Kendiliğinden ve tepkisel istek

Açılış sahnesi

Aylin ile İlker on bir yıldır birlikte. Aylin grafik tasarımcı, İlker bir lisede kimya öğretmeni. Son iki yılda yatak odasında hep aynı şey oluyor: Aylin akşam yemeğinden sonra İlker'in omzuna dokunuyor, yanına sokuluyor, ima ediyor. İlker çoğu akşam "Bugün çok yoruldum" diyor ve ekranına dönüyor. Aylin bir süre sonra ima etmeyi bırakıyor. İçinden geçen cümle hep aynı: "Beni artık istemiyor."

Bir hafta sonu Ayvalık'ta küçük bir pansiyonda kalıyorlar. Akşam denizden dönünce İlker, Aylin'in yanık sırtına krem sürüyor. Konuşuyorlar, gülüyorlar, dokunuş uzuyor. Bir süre sonra yakınlaşıyorlar ve İlker'in istekli olduğu açıkça belli. Ertesi sabah kahvaltıda İlker bir şey söylüyor: "Dün akşam aslında başta hiç aklımda yoktu. Sonra bir anda istedim."

Aylin önce rahatlıyor, sonra kırılıyor: "O zaman evde neden hep hayır diyorsun? Başlamayı bekleyen ben miyim?" İlker'in cevabı yok. İkisi de aynı şeyi merak ediyor: Başlangıçta istememek, istememek mi demek?

Bu derste ne olacak

Önce cinsel isteğin iki farklı yoldan doğabildiğini konuşacağız: bir dürtü gibi kendiliğinden belirmesi ile yakınlık ve dokunuş başladıktan sonra ortaya çıkması. Ardından bu ayrımı öne süren döngüsel modeli ve modelin insanların gerçek deneyimine ne kadar uyduğunu sınayan anketleri ele alacağız. Sonra bu iki yolun kadınlarda ve erkeklerde nasıl dağıldığına dair bulgulara, son olarak da bu farkın bir çiftin gündelik hayatında, kimin başlattığı ve bir "hayır"ın nasıl okunduğu üzerinden neye dönüştüğüne bakacağız.

Dersin sorusu şu: Bir eşin isteği daha çok yakınlığa cevap olarak geliyorsa, bu çift neyi yanlış okuyor olabilir ve neyi değiştirebilir?

Sıfır noktası

TP M10-D03 bu ayrımın bir yarısını adlandırmıştı: isteğin her zaman önden gelmediğini, bazen uyarılma başladıktan sonra doğduğunu söyleyen tepkisel istek görüşünü, ve bunun karşısında Masters ile Johnson'ın dört evreli tepki döngüsünü. Orada konu cinsellik araştırmasının tarihiydi; burada soru ilişkinin içinden soruluyor. İki kişi, isteğin farklı kapılardan girdiği iki beden olduğunda, birbirlerinin davranışını nasıl yorumluyor?

Mekanizma

İki kapı

Rosemary Basson 2000 yılında, uzun süreli ilişkilerdeki kadınların cinsel tepkisini daha doğru anlatmak için bir model önerdi. Özetinde amacını açıkça yazıyor: isteğin "tepkisel bileşenini" ve onu harekete geçiren güdüleri betimlemek, tepkinin geleneksel döngüden yalnızca farklı olduğu durumlarda bozukluk tanısı konmasını önlemek. Bu bir kuramsal öneriydi; bir veri seti değil.

Doğrusal modelde sıra bellidir: önce istek, sonra uyarılma, sonra doruk. Döngüsel modelde ise kişi cinselliğe istekle değil, örneğin eşine yakın olma, ona sevgi gösterme ya da günün gerginliğini atma güdüsüyle girebilir. Uyarı ve bağlam yeterliyse uyarılma gelir, istek de onun arkasından. Yani istek her zaman kapıdan ilk giren değildir; bazen içeride, sonradan belirir.

Modeller kimin deneyimini anlatıyor

Bir model ne kadar ikna edici görünürse görünsün, insanlara "Bu sizin deneyiminize uyuyor mu?" diye sorulmadıkça yalnızca bir öneri olarak kalır. Basson'un modeli yayımlandıktan sonra araştırmacılar tam olarak bunu sordu.

Bu üç çalışma birlikte okununca tablo karmaşıklaşıyor. Tepkisel istek bir azınlığın deneyimi değil; ama döngüsel modeli benimsemek, bu örneklemlerde daha düşük cinsel işlev ve daha fazla sıkıntıyla birlikte görüldü. Bu iki şekilde okunabilir: ya döngüsel model, isteğin zorlaştığı dönemleri daha iyi anlatıyor, ya da tepkisel bir örüntü yaşayan insanlar kullanılan ölçeklerde daha düşük puan alıyor, çünkü ölçekler kendiliğinden isteği esas alıyor. Veriler bu ikisini ayırmaya yetmiyor.

Kadınlarda ve erkeklerde

İki yolun yaygınlığına dair en büyük verilerden biri Belçika'nın Flaman bölgesinden geliyor. Burada araştırmacılar az ölçülen bir güçlüğü de saydılar: yakınlık başladıktan sonra bile isteğin gelmemesi.

Bu bulgunun çiftler için ince bir anlamı var. Kadınlarda iki tür isteğin eksikliği çoğu zaman birlikte görüldüyse, "Kendiliğinden istemiyorum ama başlayınca isterim" diyen kişi ile "Başlayınca da gelmiyor" diyen kişi aynı durumda değil. Birincisi bir örüntü, ikincisi bir güçlük işareti olabilir.

Bu çalışma tepkisel isteği doğrudan ölçmüyor. Ama gösterdiği şey önemli: Erkeklerin isteğinin de istenildiğini hissetmek, yakın konuşma ve duygusal bağ gibi ilişkisel uyaranlara bağlı olabildiği. Açılıştaki İlker'in akşam yorgunluğu ile Ayvalık'taki uzun dokunuş arasındaki fark, bu açıdan şaşırtıcı değil.

Bir çift için anlamı

Kendiliğinden isteği daha sık yaşayan biri ile isteği daha çok yakınlığa cevap olarak gelen biri birlikte yaşadığında, ilk görünür sonuç genellikle başlatma dengesizliğidir: hep aynı kişi ilk adımı atar. Zamanla bu düzen bir anlam kazanır. Başlatan kişi "Beni istemiyor" diye okur, öteki "Hep benden bir şey bekleniyor" diye.

Marta Meana 2010'daki derlemesinde kendiliğinden ve tepkisel istek ayrımının ampirik temelini sorguladı ve cinselliğin bir kişi için taşıdığı çekiciliği, istek deneyiminden kısmen bağımsız bir etken olarak ele almayı önerdi.

Bu ayrım çiftler için şunu söylüyor: İsteği önden gelmeyen bir eş için asıl soru "Şu an istiyor musun?" değil, "Bizim yakınlığımız sana iyi geliyor mu, ona değer veriyor musun?" olabilir. Eğer cinsellik o kişi için ödüllendiriciyse, başlangıçtaki nötrlük bir engel değildir. Ödüllendirici değilse, yani acı veriyor, sıkıcı geliyor ya da bir görev gibi hissettiriyorsa, sorun isteğin zamanlamasında değil, deneyimin kendisindedir.

M03-D06 eşin cinsel ihtiyaçlarını gözetme istekliliğini adlandırmış, bunun arzunun sürmesiyle birlikte görüldüğünü aktarmıştı. M05-D10 ise birlikte yeni şeyler yapmanın isteği beslediğini gösteren bulgulara yer vermişti. Tepkisel istek açısından ikisi de aynı yere işaret ediyor: İsteğin ortaya çıkabileceği bağlamı kurmak, beklemekten daha etkili olabilir.

Usta katmanı

Basson 2001'de, düşük istek şikâyetiyle yönlendirilen 47 kadını kendi döngüsel modeliyle değerlendirdiğini bildirdi. Özetine göre kadınların hepsi kendini modelde bulabildi ve döngüde birden fazla kopma noktası belirlendi: kadınların yarısında uyaran aramaya güdüleyecek duygusal yakınlık yetersizdi, yarısından fazlasında cinsel uyaran ve bağlam çok azdı. Yazara göre bu kopma noktalarını belirlemek başlı başına iyileştirici oldu. Bu bir vaka dizisi; bir kontrol grubu yok ve değerlendirmeyi modeli öneren kişi yaptı.

Terapist açısından bu bakışın değeri, "İsteğin yok" yerine "Döngünün hangi halkası zayıf?" diye sorabilmesi. Yakınlık güdüsü mü eksik, uyaran mı yetersiz, bağlam mı dikkati dağıtıyor, yoksa deneyim ödüllendirici olmaktan mı çıkmış? Mark ve Lasslo'nun 2018'deki sistematik derlemesi, uzun ilişkilerde isteğin sürmesine dair 64 makaleyi bireysel, ilişkisel ve toplumsal etkenler olarak gruplayarak bu soruların her birinin farklı bir katmana ait olduğunu gösteriyor.

Ama bir uyarı da gerekiyor. Yukarıdaki anketlerde döngüsel modeli benimsemek daha düşük cinsel işlevle birlikte görüldü. Bu yüzden terapist "Tepkisel istek olağandır" cümlesini bir rahatlatma olarak kullanırken, hiçbir koşulda isteğin gelmediği ya da yakınlığın acı ve kaçınmayla yaşandığı bir tabloyu gözden kaçırmamalı. Bu ders tanı koymuyor; bedensel bir değişiklik, ağrı ya da süreklilik kazanmış bir isteksizlik söz konusuysa bir hekime ya da cinsel sağlık alanında çalışan bir uzmana başvurmak ayrı bir adımdır.

Kanıtın sınırı

Bu alandaki kanıtın en büyük sınırı ölçüm. Model tercihleri, katılımcıların kısa yazılı tarifler arasından kendilerine en yakın olanı seçmesiyle ölçüldü; tariflerin dili sonuçları etkilemiş olabilir. Döngüsel modelin daha düşük işlevle birlikte görülmesi, modelin mi sıkıntılı dönemi anlattığından, yoksa ölçeklerin mi kendiliğinden isteği esas aldığından kaynaklanıyor, bu henüz bilinmiyor. Verilerin çoğu tek bir zaman noktasında toplandı; isteğin bir ilişki içinde yıllar boyunca bir yoldan ötekine nasıl kaydığı izlenmedi. Büyük örneklemlerin ikisi Danimarka'dan ve Flaman bölgesinden, ötekiler tek bir meslek grubundan ya da çevrim içi bir anketten geliyor ve katılımcılar ağırlıkla heteroseksüel; aynı cinsiyetten çiftlere ve farklı kültürlere ne ölçüde genellenebildiği tartışmaya açık. Meana'nın da vurguladığı gibi, iki istek türünü birbirinden ayırmanın kendisi bile tanım sorunları taşıyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Cinsel istek iki kapıdan girebiliyor: kimi zaman bir düşünce ya da duyum olarak önden, kimi zaman dokunuş ve yakınlık başladıktan sonra.

Başlangıçta istememek, istememekle aynı şey olmayabilir; ama yakınlık başladıktan sonra da hiç gelmeyen bir istek ya da kaçınmayla yaşanan bir yakınlık farklı bir duruma işaret eder.

İki yol cinsiyete göre bölünmüyor; her iki cinsiyette de iki örüntüyü yaşayanlar var ve aynı kişide yıllar içinde değişebiliyor.

Çiftler için pratik ders, "Kim başlatıyor?" sorusundan "İsteğin ortaya çıkabileceği bir akşamı birlikte nasıl kuruyoruz?" sorusuna geçmek.

Sonraki derse köprü

Bu derste Aylin ile İlker'in sorunu aslında bir okuma sorunuydu: Aylin, İlker'in "yorgunum"unu bir ret, İlker de onun dokunuşlarını bir talep olarak duydu. İkisi de kendi isteğinin nasıl başladığını hiç söze dökmemişti. Ne istediğini, neyin iyi geldiğini, neyin olmasın istendiğini partnere söylemek, birçok çift için yakınlığın kendisinden daha zor. Sıradaki ders, cinsel tercihler ve sınırlar üzerine konuşmayı neyin zorlaştırdığına ve bu konuşmanın cinsel memnuniyetle nasıl ilişkili olduğuna bakıyor: Cinsel iletişim.