Mola vermek

Açılış sahnesi

Nalan ile Cem, Cem'in işi için başka bir şehre taşınıp taşınmayacaklarını tartışıyor. Konuşma bir saattir sürüyor ve bir yere varmıyor. Nalan'ın sesi titremeye başlamış, Cem'in çenesi kasılmış. Cem bir anda ayağa kalkıyor: "Ben bu konuşmaya devam edemiyorum." Kapıyı çarpıp çıkıyor.

Nalan içeride kalıyor. Cem'in gidişini bir terk ediliş gibi yaşıyor; kafasında bir saat boyunca Cem'in söylediklerini ve söylemediklerini tekrar tekrar dinliyor. Cem ise sokakta yürürken içinden Nalan'a uzun cevaplar veriyor, her adımda biraz daha haklı olduğuna inanıyor. Bir saat sonra eve döndüğünde ikisi de ayrıldıkları andan daha öfkeli. Cem kapıdan girer girmez Nalan, "Bir de geri mi döndün?" diyor; ve tartışma daha sert başlıyor.

Bir ay sonra, aynı konuda, Cem başka bir şey deniyor. Sesinin yükseldiğini fark edince duruyor: "Şu an çok gerildim, düzgün düşünemiyorum. Yarım saat ara verelim; sonra mutfakta buluşup kaldığımız yerden devam edelim." Nalan önce itiraz ediyor ama kabul ediyor. Cem bir yürüyüşe çıkıyor ve bilerek başka şeyler düşünüyor. Yarım saat sonra mutfakta buluştuklarında ikisi de daha sakin. Konu hâlâ zor; ama artık konuşulabilir.

İki gece arasında bir fark vardı: İlkinde Cem kaçtı, ikincisinde mola verdi. Bu ders, o farkı oluşturan koşullara bakıyor.

Bu derste ne olacak

Önce M07-D06'da tanımladığımız taşmayı ve bir molanın neden gerekebileceğini kısaca hatırlayacağız. Ardından molada ne yapıldığının neden önemli olduğuna dair iki deneye bakacağız: biri öfkeyi boşaltmanın ve zihinde evirip çevirmenin dikkat dağıtmayla karşılaştırıldığı, öteki evirip çevirmenin sonradan gelen küçük bir rahatsızlığa tepkiyi nasıl değiştirdiğini sınayan. Sonra yavaş nefes almanın beden ve zihin üzerindeki etkilerini derleyen bir incelemeye geçeceğiz. Son olarak etkili bir molanın koşullarını, süresini, geri dönüş sözünü ve kaçınmadan farkını bir araya getireceğiz.

M07-D07'de bir tartışmanın tırmanışını durdurabilen küçük hamleleri gördük. Bu ders, o hamlelerin artık yetmediği anlara bakıyor.

Sıfır noktası

M07-D06'da duygusal taşmayı, yani bir tartışmada bedensel uyarılmanın düşünmeyi ve dinlemeyi zorlaştıracak düzeye çıkmasını tanımladık; o hâldeki birine gerekçe sıralamanın boşa gittiğini de ekledik. M07-D01 ise susarak ya da odadan çıkarak bir tartışmayı askıda bırakmayı ele aldı; bu askı tekrarlandıkça faturası büyüyordu. Mola bu ikisinin arasında duruyor: Taşmaya bir cevap, ama kaçınmaya dönüşme riski taşıyan bir cevap.

Bir mola ile bir kaçış dışarıdan aynı görünebilir: biri odadan çıkıyor. Fark, çıkışın nasıl yapıldığında, arada ne olduğunda ve geri dönüşün olup olmadığında.

Mekanizma

Molada ne yapmalı: boşaltmak mı, dağıtmak mı

Molada ne yapılacağı konusunda yaygın bir inanç var: Öfkeyi bir yerde boşaltmak, örneğin bir yastığı yumruklamak ya da öfkeyi sonuna kadar düşünüp "atmak", insanı rahatlatır. Bir deney bu inancı doğrudan sınadı.

Bu bulgu, açılış sahnesindeki ilk gecenin neden kötü bittiğini açıklıyor. Cem sokakta yürürken Nalan'a kafasında cevaplar veriyordu; Nalan da evde aynı şeyi yapıyordu. İkisi de moladaki süreyi öfkelerini evirip çevirerek geçirdi; ve bu, öfkeyi söndürmek yerine besledi. İkinci gece Cem bilerek başka şeyler düşündü; bu, Bushman'ın dikkat dağıtma grubuna benziyor.

M07-D06'da duyguyu bastırmanın, yani dışa vurumunu kısmanın, iki tarafın da bedenini yorabildiğini görmüştük. Dikkat dağıtma farklı: Kişi duygusunu saklamaya çalışmıyor; yalnızca onu besleyen düşünceden bir süre uzaklaşıyor.

Arada biriken

Bir başka çalışma, evirip çevirmenin bir molanın ardından ne yaptığını daha doğrudan sınadı: Kişi bir kışkırtmayı ne kadar uzun süre düşünürse, sonradan karşılaştığı küçük bir rahatsızlığa nasıl tepki veriyor?

Bu bulgu, açılış sahnesindeki ilk gecenin ikinci yarısını açıklıyor. Cem eve döndüğünde Nalan'ın söylediği "Bir de geri mi döndün?" cümlesi küçük bir rahatsızlıktı; ama bir saat boyunca evirip çevrilmiş bir öfkenin üzerine düştü ve büyük bir patlamaya dönüştü. Molanın sonundaki küçük bir söz, molanın nasıl geçtiğine göre ya bir köprü ya da bir kıvılcım olabiliyor.

Bedeni yavaşlatmak

M07-D06'da taşmanın bedensel bir durum olduğunu gördük. Bir molanın amaçlarından biri, bedeni yeniden sakin bir duruma getirmek. Bunun en sık önerilen yollarından biri, nefesi yavaşlatmak.

Bu derleme, yavaş nefes almanın bedeni sakinleştirebileceğine dair bir dizi bulguyu bir araya getiriyor. Ama ölçülü okunmalı: Derlemeye giren çalışma sayısı az, katılımcılar sağlıklı kişiler, ve hiçbiri bir çiftin tartışmasının ortasında yapılmadı. Yine de bir mola sırasında birkaç dakika yavaş ve derin nefes almak, düşük maliyetli ve denenebilir bir yol.

Molanın koşulları

Bu bulgular, araştırmaların doğrudan sınadığı bir mola protokolü değil; ama bir molanın kaçışa dönüşmemesi için gereken koşullara dair bir çerçeve sunuyor.

Birincisi, molayı ilan etmek: Odadan sessizce çıkmak yerine, "Şu an çok gerildim, düzgün düşünemiyorum; bir ara vermem gerekiyor" demek. Bu cümle, karşıdaki eşe bir terk ediliş değil, bir ihtiyaç bildiriyor. M07-D03'te talep eden tarafın geri çekilmeyi nasıl yaşadığını gördük; ilan edilmiş bir mola, onun en büyük korkusunu, terk edilmeyi, karşılıyor.

İkincisi, geri dönüş sözü: Ne zaman ve nerede devam edileceğini söylemek. Belirli bir süre, örneğin yarım saat ya da bir saat; ya da belirli bir an, örneğin akşam yemeğinden sonra. Bu söz, molayı bir kaçıştan ayıran en önemli şey.

Üçüncüsü, molada ne yapılacağı: Öfkeyi evirip çevirmek yerine dikkati dağıtmak ve bedeni sakinleştirmek. Bushman'ın iki çalışması bunun neden önemli olduğunu gösteriyor.

Dördüncüsü, geri dönmek: Söz verilen zamanda geri gelmek ve konuya yeniden girmek. Geri dönülmeyen bir mola, M07-D01'deki çatışmadan kaçınmanın bir başka adı oluyor.

Usta katmanı

Çift terapisinde molayı öğretmek, çoğu zaman taşmayı tanımayı öğretmekle birlikte gidiyor. Terapist önce her eşin kendi taşma işaretlerini tanımasına yardım edebilir, sonra çiftle birlikte mola için bir işaret, bir süre ve bir geri dönüş biçimi kararlaştırabilir. Kararlaştırılmış bir mola, taşma anında bir pazarlık gerektirmiyor; zaten bilinen bir yol.

Terapist ayrıca, molanın kimin için zor olduğuna dikkat edebilir. Geri çekilmeye eğilimli bir eş için mola kolay, ama geri dönmek zor; talep etmeye eğilimli bir eş için ise mola vermek, yani konuşmayı yarıda bırakmak, bir terk ediliş gibi gelebilir. M07-D03'te gördüğümüz bu iki rolde molanın anlamı farklı; ve iyi bir mola anlaşması, iki tarafın korkusunu da hesaba katıyor.

Molanın bir sınırı da var. Korkunun ve zarar görmenin yaşandığı ilişkilerde, mola bir iletişim tekniği değil, bir güvenlik önlemi olarak ele alınmalı; ve öfke yönetimi programlarında kullanılan mola teknikleri, bir eşin güvenliğini tek başına sağlamıyor. Böyle durumlarda ortak terapiden önce bir güvenlik değerlendirmesi gerekiyor; ve mola, güvenlik planının yerini tutmuyor.

Kanıtın sınırı

Bu derste ele alınan deneylerin hiçbiri çiftlerle yapılmadı. Öfkeyi boşaltmanın ve evirip çevirmenin etkisini sınayan deneyler laboratuvarda, yabancılar arasındaki kışkırtmalarla yapıldı; yavaş nefes derlemesi ise sağlıklı katılımcılarla yapılmış az sayıda çalışmaya dayanıyor. Bu bulguların bir çiftin mola sırasında yaşadıklarına aktarılması, makul ama doğrudan sınanmamış bir çıkarım.

Çiftlerde molanın kendisini, yani belirli bir süre ve geri dönüş sözüyle verilen bir aranın tartışmanın sonucunu ve ilişkiyi nasıl etkilediğini doğrudan ölçen çalışmalar bu derste ele alınmadı; bu alandaki öneriler büyük ölçüde klinik deneyime dayanıyor. Popüler kaynaklarda bir molanın en az yirmi dakika sürmesi gerektiği gibi kesin süreler önerildiği görülüyor; buraya aldığım deneyler böyle bir süreyi desteklemiyor. Bu yüzden bu dersteki koşullar bir kanıtlanmış protokol değil, bulgulardan ve klinik deneyimden çıkarılmış bir çerçeve olarak okunmalı. Türkiye'deki çiftlerden bu konuda toplanmış bir veri de elimizde yok.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bir mola ile bir kaçış dışarıdan aynı görünebilir; farkı, molanın ilan edilmesi, bir geri dönüş sözü içermesi, arada ne yapıldığı ve gerçekten geri dönülmesi yaratıyor.

Bir deneyde öfkeyi boşaltmak, dikkati dağıtmaktan ve hiçbir şey yapmamaktan daha fazla öfke ve saldırganlıkla sonuçlandı; molada öfkeyi "atmaya" çalışmak onu besleyebilir.

Bir kışkırtmayı uzun süre evirip çevirmek, sonradan gelen küçük bir rahatsızlığa daha saldırgan tepki vermeyi olası kılıyor; molanın sonundaki ilk söz, molanın nasıl geçtiğine göre ya bir köprü ya da bir kıvılcım olabilir.

Yavaş nefes almak, beden ve zihin üzerinde sakinleştirici etkilerle ilişkili; ama bu bulgular az sayıda çalışmaya ve çatışma dışı bağlamlara dayanıyor.

Çiftlerde molanın kendisini doğrudan sınayan kanıt sınırlı; dersteki koşullar, bulgulardan ve klinik deneyimden çıkarılmış bir çerçeve.

Sonraki derse köprü

Bu derste taşmış bir tartışmayı konuşulabilir kılmanın bir yolunu gördük. Ama molanın ardından masaya döndüğünüzde asıl soru hâlâ orada duruyor: Nasıl anlaşacaksınız? Bir uzlaşmanın gerçek bir anlaşma mı, yoksa bir tarafın sürekli geri adım atması mı olduğu, ve eşin görüşüne gerçekten açık olmanın bunda ne rol oynadığı, sıradaki dersin konusu: Uzlaşma ve etkiyi kabul etmek.