İyi haberi paylaşmak

Açılış sahnesi

Bir mimar, aylardır üzerinde çalıştığı bir kütüphane projesinin yarışmayı kazandığını öğle arasında öğreniyor. Akşam eve dönerken bütün yol bunu eşine nasıl anlatacağını düşünüyor. Kapıyı açar açmaz "Kazandık!" diye bağırıyor.

Burada dört farklı akşam düşünelim. Birinci akşamda eşi yerinden fırlıyor, ona sarılıyor ve hemen soruyor: "Jüri ne dedi? Hangi kısmını beğenmişler? Anlat bakalım, baştan." İkinci akşamda eşi gülümseyip "Aferin, tebrik ederim" diyor ve yemeği masaya koymaya devam ediyor. Üçüncü akşamda eşi kaşlarını çatıyor: "Peki bu daha fazla iş demek değil mi? Zaten eve geç geliyorsun." Dördüncü akşamda eşi başını telefondan kaldırmadan "Hı, güzel. Bu arada annem aradı, hafta sonu geliyorlarmış" diyor.

Dört akşamın hiçbirinde kimse kavga etmiyor. Ama mimarın o gece hangi duyguyla yatacağı, akşamdan akşama çok farklı. İyi haberin karşılanış biçimi, kötü haberin karşılanışı kadar önemli olabilir mi? Bu ders o soruyu ele alıyor.

Bu derste ne olacak

Önce iyi haberi paylaşmanın, yani bir sevinci başkasına anlatmanın kendi başına bir etkisi olup olmadığına bakacağız. Ardından eşin iyi habere verebileceği dört tür tepkiyi ve bu tepkilerin ilişkiyle bağını gösteren çalışmaları göreceğiz. Sonra çarpıcı bir karşılaştırmaya, iyi haber konuşmalarının kötü haber konuşmalarından daha mı belirleyici olduğu sorusuna geçeceğiz. Son olarak bu tepkilerin kültürden kültüre farklı anlamlar taşıyıp taşımadığını ve bir çiftin bu konuda neler yapabileceğini konuşacağız.

M05-D05'te duyarlılık algısının çoğunlukla zor anlarda sınandığını görmüştük. Bu ders aynı duyarlılığın iyi anlarda nasıl göründüğünü soruyor.

Sıfır noktası

İlişki araştırmalarının uzun bir bölümü, insanların zor anlarda birbirine nasıl destek olduğuna odaklandı; M04-D08'de destek vermeyi, M05-D05'te duyarlılık algısını bu açıdan ele almıştık. Ama bir ilişkide iyi şeyler de olur ve bu iyi şeylerin nasıl paylaşıldığı da bir şey söyler.

Sevinç paylaşımında iki kişi var: iyi haberi anlatan ve onu dinleyen. Dinleyenin tepkisi iki eksende tanımlanıyor. Birinci eksen etkin ile edilgen arasında: Dinleyen habere katılıyor mu, soru soruyor mu, yoksa yalnızca not edip geçiyor mu? İkinci eksen yapıcı ile yıkıcı arasında: Tepki haberin değerini büyütüyor mu, yoksa küçültüyor ya da gölgeliyor mu?

Açılış sahnesindeki dört akşam bu dört türe karşılık geliyor. Birinci akşam etkin-yapıcı: Eş habere katılıyor, soru soruyor, sevinci büyütüyor. İkinci akşam edilgen-yapıcı: Eş olumlu ama sessiz, kısa ve ilgisiz. Üçüncü akşam etkin-yıkıcı: Eş habere ilgi gösteriyor ama olumsuz yanına odaklanıyor. Dördüncü akşam edilgen-yıkıcı: Eş haberi neredeyse duymuyor ve konuyu değiştiriyor.

Mekanizma

Paylaşmanın kendi etkisi

Sevinç paylaşımını inceleyen temel bir çalışma dizisi, önce paylaşmanın kendisinin bir etkisi olup olmadığına baktı.

Bu bulgunun iki katmanı var. Birinci katman kişisel: İyi bir haberi bir başkasına anlatmak, o haberin bize verdiği sevinci büyütüyor gibi görünüyor. İkinci katman ilişkisel: O başkasının nasıl tepki verdiği, hem bu kişisel yararı hem de ilişkinin kendisini etkiliyor. Burada önemli olan, tepkinin yalnızca olumlu olması değil, etkin ve yapıcı olması. Edilgen bir "aferin", bu çalışmalarda etkin bir ilgi kadar işe yaramadı.

İyi haber kötü haberden daha mı önemli?

Bir başka çalışma, çiftleri laboratuvarda kayda alarak iyi ve kötü haber konuşmalarını karşılaştırdı.

Bu bulgu, ilişki biliminin uzun süre baktığı yere ters düşüyor. Destek araştırmaları çoğunlukla zor anlara odaklandı; ama bu çalışmada iki ay sonra ilişkinin durumuyla daha yakından ilişkili olan, iyi anlarda verilen tepkilerdi. Bir yorum, kötü haberde destek vermenin çoğu insan için beklenen ve görece kolay bir şey olduğu, iyi haberde ise eşin gerçekten ilgilenip ilgilenmediğinin daha açık biçimde ortaya çıktığı. Bu çalışma tek ve küçük; ama bakılması gereken bir yön gösteriyor.

Tepkilerin kültürel anlamı

Sevinç paylaşımı araştırmalarının büyük kısmı Avrupa kökenli Amerikalılarla yapıldı. Bir çalışma, bu tepkilerin farklı kültürlerde aynı anlamı taşıyıp taşımadığını sordu.

Bu bulgu, sevinç paylaşımına dair her şeyin evrensel olmadığını gösteriyor. Bir yandan, etkin-yapıcı tepkinin olumlu ve edilgen-yıkıcı tepkinin olumsuz etkisi üç grupta da görüldü; bu iki uç kültürler arasında tutarlı. Öte yandan, sakin ve ölçülü bir olumlu tepki, Güney Asyalılarda duyarlılığın bir işareti olarak algılanabiliyordu; coşkunun bu kadar dışa vurulmadığı bir bağlamda, sessiz bir onay da sevinci karşılamanın bir yolu olabilir. M04-D12'de güvenlik ifadesinin kültüre göre farklılaştığını görmüştük; burada benzer bir şey sevinç için söz konusu.

Paylaşmanın önündeki engeller

Sevinç paylaşımı herkes için aynı kolaylıkta değil. Bir çalışma, çocuklukta yaşanan olumsuz deneyimlerin bu süreci nasıl etkileyebileceğine baktı.

Bu bulgu, sevinç paylaşımının yalnızca dinleyenin bir becerisi olmadığını hatırlatıyor. Bazı insanlar iyi haberlerini paylaşmakta zorlanıyor; belki çocuklukta sevinçlerinin küçümsendiği, kıskanıldığı ya da görmezden gelindiği bir ortamda büyüdüler. Bu kişiler için iyi bir haberi paylaşmak, bir risk gibi hissedilebilir.

Usta katmanı

Sevinç paylaşımı, çift terapisinde görece kolay öğretilebilen ve hızlı sonuç verebilen bir alan. Bir derleme bu süreci yalnızca paylaşan için değil, dinleyen için de yararları olan, iki yönlü ve kendini tekrarlayan bir süreç olarak modelliyor.

Bu modelin klinik açıdan en önemli yanı, sevinç paylaşımını tek bir ana değil, bir döngüye yerleştirmesi. Bir kişi iyi bir haberi paylaşıyor, eşi coşkuyla karşılık veriyor, paylaşan kişi bir sonraki iyi haberi de paylaşmaya daha istekli oluyor; döngü ilişkiyi besliyor. Ama tersi de olabiliyor: Edilgen ya da yıkıcı tepkilerle karşılaşan kişi paylaşmayı bırakıyor, eşi onun iyi haberlerini başkalarından duymaya başlıyor ve iki kişi arasında sessiz bir mesafe oluşuyor.

Terapide gözden kaçabilecek bir tuzak, etkin-yapıcı tepkinin bir teknik olarak, yani içten olmadan uygulanması. Abartılı ve sahte bir coşku, eşin fark edebileceği bir şey. Amaç belirli sözcükleri ezberlemek değil, eşin sevincine gerçekten merak duymak. Bazı çiftlerde bu merakın zamanla neden azaldığını konuşmak, tekniği öğretmekten daha önce gelebilir.

Kanıtın sınırı

Sevinç paylaşımı araştırmalarının büyük kısmı, tepkileri paylaşan kişinin algısıyla ölçüyor. Gözlemci kodlamaları içeren çalışmalar var ama sayıları daha az. Algılanan tepki ile gerçek tepki arasındaki fark, M05-D05'te duyarlılık algısı için konuştuğumuz farka benziyor: Bazı insanlar eşlerinin coşkusunu fark etmekte zorlanabilir.

İyi haber konuşmalarının kötü haber konuşmalarından daha belirleyici olduğunu gösteren çalışma, 79 flört eden çiftle ve iki aylık bir izlemeyle sınırlı. Uzun evliliklerde ya da farklı yaş gruplarında aynı sonucun çıkıp çıkmadığı bu çalışmadan söylenemez.

Kültürler arası çalışma, kültürü geniş gruplar üzerinden ele alıyor; aynı grup içindeki farklılıkları, örneğin farklı ülkelerden gelen Doğu Asyalıları ya da farklı nesilleri ayırt etmiyor. Türkiye'deki çiftlerde sevinç paylaşımının nasıl işlediğine dair bir veri burada aktarılmadı.

Kendin dene

Aklında kalsın

İyi bir haberi başkasıyla paylaşmak, olayın kendi etkisinin ötesinde daha yüksek günlük olumlu duygu ve iyi oluşla ilişkili; dinleyenin etkin ve yapıcı tepkisi bu yararı büyütüyor.

Eşin iyi habere tepkisi iki eksende tanımlanıyor, etkin ile edilgen ve yapıcı ile yıkıcı; bu iki eksen dört tepki türü veriyor.

Flört eden çiftlerde iki ay sonra ilişki iyi oluşu ve ayrılıkla, kötü haber konuşmalarına verilen tepkilerden çok iyi haber konuşmalarına verilen tepkiler ilişkiliydi.

Etkin-yapıcı tepkinin olumlu, edilgen-yıkıcı tepkinin olumsuz etkisi farklı kültürlerde tutarlıydı; ama sakin ve ölçülü bir olumlu tepkinin anlamı kültürden kültüre değişti.

Bazı insanlar iyi haberlerini paylaşmakta zorlanıyor; sevinç paylaşımı hem dinleyenin merakına hem de paylaşanın güvenine dayanıyor.

Sonraki derse köprü

Bu derste iyi anlarda verilen küçük tepkilerin bir ilişkiyi nasıl besleyebildiğini gördük. Bir başka küçük ama güçlü davranış, eşin yaptığı şeyleri fark etmek ve bunun için ona teşekkür etmek. Eşe duyulan ve ifade edilen şükran, ilişki için ne kadar şey değiştiriyor ve bu bulguların sınırı nerede? Modülün yedinci dersi bu soruya ayrıldı: Minnettarlık.