Kaçınmacı bağlanma ilişkide

Açılış sahnesi

Belkıs'ın annesi ani bir kalp kriziyle ölüyor. Otuz altı yaşındaki eşi Şenol, sonraki üç günü kusursuz biçimde yönetiyor: Hastane işlemlerini hallediyor, cenaze evini ayarlıyor, akrabalara haber veriyor, gelen misafirlere çay yetiştiriyor. Herkes ona minnettar.

Üçüncü gecenin sonunda misafirler gidiyor. Belkıs salonda oturup ağlamaya başlıyor. Şenol bir an kapıda duruyor, sonra mutfağa geçip bulaşıkları yıkamaya başlıyor. Belkıs bir süre sonra mutfağa geliyor: "Ben orada ağlıyorum, sen burada bulaşık yıkıyorsun." Şenol ellerini kuruluyor, bir şey diyemiyor.

Haftalar sonra Şenol bir arkadaşına o geceyi anlatıyor: "Ne yapacağımı bilmiyordum. Bulaşık yıkamak, onun yanında oturup ağlamasını izlemekten daha kolaydı." Belkıs ise kız kardeşine şöyle diyor: "Bana bulaşık değil, o lazımdı." Bu ders, M04-D02'de tanımlanan bağlanma kaçınmasının bir ilişkide nasıl işlediğini, özellikle bir eşin en çok desteğe ihtiyaç duyduğu anlarda neye dönüştüğünü ele alıyor.

Bu derste ne olacak

İlk durak, kaçınmanın mantığını kuran çerçeve; bu çerçeve, M04-D04'te gördüğümüz aşırı etkinleştirmenin tam karşısında duruyor. Ardından kaçınmanın stres altında destek arama ve destek verme üzerindeki etkisini gözlemle inceleyen bir araştırmaya bakacağız. Sonra bir havalimanında birbirinden ayrılan çiftleri gözlemleyen bir araştırmayı ve kaçınmanın bağlanmayla ilgili olumlu bilgiyi nasıl işlediğine dair bir başka bulguyu göreceğiz. Son olarak kaçınmacı birine nasıl yaklaşılabileceğini ve bu örüntünün nasıl yumuşayabileceğini konuşacağız.

Bu ders kaçınmacı bağlanmayı bir soğukluk ya da sevgisizlik olarak sunmuyor. Kaçınma çoğu zaman yakınlığın değil, yakınlığın getirebileceği incinmenin önünü kesmeye çalışan bir koruma.

Sıfır noktası

Kaçınmanın tanımı M04-D02'de yapılmıştı: yaslanmaktan, içini açmaktan ve birine dayanmaktan duyulan huzursuzluk. M04-D04'te bağlanma kaygısını açıklayan kuramsal çerçevenin bağlanma sisteminin aşırı etkinleştirilmesinden söz ettiğini görmüştük. Aynı çerçeve, kaçınmayı bunun tersi bir stratejiyle açıklıyor.

Bu strateji de kökünü geçmişte işe yaramış olmasından alıyor. Bakım verenin sıkıntıya tutarlı biçimde ilgisiz kaldığı ya da onu reddettiği bir ilişkide, ihtiyacını göstermemek ve kendi başına baş etmek, reddedilmenin acısından korunmanın bir yolu olabilir.

Kaçınma yalnızca erkeklere özgü bir örüntü değil. Toplumsal cinsiyet kalıpları onun nasıl ifade edildiğini etkileyebilir; ama kadınlar da bağlanma kaçınmasında yüksek bir yerde durabiliyor.

Mekanizma

Stres altında destek

Kaçınmanın bir ilişkide en çok görünür olduğu an, eşlerden birinin strese girdiği an. Bir araştırma ekibi bu anı doğrudan gözlemledi.

Bu araştırmanın gücü, kişilerin kendi bildirimlerine değil, fark ettirilmeden gözlenen gerçek davranışlarına dayanması. Kaçınma, yalnızca kişinin kendini nasıl anlattığında değil, stresli bir anda eşine nasıl yaklaştığında da görülüyor.

Ayrılık anında

Bağlanma kuramı, bebeklerde bağlanma davranışının en çok ayrılık anında görüldüğünü öne sürüyordu. Bir araştırma ekibi, yetişkin bağlanmasının aynı biçimde işleyip işlemediğini sınamak için doğal bir ayrılık ortamını seçti: bir havalimanını.

Bu bulgu, M04-D02'deki iki boyutun ayrılık anında farklı işler yaptığını düşündürüyor: Kaygı, ayrılığın ne kadar sıkıntı verdiğiyle; kaçınma ise o sıkıntının davranışa nasıl yansıdığıyla daha çok ilgili görünüyor.

Olumlu bilgiyi işlemek

Kaçınmanın ilginç bir yanı, yalnızca olumsuz duygulardan değil, bağlanmayla ilgili olumlu deneyimlerden de uzak durmaya yol açabilmesi. Bir araştırma bu ihtimali, sözcüklerin işlenmesi üzerinden sınadı.

Bu bulgu tek başına çok şey söylemiyor; ama kaçınmanın yalnızca olumsuz duygulardan kaçmak olmadığını, bağlanmayla ilgili olumlu deneyimlerin bile işlenmesinde bir mesafeyle birlikte görülebileceğini düşündürüyor.

Eşin duygusunu okumak ve ilişkinin niteliği

M04-D04'te, eşin duygularını okumaya dair bir araştırmada kaçınma puanı yüksek olanların eşlerindeki olumsuz duyguyu büyüterek gördüğünü ve bu algılara savunmacı ve düşmanca tepkiler verdiğini görmüştük. Aynı derste, bir başka araştırmada ilişki niteliğinin kaygıdan çok kaçınmayla ilişkili olduğunu da not etmiştik. M04-D02'deki meta-analizde de en güçlü bağlar kaçınma tarafındaydı: doyum, birbirine bağlı hissetme ve destek.

Usta katmanı

Kaçınmacı biriyle bir ilişkide en sık yapılan hata, onu yakınlığa zorlamak. Konuşmak istemeyen birini konuşmaya, ağlamayan birini ağlamaya zorlamak, onun etkisizleştirme stratejisini çoğu zaman güçlendiriyor.

Kaçınma, hayat boyunca da değişebiliyor. Bir hastalık, bir kayıp ya da destek almaktan başka yolun kalmadığı bir dönem, kişinin yaslanmayı öğrenmesine yol açabiliyor; M04-D02'de bir felçten sonra yardım almayı öğrenen yaşlı bir adamın hikâyesini görmüştük.

Bir ayrım da önemli. Kaçınmacı bağlanma, duygusal mesafeyi ve destek almakta zorlanmayı anlatıyor; eşini sistematik biçimde cezalandırmak için kullanılan sessizlik, aşağılama ya da duygusal yoksun bırakma ise farklı şeyler. Bir eşin geri çekilmesi kaçınmanın bir ifadesi olabilir; ama geri çekilme eşi kontrol etmek ya da cezalandırmak için kullanılıyorsa, bu bir bağlanma örüntüsünden çok, M13'te ele alınacak bir kontrol davranışı.

Kanıtın sınırı

Kaçınmayı gözleme dayalı olarak inceleyen araştırmalar değerli; ama her biri tek bir durumda yapıldı: bir bekleme odasında beş dakika ya da bir havalimanında bir ayrılık anı. Bu tür anların bir ilişkinin yıllarını ne kadar temsil ettiği bilinmiyor.

Katılımcılar çoğunlukla flört aşamasındaki çiftlerdi. Kaçınmanın uzun evliliklerde, çocuklu ailelerde ve yaşlılıkta nasıl göründüğü, bu bulgulardan doğrudan çıkarılamıyor. Havalimanı araştırmasında erkeklerdeki sonuçların daha az net olması da, kaçınmanın cinsiyetler arasında aynı biçimde gözlenip gözlenmediği sorusunu açık bırakıyor.

Sözcük işleme araştırması tek bir deneye dayanıyor ve beyin yarıkürelerine dair yorumlar, M03-D05'te tartışılan ters çıkarım riskini taşıyor. Son olarak, kaçınmanın ifade biçimi kültürden kültüre değişebilir; duygusal kendini tutmanın değer gördüğü bağlamlarda, aynı davranışın anlamı farklı olabilir. Kültür boyutu M04-D12'ye kaldı.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bağlanma kaçınması, bağlanma ihtiyaçlarını ve sıkıntıyı bastırarak bağlanma sistemini kapalı tutmaya çalışan bir etkisizleştirme stratejisiyle ilişkilendiriliyor; bu strateji çoğu zaman reddedilmeye karşı öğrenilmiş bir koruma.

Gözlem araştırmaları, kaçınmanın stres altında fiziksel temas, destekleyici sözler ve destek arama ile verme davranışlarını etkilediğini gösteriyor.

Bir havalimanı araştırmasında kaygı ayrılığın ne kadar sıkıntı verdiğiyle, kaçınma ise o sıkıntının davranışa nasıl yansıdığıyla daha çok ilişkili görünüyordu.

Kaçınma yalnızca olumsuz duygulardan değil, bağlanmayla ilgili olumlu deneyimlerden de bir mesafeyle birlikte görülebiliyor.

Kaçınmacı birini yakınlığa zorlamak geri çekilmeyi artırabilir; baskı kurmadan ulaşılabilir olmak ve pratik destek, yakınlığa açılan kapılar olabilir.

Sonraki derse köprü

Açılıştaki Belkıs ile Şenol'un o geceki anı, bir döngünün yalnızca bir karesi. Belkıs'ın her yaklaşması Şenol'u bir adım geri iter; Şenol'un her geri adımı Belkıs'ı bir adım daha ileri. Kaygılı ve kaçınmacı iki eşin birbirinin korkusunu nasıl beslediği, Modül 4'ün bir sonraki konusu: Kaygı ile kaçınmanın dansı.