Kendini genişletme

Açılış sahnesi

Yirmi dört yaşındaki Damlanur, doğduğu şehirden hiç ayrılmamış bir muhasebeci. Jeoloji okuyan Utkan'la tanıştıktan sonraki bir yılda hayatına daha önce hiç girmemiş şeyler giriyor: ilk kez çadırda uyuyor, bir vadide taşlara bakıp onların kaç milyon yıllık olduğunu tahmin etmeyi öğreniyor, kamp ocağında menemen yapıyor. Arkadaşları "Sen çok değiştin" diyor. Damlanur kendini şöyle anlatıyor: "Değişmedim, büyüdüm. Sanki dünyam genişledi."

Beş yıl sonra bir pazar akşamı, Damlanur ile Utkan aynı koltukta, ellerinde telefonlarıyla oturuyor. Kamp malzemeleri iki yıldır balkonda duruyor. Damlanur bir arkadaşına şöyle yazıyor: "Onu hâlâ seviyorum. Ama sanki birbirimizden öğrenecek bir şey kalmadı."

Bu ders, Damlanur'un iki cümlesi arasındaki farkı açıklamaya çalışan bir kuramı ele alıyor. İlişkiler insanın benliğini nasıl genişletir, bu genişleme neden çekici gelir ve genişleme durduğunda ilişkiye ne olur?

Bu derste ne olacak

Önce kendini genişletme modelinin temel düşüncesini tanıyacağız: İnsanlar benliklerini büyütmeye güdülenir ve yakın ilişkiler bunun en güçlü yollarından biridir. Ardından modelin önemli bir kavramını, eşi benliğe katmayı ve bunun basit bir çizimle nasıl ölçüldüğünü göreceğiz. Sonra modelin dört öngörüsünü sınayan araştırmalara bakacağız: âşık olmanın benliği nasıl değiştirdiği, yeni etkinliklerin uzun ilişkilere ne yaptığı, genişleten bir ilişkiyi kaybetmenin bedeli ve kötü bir ilişkiden çıkmanın getirebileceği büyüme. Son olarak bir ilişkinin benliği yalnızca büyütmediğini, daraltabildiğini ve olumsuz yönde de değiştirebildiğini tartışacağız.

Bu ders hangi deneyimlerin "genişletici" olduğuna karar vermiyor. Bir insan için yeni bir dil öğrenmek, bir başkası için ilk kez bahçe toprağına dokunmak genişleme olabilir. Ölçülebilen, kişinin kendisinin bunu nasıl yaşadığı.

Sıfır noktası

Kendini genişletme modeli iki fikirden oluşuyor. Birincisi, insanların yeni bilgiler, yetenekler, bakış açıları ve kimlikler edinerek benliklerini büyütmeye güdülendiği. İkincisi, yakın ilişkilerin bu büyümenin en önemli yollarından biri olduğu: Bir eşle yakınlaşan kişi, onun bilgisini, deneyimlerini, arkadaşlarını ve dünyaya bakışını kısmen kendi benliğine katıyor.

Bu kavramı ölçmek için araştırmacılar şaşırtıcı derecede basit bir araç geliştirdi: Biri "ben", öbürü "eşim" yazan iki daire. Yedi çizimde bu daireler hiç dokunmamaktan neredeyse tamamen örtüşmeye kadar uzanıyor ve kişiden ilişkisini en iyi anlatan çizimi seçmesi isteniyor. Tek bir maddeden oluşan bu resimli ölçek, iki çalışmada güvenilir ölçümler verdi, başka yakınlık ölçümleriyle tutarlıydı ve romantik ilişkilerin üç ay sonra sürüp sürmediğini öngörebildi.

Mekanizma

Âşık olunca benlik büyüyor

Modelin ilk öngörüsü şuydu: Bir insan âşık olduğunda, eşini benliğine kattığı için benliği çeşitlenmeli. Araştırmacılar bunu sınamak için âşık olma ihtimalinin yüksek olduğu bir grubu, üniversitenin ilk yıllarındaki öğrencileri, bir dönem boyunca izledi.

Genişleme yavaşladığında

Modelin ikinci öngörüsü ilişkinin ilerleyen dönemleriyle ilgili. İlişkinin başında iki insan birbirini hızla tanıyor ve bu hızlı genişleme yoğun bir heyecan veriyor. Birbirlerini tanıdıkça genişlemenin hızı yavaşlıyor; model, uzun ilişkilerde sıkça görülen heyecan kaybının bir kısmını bu yavaşlamayla açıklıyor. Buradan bir öneri doğuyor: Çift birlikte yeni ve uyarıcı deneyimler yaşarsa, genişleme duygusu yeniden canlanabilir.

Bu bulgunun bir olası açıklaması, Temel Psikoloji M10-D05'te ele alınan uyarılmanın yanlış atfıyla ilgili: Birlikte yaşanan bir heyecanın yarattığı bedensel uyarılma, kısmen eşe yöneltilen bir duygu olarak yorumlanabilir. Ama kendini genişletme modeli daha fazlasını söylüyor: Yeni bir şeyi birlikte öğrenmek, eşi yeniden "yeni bir şey öğrenilen kişi" hâline getiriyor.

Genişleten bir ilişkiyi kaybetmek

Model bir ilişkinin benliği ne kadar genişlettiğini soruyorsa, o ilişki bittiğinde ne olacağını da sormak gerekiyor. Eşin bir kısmı benliğe katıldıysa, eşin gidişi benlikten bir şey götürebilir.

Kötü bir ilişkiden çıkmak

Model bir başka öngörüde daha bulunuyor: Benliği genişletmeyen, hatta onu kısıtlayan bir ilişkiden çıkmak, bir büyüme fırsatı olabilir.

Benliğin dört yönlü değişimi

Kendini genişletme modeli başlangıçta yalnızca büyümeye odaklanıyordu. Daha sonra bir araştırma ekibi, ilişkilerin benliği dört farklı yönde değiştirebildiğini öne sürdü: Benliğe olumlu içerik eklenebilir, olumlu içerik azalabilir, olumsuz içerik eklenebilir ya da olumsuz içerik azalabilir.

Usta katmanı

Ötekini benliğe katma, yakınlığın merkezinde duruyor. Ama bu katmanın da bir sınırı var. İki dairenin tamamen örtüşmesi, kişinin kendi ilgi alanlarını, arkadaşlarını ve kararlarını kaybetmesi anlamına gelebilir. Kendini genişletme ile benliğin eşin içinde kaybolması arasındaki fark, kişinin eşten bir şey kazanırken kendinden bir şey kaybedip kaybetmediğinde.

Türkiye'de pek çok çift için genişleme yalnızca iki kişi arasında değil, iki aile arasında da yaşanıyor. Eşin ailesi, onun memleketi, onun dili ve gelenekleri benliğe katılabiliyor.

Çift danışmanlığında yeni ortak etkinlikler önermek yaygın bir uygulama. Ama bu öneri, çiftin konuşması gereken sorunların yerini aldığında işe yaramayabilir.

Kanıtın sınırı

Bu dersteki araştırmaların önemli bir kısmı üniversite öğrencileriyle yapıldı. Âşık olmanın benliği nasıl değiştirdiğini izleyen çalışma yalnızca on hafta sürdü; ayrılık sonrası büyümeyi inceleyen çalışma ise tek bir öğrenci örneklemine dayanıyor. Bu bulguların uzun evliliklere, farklı yaşlara ve farklı kültürlere nasıl genellendiği ayrıca sınanmalı.

Yeni ve uyarıcı etkinliklere dair deney bulguları, yedi dakikalık bir görevden hemen sonra ölçülen kısa süreli etkileri gösteriyor. Bu etkilerin gündelik hayatta birikip birikmediği, ilişkiyi kalıcı olarak değiştirip değiştirmediği bu deneylerle cevaplanamıyor.

Benlik değişimine dair bulguların çoğu, kişinin kendi değişimini nasıl algıladığına dayanıyor. Bir kişinin "Bu ilişkide büyüdüm" ya da "Bu ilişkide küçüldüm" demesi, hem gerçek bir değişimi hem de ilişkiye dair sonradan kurulan bir anlatıyı yansıtabilir.

Kendin dene

Aklında kalsın

Kendini genişletme modeline göre insanlar benliklerini büyütmeye güdülenir ve yakın ilişkiler, eşin bilgisini, deneyimlerini ve bakış açılarını benliğe katarak bu büyümenin başlıca yollarından birini sunar.

Âşık olduktan sonra insanların kendilerini tanımlama biçimi çeşitleniyor; öz yeterlik ve benlik saygısı artıyor.

Çiftlerin birlikte yeni ve uyarıcı bir şey yapması, kısa vadede deneyimlenen ilişki niteliğini sıradan bir etkinlikten daha çok artırıyor; önemli olan deneyimin büyüklüğü değil, birlikte ve yeni olması.

Benliği çok genişleten bir ilişkinin bitmesi benliği daha çok daraltabiliyor; benliği az genişleten bir ilişkinin bitmesi ise bir büyüme ve yeniden keşif fırsatı olabiliyor.

İlişkiler benliği yalnızca büyütmez; olumlu içeriği azaltabilir ya da olumsuz içerik ekleyebilir; benliği iyileştiren değişimler sevgi ve ilişki niteliğiyle, kötüleştiren değişimler sadakatsizlikle ilişkili bulundu.

Sonraki derse köprü

Yeni deneyimlerin heyecanı ve âşık olmanın coşkusu çoğu zaman beyindeki ödül sistemleriyle, belirli hormonlarla açıklanıyor. "Aşk bir kimyasaldır" ya da "aşk beyinde bir bağımlılıktır" gibi cümleler sıkça duyuluyor. Peki beyin görüntüleme ve hormon araştırmaları aşk hakkında gerçekte ne gösteriyor, bu iddialar nerede abartıyor? Sıradaki ders bu soruyu kanıtın sınırlarıyla birlikte ele alıyor: Aşkın biyolojisi: kanıtın sınırı.