Bağlanmayı ölçmek

Açılış sahnesi

Otuz dört yaşındaki İskender, bir üniversitenin yürüttüğü bir bağlanma araştırmasına gönüllü olarak katılıyor. İlk hafta, internet üzerinden bir anket dolduruyor: "Eşimin beni terk edeceğinden endişelenirim", "Eşime yaslanmaktan rahatsız olurum" gibi maddelere ne kadar katıldığını işaretliyor. Sonuç: hem kaygıda hem kaçınmada düşük puanlar.

Bir hafta sonra bir araştırmacıyla bir saatlik bir görüşme yapıyor. Araştırmacı ona çocukluğunu, anne babasıyla ilişkisini soruyor. İskender "Çok güzel bir çocukluğum oldu, annem de babam da harikaydı" diyor. Araştırmacı bunu anlatan bir anı istediğinde ise aklına hiçbir şey gelmiyor. Görüşmenin sonunda araştırmacı nazikçe, bu görüşmenin onun bağlanmasını anketten farklı bir biçimde değerlendirdiğini söylüyor.

İskender eve dönerken düşünüyor: Anket ona güvenli olduğunu söyledi. Görüşme ise başka bir şey söylüyor gibi. Hangisi doğru? Bu ders, bağlanmayı ölçmenin iki büyük geleneğini, onların neyi ölçtüğünü ve neden çoğu zaman birbirini tutmadığını ele alıyor.

Bu derste ne olacak

Önce bağlanmayı ölçmenin iki geleneğini ayıracağız: Biri kişinin kendini nasıl anlattığını soran öz bildirim ölçekleri, öbürü kişinin çocukluğunu nasıl anlattığını değerlendiren bir görüşme. Ardından görüşmenin neyi değerlendirdiğini, binlerce görüşmeyi bir araya getiren bir araştırmayla göreceğiz. Sonra yaygın kullanılan bir öz bildirim ölçeğinin güvenirliğini ve neyi öngördüğünü inceleyeceğiz. Ardından dersin merkezindeki soruya geçeceğiz: Bu iki araç gerçekten ortak bir kavrama mı dokunuyor? Son olarak internetteki bağlanma testlerini ve ölçümlerin danışmanlıkta nasıl kullanılıp nasıl kullanılmaması gerektiğini konuşacağız.

Güvenirlik ve geçerlik kavramları Temel Psikoloji M12-D08'den geliyor. Bu ders o kavramları bağlanmaya uyguluyor.

Sıfır noktası

Bağlanma araştırmalarında iki gelenek yan yana gelişti. Gelişim psikolojisinden gelen gelenek, bebeklikteki yabancı durum düzeneğinin izinden giderek yetişkinlerin anne babalarıyla ilişkilerine dair zihinsel temsillerini değerlendirmeye yöneldi. Sosyal ve kişilik psikolojisinden gelen gelenek ise insanların romantik ilişkilerdeki duygu ve davranışlarını, onlara doğrudan sorarak ölçmeye yöneldi.

İki gelenek "bağlanma" kelimesini kullanıyor; ama farklı şeyleri, farklı ilişkilerde ve farklı yöntemlerle ölçüyor. Biri kişinin anne babasına dair temsilini, öbürü romantik ilişkilerdeki deneyimini; biri anlatının biçimini, öbürü kişinin kendi bildirimini.

Mekanizma

Görüşme: ne değil, nasıl

Gelişimsel geleneğin ana aracı, yaklaşık bir saat süren, yarı yapılandırılmış bir görüşme.

Bu görüşmenin ayırt edici yanı, kişinin ne anlattığından çok nasıl anlattığına bakması. İyi bir çocukluk anlatan ama bunu tek bir anıyla destekleyemeyen biri ile zor bir çocukluk anlatan ama bunu tutarlı, dengeli ve düşünülmüş bir biçimde anlatan biri, görüşmede farklı değerlendirilebiliyor.

Görüşme bir dördüncü durumu da ayrıca değerlendiriyor: kişinin bir kayıp ya da travma hakkında konuşurken anlatısının dağılması.

Bu görüşmeyle yapılan araştırmaların sayısı zamanla çok arttı. Bir araştırma ekibi, bu araştırmaların on binden fazla görüşmesini bir araya getirdi.

Anket: kişinin kendi bildirdiği

Sosyal ve kişilik psikolojisi geleneğinin ana aracı, M04-D02'de tanımlanan kaygı ve kaçınma boyutlarını ölçen öz bildirim ölçekleri. Bunların en yaygın kullanılanlarından biri, romantik ilişkilerdeki duygu ve davranışlara dair maddeler içeren bir envanter.

Bu envanterin gözden geçirilmiş biçiminin Türkçe uyarlaması 2005'te Türk Psikoloji Yazıları dergisinde yayımlandı; Türkiye'de yetişkin bağlanması üzerine yapılan pek çok araştırma bu uyarlamayı kullanıyor.

Burada M12-D08'deki iki kavram iş başında: Ölçek kısa aralıkta tutarlı sonuç veriyor, yani test-tekrar test güvenirliği yüksek; ve ölçtüğü şey, öngörmesi beklenen günlük romantik deneyimlerle ilişkili, yani bir tür geçerlik kanıtı var.

İki araç, iki farklı ölçüm mü?

İki gelenek aynı kavramı ölçtüğünü varsayıyorsa, iki ölçümün güçlü biçimde ilişkili olması beklenir. Bir araştırma ekibi bu beklentiyi sınadı.

Bu bulgu, M04-D02'de tanımlanan boyutların ve bu dersteki görüşmenin aynı adı taşımasına rağmen farklı şeyler ölçtüğünü gösteriyor. M12-D08'in çok özellik-çok yöntem mantığıyla söylenirse: Aynı kavramı ölçtüğü varsayılan iki farklı yöntem birbirini tutmuyorsa, ya kavram tek değildir ya da yöntemlerden en az biri başka bir şeyi ölçüyordur.

Usta katmanı

Bağlanma ölçümleri araştırma araçları olarak geliştirildi. Ama bugün internette, sosyal medyada ve kişisel gelişim kitaplarında sayısız "bağlanma testi" dolaşıyor. Bu testlerin büyük kısmının güvenirliği ve geçerliği hiç sınanmamış.

Görüşme de kendi sınırlarını taşıyor. Bu görüşmenin güvenilir biçimde puanlanması özel bir eğitim gerektiriyor; eğitim almamış birinin görüşmeyi kendi başına yorumlaması yanıltıcı olabilir. Bu yüzden görüşme daha çok araştırmalarda ve bazı klinik değerlendirmelerde kullanılıyor.

Öz bildirimin bir başka sınırı da var. Kaçınma puanı yüksek olanlar, kendi sıkıntılarını olduğundan hafif gösterebiliyor; bu da onların bir ankette kendilerini olduğundan daha az sıkıntılı göstermesine yol açabiliyor. Görüşmenin, anlatının biçimine bakması, bu tür bir küçümsemeyi kısmen yakalamaya yardım edebiliyor.

Kanıtın sınırı

Görüşme ile anket arasındaki ilişkiyi inceleyen meta-analiz on araştırmaya dayanıyordu; bu, bu kadar önemli bir soru için az sayıda bir araştırma. Ayrıca iki yöntemin farklı ilişkilere, yani biri anne babaya, öbürü romantik eşe bakması, aralarındaki zayıf ilişkinin bir kısmını açıklayabilir; ama bu, iki ölçümün aynı ilişki üzerinde de farklı sonuçlar verebileceğini dışlamıyor.

Görüşme normlarına dair büyük bulgu, ağırlıkla Kuzey Amerika'daki annelerden oluşan bir karşılaştırma grubuna dayanıyor; dağılımların dil ve ülkeden büyük ölçüde bağımsız olduğu bulunsa da, bazı kültürlerde ve gruplarda yeterli veri yok.

Öz bildirim envanterinin kısa aralıktaki kararlılığı yüksek; ama yıllar içindeki kararlılığı, M04-D01'de gördüğümüz gibi, çok daha düşük olabilir. Türkçe uyarlamanın ölçme özelliklerinin farklı yaş ve bölge gruplarında ne kadar sınandığı ise ayrıca değerlendirilmeli.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bağlanmayı ölçmenin iki büyük geleneği var: kişinin anne babasına dair temsilinin nasıl anlatıldığını değerlendiren bir görüşme ve romantik ilişkilerdeki duygu ve davranışları kişinin kendi bildirimiyle ölçen anketler.

Görüşme, anlatılan deneyimin kendisinden çok anlatımın tutarlılığını değerlendiriyor; zor bir geçmiş tutarlı anlatılabilir, iyi görünen bir geçmiş tutarsız anlatılabilir.

Öz bildirim envanteri kısa aralıkta çok kararlı sonuçlar veriyor ve romantik ilişkilere özgü günlük deneyimleri öngörüyor; Türkçe uyarlaması da var.

Görüşme ile anketin sonuçları arasındaki ilişki önemsiz ile küçük arasında; iki yöntem aynı adı taşısa da farklı şeyler ölçüyor ve birbirinin yerine kullanılamıyor.

İnternetteki bağlanma testlerinin çoğu sınanmamış; sınanmış bir ölçek bile bir etiket ya da tanı değil, iki boyutta bir konum veriyor.

Sonraki derse köprü

Ölçümler bir kişinin haritada nerede durduğunu söyleyebiliyor. Ama haritada kaygı boyutunda yüksek bir yerde durmak, gündelik bir ilişkide neye benziyor? Sık sık güvence istemek, bir mesajın gecikmesini bir tehdit gibi okumak, sevgiyi sınamak bu deneyimin parçaları olabilir. Kaygılı bağlanmanın bir ilişkinin içinde nasıl işlediği, Modül 4'ün sıradaki dersi: Kaygılı bağlanma ilişkide.