Yakınlık nasıl kurulur

Açılış sahnesi

Ceren eczaneden dönmüş, montunu çıkarmadan mutfak masasına oturmuş. Babası öğle arası aramış: Ceren'in büyüdüğü Bandırma'daki ev satılıyor, alıcı bile bulunmuş. Mete ocağın başında, mercimek çorbasını karıştırıyor. Ceren "Babam evi satıyor" diyor.

Mete arkasını dönmeden soruyor: "Kaça?" Sonra tapunun kimin üzerinde olduğunu, kardeşlerin pay isteyip istemeyeceğini soruyor. Sorular yerinde. Ceren kısa kısa cevap veriyor, sonra susuyor ve telefonuna bakmaya başlıyor. Çorba masaya geliyor, ikisi de sessiz yiyor.

Bulaşıkları kaldırırken Mete birden duruyor. "Bizim Rize'deki ev yıkıldığında on altı yaşındaydım," diyor. "Kimse bana sormadı. Odamdaki duvara boyayla adımı yazmıştım, kepçe önce oraya vurdu. Bunu kimseye anlatmadım." Ceren başını kaldırıyor. Sonra o anlatıyor: Merdivenin üçüncü basamağının gıcırdadığını, annesinin balkonda fesleğen yetiştirdiğini, o evin satılmasının annesinin ikinci kez ölmesi gibi geldiğini. Mete bu kez dönüp masaya oturuyor, bir şey söylemeden dinliyor. Ceren bitirdiğinde Mete yalnızca "Fesleğenlerden bir dal alalım mı, giderken?" diyor.

On bir yıllık evlilikte o gece, ikisi de uzun zamandır ilk kez birbirine bu kadar yakın uyuyor. Oysa ne yeni bir şey öğrendiler ne de bir sorunu çözdüler.

Bu derste ne olacak

M05-D05 yakınlığı bir döngü olarak adlandırmıştı. Bu ders o döngüyü yavaşlatıp halkalarına ayırıyor ve her halkanın nerede koptuğuna bakıyor. Önce kırk iki gün boyunca günlük tutan evli çiftlerden gelen bulguyu göreceğiz. Sonra yakınlıkta açılanın kim olduğunun neden önemli olduğunu, ağır bir hastalıkla yaşayan çiftlerde ve ilişkideki yaralar konuşulurken inceleyeceğiz. Ardından sözcüğe hiç dökülmeyen bir yolu, dokunuşu ele alacağız. Son olarak döngüyü kimin, hangi niyetle başlattığını soracağız.

Bir önceki modül araya bir şey girdiğinde ilişkinin nasıl daraldığını anlatıyordu. Şimdi araya hiçbir şey girmediği anlara bakıyoruz.

Sıfır noktası

Bu dersin ham maddesi başka derslerde tanıtıldı. M01-D01 öznel ve davranışsal yakınlığı birbirinden ayırdı; M03-D09 iç dünyanın paylaşıldığı psikolojik yakınlığa ad verdi; M06-D03 kendini açmanın genişliğini ve derinliğini anlattı; M05-D05 duyarlılık algısını, M07-D10 da çatışmanın ortasında anlaşılmış hissetmeyi tanımladı. Bunları yeniden tanımlamayacağız. Burada yaptığımız iş, bu parçaları sıraya dizmek: Biri bir şey açar, öteki bir karşılık verir, ilki o karşılığı bir anlam olarak yaşar. Yakınlık bu üç adımın tek tek değil, art arda gerçekleştiği yerde doğar.

Açılış sahnesinde Ceren'in ilk cümlesi bir açılmaydı. Mete'nin sorduğu fiyat ve tapu soruları birer karşılıktı, ama Ceren onları anlaşılmak olarak yaşamadı. Döngünün üçüncü halkası boş kaldı. İkinci denemede halka kapandı ve bunu başlatan, Ceren'in ikinci açılması değil, Mete'nin kendi açılmasıydı.

Mekanizma

Evliliğin sıradan günlerinde

Yakınlık süreci üzerine ilk çalışmaların çoğu tanışma ya da flört aşamasındaki insanlarla yapılmıştı. Uzun süredir birlikte yaşayan çiftlerde bu döngünün aynı biçimde işleyip işlemediği açık bir soruydu. Laurenceau, Barrett ve Rovine bu soruyu evli çiftlerin her gününe bakarak sordu.

Bu bulgu M05-D05'te gördüğümüz günlük çalışmanın bir adım ötesine geçiyor. O çalışma her türden sosyal etkileşime bakıyordu; burada aynı iki kişinin altı haftası var. Döngü uzun bir evlilikte de işliyor. Ama iki ayrıntı dikkat istiyor. Birincisi, eşin açılması kişinin kendi açılmasından ayrı bir katkı yapıyor; yakınlık tek kişinin cesaretiyle değil, iki yönlü bir paylaşımla büyüyor. İkincisi, M04-D06'nın talep-geri çekilme döngüsü günlük yakınlıkla da bağlantılı görünüyor: Sürekli biri isteyip öteki kaçtığında döngünün ikinci halkası her gün yeniden boş kalabilir.

Açılan kim?

Açılış sahnesinde döngüyü kapatan, Mete'nin kendi hikâyesiydi. Bu tesadüf değil; iki ayrı çalışma, eşin açılmasının bazı koşullarda kişinin kendi açılmasından daha belirleyici olabildiğini gösteriyor.

Hastalığı taşıyan kişi zaten çok şey anlatmak zorunda kalıyor: doktora, aileye, iş yerine. Ona yakınlık hissettiren, bir kez daha anlatmak değil, karşısındakinin de korkusunu, yorgunluğunu, umudunu masaya koyması olmuş. Böyle bir açılma, "Bu yükü yalnız sen taşımıyorsun" mesajını sözcüklere gerek kalmadan iletiyor.

Mitchell ve arkadaşlarının bulgusu bir uyarıyla okunmalı. "Kadınlar şöyle, erkekler böyle" diye bir kural çıkmıyor. Çıkan şey daha ilginç: Aynı konuşmanın içinde iki kişi yakınlığı farklı kaynaklardan besleyebiliyor. Biri kendini anlatıp karşılık verirken yakınlaşıyor, öteki karşısındakinin anlatmasıyla. Bir çiftte iki eş de "Ben çok açılıyorum, neden yakın hissetmiyoruz?" diyorsa, sorun açılmanın miktarında değil, kimin neyle beslendiğinde olabilir.

Sözcüğe dökülmeyen yol

Döngüyü anlatırken hep konuşmayı örnek verdik. Ama bir eşin karşılığı her zaman sözcükle gelmiyor. M06-D07 şefkatli dokunuşu adlandırmıştı; aşağıdaki çalışma, dokunuşun duygu durumuna nasıl yansıdığını ve bu yansımanın hangi ara adımdan geçtiğini sınıyor.

Bu bulgu döngüye ikinci bir kapı açıyor. Yakınlık her zaman bir anlatıyla başlamıyor; bazen bir el, bir omuz, mutfaktan geçerken saça dokunmak, "Seni görüyorum" cümlesinin yerini tutuyor. Dikkat edilmesi gereken yer şu: Etkiyi taşıyan dokunuşun kendisi değil, onun yarattığı yakınlık deneyimi. Aynı dokunuş, onu istemeyen ya da o anda başka bir şeye ihtiyacı olan birinde aynı anlamı taşımaz.

Döngüyü kim başlatır?

Buraya kadar döngünün nasıl işlediğine baktık. Ama döngü bir yerden başlamak zorunda. Bir kişinin bir ilişkiye hangi niyetle girdiği, duyarlılığın ilk kıvılcımını belirleyebilir.

Bu çalışmanın en önemli dersi, yakınlığın yalnızca karşı taraftan beklenen bir şey olmadığı. Kişi kendi niyetiyle döngüyü başlatabiliyor. Bulgunun ikinci tarafı da var: "Yansıtma" denen yol, kişinin kendi duyarlılığını karşısındakinde de görmeye başlaması. Yani duyarlı davranan kişi karşısındakini de daha duyarlı algılıyor. Bu bir yanılsama değil; karşılık verme yolu da işliyor. Ama iki yolun birlikte işlediğini bilmek, "Ben veriyorum, o vermiyor" duygusunu tartmayı kolaylaştırır.

Usta katmanı

Bir terapist, yakın hissetmediklerini söyleyen bir çifti dinlerken döngünün hangi halkasının boş kaldığını arar. Bazı çiftlerde ilk halka hiç kurulmuyor: Konuşmalar lojistikte kalıyor, iç dünya masaya gelmiyor. Bazılarında açılma var ama karşılık yanlış kanaldan geliyor; çözüm, duygu beklenen yerde. Bazılarında karşılık doğru ama alıcı onu duyarlılık olarak yaşayamıyor; M05-D05'te gördüğümüz gibi algı, davranışın kendisinden ayrılabiliyor. Her boşluk farklı bir müdahale ister.

Terapistin ikinci sorusu, kimin neyle beslendiğidir. Mitchell ve arkadaşlarının bulgusu, bir çiftin iki eşinin yakınlığı farklı yerden alabileceğini hatırlatıyor. Seansta bir eşin uzun bir açılmasının ardından ötekine "Bu sende neye dokundu, senin buna benzer bir yaşantın oldu mu?" diye sormak, döngüyü tek yönlü bir dinlemeden iki yönlü bir paylaşıma çevirebilir.

Kanıtın sınırı

Bu dersteki kanıtın önemli bir sınırı tasarımda. Günlük çalışmaları ve konuşma sonrası değerlendirmeler, açılma, duyarlılık ve yakınlığın aynı anda ölçüldüğü bulgular veriyor; bunlar bir döngüye uygun ama hangi halkanın ötekini başlattığını tek başına kanıtlamıyor. Duyarlılık sarmalını gösteren çalışma romantik çiftlerde değil oda arkadaşlarında yapıldı; bulgunun evli bir çiftte nasıl işlediğini tekrarlayan bir çalışma görmeden genellemek ihtiyat ister. Dokunuş çalışması bir haftalık bir pencereye ve flört eden çiftlere dayanıyor. Örneklemlerin kültürel çeşitliliği özetlerde verilmiyor; açılmanın değerinin ve uygun sınırlarının farklı ailelerde ve kuşaklarda farklı anlaşıldığı bir toplumda bu bulguların nasıl karşılık bulduğu bilinmiyor. Hastalıkla yaşayan çiftlere dair bulgu tek bir tanı grubundan geliyor. Son olarak, döngünün hangi halkasının değiştirilmesinin yakınlığı en çok artırdığı, müdahale çalışmalarıyla hâlâ tartışılan bir soru.

Kendin dene

Aklında kalsın

Yakınlık bir nitelik değil, açılma, karşılık ve anlaşılmışlık halkalarının art arda kapandığı bir süreçtir.

Uzun evliliklerde de yakınlık günden güne değişir ve o günün paylaşımlarıyla birlikte iner çıkar.

Yalnızca kendini açmak yetmeyebilir; karşıdakinin de açılması yakınlığa ayrı bir katkı yapar.

İki eş yakınlığı farklı kaynaklardan besleyebilir; kimin neyle yakınlaştığını bilmek, ne kadar paylaşıldığından daha çok şey söyler.

Sözsüz yollar da döngüye girer, ama etkiyi taşıyan dokunuşun yarattığı yakınlık deneyimidir.

Döngü bir niyetle başlar; karşıdakinin iyiliğine yönelen bir ilk adım, iki kişiyi de yukarı taşıyan bir sarmalı başlatabilir.

Sonraki derse köprü

Ceren ile Mete o gece yakın uyudular; ama yakınlığın bir de bedensel yüzü var ve bu modülün geri kalanı oraya bakıyor. Bir çiftin yatak odasındaki yaşamı ile ilişkisinden aldığı doyum birbirini nasıl etkiler, hangisi hangisinin sonucudur? "İyi bir ilişkide sevişme sıklığı şu kadar olmalı" türünden yaygın inanışlar ne kadar sağlam? Yakın hissetmek yatak odasını mı değiştiriyor, yoksa yatak odası mı yakınlığı? Sıklığa dair yanılgılarla birlikte sıradaki sorumuz bu: Cinsellik ve ilişki memnuniyeti.