklar başka şehirlere taşındıktan sonra evde ikisi kaldılar ve bir şeyin sessizce eksildiğini ancak geçen bahar fark ettiler.

Bir pazar öğleden sonrası Porsuk kıyısında yürürken önlerinde kendi yaşlarında bir çift el ele gidiyor. Nur, Ahmet'in elini en son ne zaman tuttuğunu düşünüyor ve hatırlayamıyor. Eskiden mutfaktan geçerken Ahmet onun ensesine bir an elini koyardı; televizyon karşısında Nur ayaklarını onun dizine uzatırdı. Şimdi aynı kanepenin iki ucunda oturuyorlar.

Akşam eve dönünce Nur bunu açıyor. Ahmet şaşırıyor, sonra biraz kırgın bir sesle şunu söylüyor: "Ben sana dokununca kaskatı kesiliyorsun." Nur bir an susuyor, sonra dürüst bir cevap veriyor: "Çünkü sen bana artık yalnız yatakta dokunuyorsun. Elini omzuma koyduğunda ne istediğini biliyorum, o yüzden geriliyorum." Ahmet buna itiraz edemiyor. Yıllar içinde aralarındaki dokunuşun neredeyse tamamı tek bir kapıya açılır olmuş; o kapıya o akşam yürümek istemeyen Nur için her dokunuş bir soruya dönüşmüş.

Bu derste ne olacak

Önce romantik ilişkide cinsel olmayan fiziksel şefkatin hangi biçimleri aldığını ve bu biçimlerin ilişki memnuniyetiyle bağını ölçen bir anketi göreceğiz. Ardından bedene geçeceğiz: Bir eşle on dakikalık sıcak bir temasın hormon düzeylerine ve kan basıncına nasıl yansıdığını ölçen bir laboratuvar çalışmasına bakacağız. Sonra iki deneyi ele alacağız; ikisinde de çiftlerden bir kısmına haftalarca dokunuşu ya da öpüşmeyi artırmaları söylendi, ötekilerine söylenmedi. Son olarak terapistin, dokunuşu bir davete dönüşmüş çiftlerle nasıl çalıştığına bakacağız.

Dersin sorusu şu: Cinsel olmayan bir dokunuş ilişkide tam olarak ne iş görüyor ve bu işin ne kadarı kanıtla destekleniyor?

Sıfır noktası

M06-D07 şefkatli dokunuşu sözsüz iletişimin bir kanalı olarak adlandırmış, M09-D01 de gündelik dokunuşun duygu durumuna psikolojik yakınlık üzerinden yansıdığını aktarmıştı. Bu ders o iki dersin tanımlarını tekrar etmiyor; onların bıraktığı yerden, dokunuşun ilişkideki işlevine ve bu işlevin hangi kanıt düzeyinde bilindiğine bakıyor. Bedenin dokunuşu nasıl algıladığını, özellikle yavaş okşamaya duyarlı deri liflerini TP M05-D10 anlatmıştı; burada o algının iki kişi arasında neye dönüştüğü soruluyor.

Önce bir ayrım. Cinsel dokunuş, cinsel yakınlığın parçası olan ya da ona davet eden temastır. Cinsel olmayan fiziksel şefkat ise sarılmak, el tutmak, sırt ovmak, yanağa öpücük, birinin başını omza yaslaması gibi kendi başına bir yere varmayan temaslardır. İkisi elbette iç içe geçebilir; ama açılıştaki çiftin yaşadığı gibi, ikincisi zamanla ortadan kalkıp yalnız birincisi kaldığında, dokunuşun anlamı da değişir.

Mekanizma

Şefkatin dağarcığı

Fiziksel şefkatin hangi biçimlerinin ilişki memnuniyetiyle bağlantılı olduğunu soran erken çalışmalardan biri, cinsel yakınlığı bilinçli olarak kapsamın dışında bıraktı. Araştırmacılar yedi tür sordu: sırt ovma ve masaj, okşama, kucaklaşıp sarılı durma, el tutma, sarılma, dudaktan öpme ve yüzden öpme.

Bu bulgunun iki ayrıntısı önemli. Birincisi, şefkat ile çatışmanın miktarı arasında bir bağ çıkmadı; bağ, çatışmanın ne kadar kolay çözüldüğüyle kuruldu. Sarılan çiftler daha az tartışmıyor; tartıştıklarında daha kolay toparlanıyor olabilirler. İkincisi, el tutma ve okşama haftalık miktar olarak memnuniyetle ilişkili çıkmadı. Yani her dokunuş türü aynı işi görmüyor ve "ne kadar çok o kadar iyi" diye bir kural bu veriden çıkmıyor.

Bedende iz bırakan temas

M04-D07, tehdit altındaki bir kadının elini kocasının tutmasının beyindeki tepkiyi yatıştırdığı deneyi aktarmıştı. Sıcak bir temasın bedenin hormon ve kan basıncı düzeylerine yansıyıp yansımadığını soran araştırmacılar ise laboratuvarda çiftlere bir protokol uyguladı: on dakika yalnız dinlenme, on dakika eşle birlikte sıcak temas, sonra yeniden on dakika yalnız dinlenme.

Bu çalışma dokunuşun hormonu yükselttiğini göstermiyor. Gösterdiği şey, eşinden destek gördüğünü hisseden insanların oksitosin düzeyinin baştan itibaren yüksek olduğu. Kadınlarda ise destek algısı ile kan basıncı arasındaki bağ, ancak eşle temastan sonra ortaya çıktı. Bu, temasın iyi bir ilişkide var olan bir şeyi görünür kılıyor olabileceğini düşündürüyor; ama bunu kanıtlamıyor.

Oksitosin sözcüğü geçtiğinde ihtiyat gerekiyor. M03-D05, bu hormonun "aşk hormonu" diye pazarlanmasının neden araştırmaların söylediğini aştığını göstermişti. Buradaki ölçümler kanda yapıldı ve gruplar arasında farklar gösteriyor; tek bir kişinin hormon düzeyinden ilişkisi hakkında bir sonuç çıkmaz.

Dokunuşu artırmak: iki deney

Anketler ve laboratuvar ölçümleri bir bağ gösteriyor ama yönü belirsiz bırakıyor: Belki mutlu çiftler daha çok dokunuyor, dokunuş onları mutlu etmiyor. Bu soruyu yanıtlamanın bir yolu, çiftleri rastgele iki gruba ayırıp birine dokunuşu artırmasını söylemek ve öteki grupla karşılaştırmak.

İkinci deney aynı mantığı daha dar bir davranışa uyguladı: romantik öpüşme. Araştırmacılar bunu bir iletişim kuramından türetilen bir hipotezle sınadı.

Bu iki deney birlikte, ankette görülen bağın bir kısmının dokunuştan ilişkiye doğru işleyebileceğini düşündürüyor. Ama ikisi de küçük ve ikisinde de katılımcılar ne yapmaları istendiğini biliyordu. Dokunuşu artırmaya karar veren bir çift muhtemelen birbirine dikkatini de, zamanını da artırıyor; etkinin ne kadarının temastan, ne kadarının bu dikkatten geldiğini bu tasarımlar ayırmıyor.

Usta katmanı

Terapist dokunuşu konuşurken önce şunu sorar: Bu çiftte cinsel olmayan dokunuş hâlâ var mı, yoksa bütün temas tek bir kapıya mı açılıyor? Açılıştaki Nur'un gerilmesi isteksizlik değil, bir okuma: Her dokunuş bir davet olarak gelince, daveti geri çevirmenin tek yolu dokunuşu da geri çevirmek oluyor. Bu döngüde dokunan eş reddedildiğini, dokunulan eş baskı altında olduğunu hisseder ve iki taraf da dokunuştan uzaklaşır.

Cinsel terapi geleneğindeki bazı dokunma alıştırmaları tam bu yüzden, bir süre için cinsel sonucu masadan kaldırarak başlar. Amaç, dokunuşun yeniden kendi başına bir şey olabilmesi. M09-D07 cinsellik hakkındaki yaygın inanışları sınamıştı; "dokunuş bir yere varmalı" beklentisi de bu inanışların gündelik bir uzantısı olarak okunabilir. Bu bir uzman görüşü; bu ayrımın kendisini sınayan doğrudan bir deney burada aktarılmıyor.

Bir sınır da gözetilir. Dokunuşun korku uyandırdığı, birinin ötekinin bedeni üzerinde söz hakkını tek başına kullandığı ilişkilerde dokunuşu artırma ödevi verilmez; terapist önce her eşin kendini emniyette hissedip hissetmediğini öğrenir. Geçmişinde istenmeyen temas yaşamış biri için de dokunuşun hızı ve biçimi, ödevi değil kişiyi izler.

Kanıtın sınırı

Bu dersteki çalışmaların hepsi küçük örneklemlerle yürütüldü ve iki deney dışında hepsi ilişkisel; dokunuşun memnuniyeti mi, memnuniyetin dokunuşu mu artırdığı anket verisiyle ayrılamıyor. Deneylerde katılımcılar ne yapmaları istendiğini biliyordu ve dokunuşla birlikte artan dikkat ayrıca ölçülmedi; bu, etkinin kaynağını tartışmaya açık bırakıyor. Örneklemler genç, sağlıklı ve büyük ölçüde heteroseksüeldi; anket üniversite öğrencilerinden geliyordu. Açılıştaki gibi otuz beş yıllık bir evliliğe, aynı cinsiyetten çiftlere ya da dokunuşun anlamının farklı kurulduğu kültürlere genellemek ihtiyat ister; Türkiye'den çiftlerde bu bulguları ölçen bir araştırmaya bu derste dayanmadık. Bedensel ölçümlerdeki farkların uzun vadede sağlığa ne kadar yansıdığı ve bu deneylerin daha büyük örneklemlerde tekrarlanıp tekrarlanmadığı bu kaynaklardan bilinmiyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Cinsel olmayan fiziksel şefkat, bir yere varmayı beklemeyen bir temastır ve ilişkide kendi başına bir iş görür.

Ankette şefkat, ilişki memnuniyeti ve tartışmalardan kolay toparlanmayla birlikte görüldü; ama hangisinin hangisini beslediği belirsiz kaldı.

Hormon ve kan basıncı bulguları, eşten görülen destekle iç içe; dokunuş desteğin yerini tutmuyor.

Dokunuşu artıran iki küçük deney umut verici sonuçlar verdi; etkinin ne kadarının temastan, ne kadarının artan dikkatten geldiği açık değil.

Bütün temas tek bir kapıya açıldığında dokunuş bir soruya dönüşür; cinsel olmayan dokunuşu geri getirmek, o soruyu ortadan kaldırmanın bir yolu olabilir.

Sonraki derse köprü

Nur ile Ahmet'in sorunu dokunuşun azalmasıydı; ama altmışlarındaki iki beden, otuzlarındaki bedenlerle aynı değil. Bir çiftin cinsel yakınlığı yıllar içinde bir bebeğin gelişiyle, bir eşin bedenini değiştiren bir dönemle, yaşlanmanın getirdiği yavaşlıkla yeniden kurulmak zorunda kalabiliyor. Bu değişimler cinselliği nasıl etkiliyor ve çiftler hangi yollarla uyum sağlıyor? Sıradaki ders, ilişkinin farklı evrelerinde cinselliğin nasıl dönüştüğüne bakıyor: Yaşam evreleri ve cinsellik.