Güvenli üs ve güvenli sığınak

Açılış sahnesi

Kırk iki yaşında bir hemşire, yirmi yıllık meslek hayatından sonra tıp fakültesine girmeyi düşünüyor. Bunu ilk kez akşam yemeğinde eşine söylüyor; söylerken sesi titriyor, gülünç bulunacağından korkuyor. Eşi bir an susuyor, sonra soruyor: "Gerçekten istediğin bu mu?" Hemşire "Evet" deyince eşi gülümsüyor: "O zaman bir plan yapalım. Hangi sınava, ne zaman gireceksin?"

Sonraki iki yıl kolay geçmiyor. Bazı akşamlar hemşire ders kitaplarının başında ağlıyor, "Bu yaşta ne işim var?" diyor. Eşi o akşamlarda bir şey çözmeye çalışmıyor; yanına oturuyor, onu dinliyor, sabaha bir çay demliyor. Ertesi gün hemşire yeniden kitabın başına dönüyor.

Bu iki sahne, bir ilişkinin iki farklı işini gösteriyor. Birinde eş, dünyaya açılmak isteyen birinin arkasında duran bir zemin; öbüründe yorulup geri dönen birinin sığınabildiği bir liman. Bu ders, bu iki işin yetişkin ilişkilerinde neye benzediğini ve araştırmaların onlar hakkında ne söylediğini ele alıyor.

Bu derste ne olacak

Önce güvenli üs ile güvenli sığınağın bebeklikteki anlamını kısaca hatırlayıp yetişkin ilişkilerine taşıyacağız. Ardından güvenli sığınak işlevini, bir eşin varlığının tehdit anındaki tepkiyi nasıl değiştirdiğini gösteren bir araştırma üzerinden inceleyeceğiz. Sonra güvenli üs işlevine geçip bir eşin hedeflerini destekleyen ya da desteklemeyen davranışlarının etkisini gösteren bir araştırmaya, ardından eşin insanı ideal benliğine doğru nasıl biçimlendirebildiğini anlatan bir başka araştırmaya bakacağız. Son olarak sığınağı ve üssü tek çatı altında toplayan bir modeli ve iyi niyetli desteğin hangi durumlarda bir yük hâline gelebildiğini tartışacağız.

Bu ders güvenli bir eşin her zaman yanında olması gerektiğini söylemiyor. Güvenli üs ve sığınak olmak, kusursuz olmak değil; tutarlı biçimde yeterince ulaşılabilir olmak.

Sıfır noktası

Güvenli üs ve güvenli sığınak kavramları Terapi Akademisi S01-P03-D06'dan geliyor: Sıkıntıda dönülen yer sığınak, keşfe çıkarken arkada duran destek ise üs. Bir bebek korktuğunda bakım verenine koşar; rahatladığında onun yanından ayrılıp çevresini keşfe çıkar, ara ara dönüp onun hâlâ orada olup olmadığına bakar.

M04-D01'de bağlanma işlevlerinin yetişkinlikte anne babadan eşe aktarıldığını görmüştük. Bu işlevlerin ikisi, sığınak ve üs, yetişkin ilişkilerinde de çalışıyor; ama biçimleri değişiyor. Bir yetişkin korktuğunda eşine koşmayabilir; ama onu arayabilir, onun yanında oturmak isteyebilir. Bir yetişkin dünyayı keşfe çıktığında eşinin elini tutmaz; ama eşinin onun hayallerine inanması, onun cesaretini artırabilir.

Mekanizma

Sığınak: tehdit karşısında bir el

Güvenli sığınak işlevi, en açık biçimde tehdit anında görülüyor. Bir araştırma ekibi, bir eşin varlığının tehdit karşısındaki tepkiyi değiştirip değiştirmediğini beyin görüntüleme yöntemiyle sınadı.

Bu bulgunun en dikkat çekici yanı, etkinin ilişkinin niteliğine bağlı olması. Bir el, herhangi bir el olduğu için değil, güvenilen birinin eli olduğu için tehdidi yumuşatıyor gibi görünüyor. Bu, güvenli sığınak düşüncesinin yetişkinlikteki bir karşılığı: Eşin varlığı, sıkıntının bedendeki yankısını değiştirebiliyor.

Üs: hedeflerin arkasında durmak

Güvenli üs işlevi daha az dramatik, ama gündelik hayatta belki daha sık işliyor: Bir eşin öbürünün hedeflerini, hayallerini ve yeni denemelerini nasıl karşıladığı.

Bu bulgunun anahtar kelimesi "müdahaleci olmayan". İyi niyetli bir eş, öbürünün hedefini desteklerken onun yerine plan yapıp her adımı kontrol etmeye başlayabilir. Bu tür bir destek, kişinin kendi hedefinin sahibi olma duygusunu zayıflatabilir.

İdeal benliğe doğru

Güvenli üs işlevinin bir başka yüzü, eşin insanın kim olmak istediğini nasıl gördüğü ve buna nasıl davrandığı. Bir araştırma ekibi, bunu bir heykeltıraşın taşın içindeki biçimi ortaya çıkarmasına benzetti.

İki iş, bir model

Bir başka araştırma ekibi, sığınak ve üs işlevlerini bir araya getirerek ilişkilerin insanların gelişmesine nasıl katkıda bulunduğuna dair bir model önerdi.

Bu model, açılıştaki hemşirenin iki deneyimini aynı çerçeveye yerleştiriyor. Tıp fakültesine girme kararını konuşurken eşi bir üs; ders kitaplarının başında ağladığı akşamlarda ise bir sığınak. İki işlev birbirini tamamlıyor: Sığınak olmadan üs ürkütücü, üs olmadan sığınak durgun olabilir.

Usta katmanı

Güvenli üs ve sığınak olmak, bir eşin her an hazır olması anlamına gelmiyor. Terapi Akademisi S01-P03-D02, bebeklik döneminde bile anne baba ile çocuk arasındaki alışverişin önemli bir kısmının uyumsuz geçtiğini, belirleyici olanın onarım olduğunu anlatmıştı. Yetişkin ilişkilerinde de bir eşin bazen sığınak olamaması, bazen bir hedefi yanlış anlaması kaçınılmaz. Önemli olan, bu kopuklukların onarılabilmesi.

Bir başka denge, sığınak ile üs arasında. Bazı eşler sığınak olmakta çok iyi, ama öbürünün dünyaya açılmasını bir tehdit gibi yaşıyor; bazıları ise öbürünün hedeflerini çok destekliyor, ama zor anlarda yanında durmakta zorlanıyor.

M04-D05'te kaçınmacı birinin eşinin sıkıntısının yakınında durmakta zorlandığını, M04-D04'te ise kaygılı birinin eşinin dünyaya açılmasını bir uzaklaşma gibi yaşayabildiğini görmüştük. Bağlanma örüntüleri, bir eşin hangi işte daha kolay, hangisinde daha zor zorlandığını etkileyebilir. Bu konuya bir sonraki derste daha yakından bakılacak.

Kanıtın sınırı

Güvenli sığınak işlevini gösteren beyin görüntüleme araştırması on altı kişiyle yapıldı ve yalnızca evli kadınları kapsıyordu. M03-D05'te tartışıldığı gibi, beyin etkinliğindeki bir azalma, kişinin yaşadığı deneyimin bütünü hakkında sınırlı bilgi veriyor ve küçük örneklemlerde tekrarlanabilirlik sorunu taşıyor.

Güvenli üs işlevine dair araştırmaların çoğu anlık etkileri ölçtü; desteğin bir kişinin hedeflerine yıllar içinde gerçekten ulaşmasını ne ölçüde etkilediği daha az biliniyor. Michelangelo olgusuna dair bulgular ise ilişkisel; eşin onaylamasının değişime mi yol açtığı, yoksa değişen kişinin eşinde daha çok onay mı gördüğü bu bulgularla ayrılamıyor.

İlişkiler yoluyla gelişme modeli kuramsal bir çerçeve; öngörülerinin tek tek sınanması gerekiyor. Bir başka sınır coğrafya: Çalışmaların çoğu Kuzey Amerika'dan; desteğin nasıl verildiği ve nasıl algılandığı kültürden kültüre değişebilir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Yetişkin ilişkilerinde bir eş iki işi birlikte görebilir: sıkıntıda dönülen bir sığınak ve dünyaya açılırken arkada duran bir üs.

Bir beyin görüntüleme araştırmasında, eşin elini tutmak tehdide verilen sinirsel tepkiyi azalttı ve bu etki evlilik niteliği arttıkça güçlendi; güvenilen birinin varlığı, sıkıntının bedendeki yankısını değiştirebiliyor.

Bir eşin hedeflerine yönelik duyarlı ve müdahaleci olmayan destek, kişinin mutluluğu, benlik saygısı ve hedefine ulaşma beklentisiyle ilişkili; desteğin niteliği miktarından daha önemli.

Eşin kişiyi olmak istediği biçimde görmesi ve ona öyle davranması, kişinin ideal benliğine doğru değişmesiyle ve ilişkinin işlevselliğiyle güçlü biçimde ilişkili.

Güvenli bir eş kusursuz değil, tutarlı biçimde yeterince ulaşılabilir; kopukluklar kaçınılmaz, önemli olan onarılabilmeleri.

Sonraki derse köprü

Bu derste iyi bir sığınak ve üs olmanın neye benzediğini gördük. Ama herkes destek vermekte ve destek istemekte aynı kolaylığı yaşamıyor. Kaygılı biri desteği nasıl istiyor, kaçınmacı biri destek vermekte neden zorlanıyor, eşin ihtiyacını doğru okumak bağlanma örüntülerine göre nasıl değişiyor? Bu sorular modülün bir sonraki dersinin konusu: Bağlanma ve destek vermek.