Tutkulu sevgi ve arkadaşça sevgi

Açılış sahnesi

Gece biri geçiyor. Yirmi iki yaşındaki Tuana yatağında telefonuna bakıyor; Efe'nin son mesajını belki on beşinci kez okuyor. Ekranda onun adı belirdiğinde kalbi hâlâ hızlanıyor. Gün içinde neredeyse her düşüncesi bir yerden Efe'ye çıkıyor. Efe bir akşam cevap vermeyi geciktirdiğinde, Tuana'nın midesine bir taş oturuyor.

Aynı şehrin başka bir semtinde, altmış yedi yaşındaki Ülkü Hanım mutfakta. Kırk bir yıllık eşi Zafer Bey, sormadan önüne bir bardak çay bırakıyor. Ülkü Hanım, Zafer Bey'in kapıyı kapatışından dizinin o gün ağrıdığını anlıyor ve bir şey söylemeden yastığı onun koltuğuna koyuyor. İkisi o akşam neredeyse hiç konuşmuyor; ama ikisi de evde olmaktan huzurlu.

Tuana da Ülkü Hanım da yaşadıklarına sevgi diyor. Ama bu iki deneyim aynı şey mi? Biri öbürünün erken hâli mi, yoksa öbürünün sönmüş hâli mi? Bu ders, ilişki araştırmacılarının bu iki deneyimi nasıl ayırdığını, nasıl ölçtüğünü ve ilişkinin evreleri boyunca nasıl değiştiklerine dair bulguları ele alıyor.

Bu derste ne olacak

Önce tutkulu sevgi ile arkadaşça sevgiyi tanımlayacağız ve gündelik dildeki "aşk" ile "sevgi" ayrımıyla nerede örtüştüklerini, nerede ayrıldıklarını konuşacağız. Ardından iki sevgi biçiminin nasıl ölçüldüğüne bakacağız: Bir duygu bir ölçekle ölçülebilir mi, ölçülürse ne kaybedilir? Sonra iki sevgi biçimini aynı çiftlerde karşılaştıran bir araştırmayı ve zamanın iki sevgiye etkisini sınayan, beklenmedik bir sonuç veren bir başka araştırmayı göreceğiz. Son olarak tutkunun azalmasını "aşk bitti" diye okumanın neden yanıltıcı olabileceğini tartışacağız.

Bu ders hangi sevginin daha değerli olduğunu söylemiyor. Bir kişinin hayatında yoğun bir tutkuya mı, sakin bir yoldaşlığa mı daha çok yer açmak istediği, kendi değerlerine bağlı. Ölçülebilen, iki deneyimin nasıl farklılaştığı ve zamanla nasıl seyrettiği.

Sıfır noktası

Türkçede "aşk" ile "sevgi" arasında gündelik bir ayrım zaten var. "Ona âşığım" ile "Onu seviyorum" çoğu zaman aynı şeyi anlatmıyor. İlişki araştırmacıları da benzer bir ayrımı daha kesin tanımlarla kurmaya çalıştı.

Bu iki tanım bir sıralama önermiyor. İki sevgi aynı ilişkide aynı anda bulunabilir; biri öbüründen önce de gelebilir, sonra da.

Mekanizma

Tutkulu sevginin yüzleri

Tutkulu sevgi tek bir duygu değil, bir deneyim kümesi. Düşünce düzeyinde, sevilen kişiyle zihinsel meşguliyet ve onu idealleştirme; duygu düzeyinde, ona yakın olma özlemi ve karşılık görmeme korkusu; davranış düzeyinde, onu gözlemleme, ona hizmet etme ve yakınında olma isteği; beden düzeyinde ise çarpıntı, uykusuzluk ve heyecan. Açılıştaki Tuana'nın gecesi bu yüzlerin hepsini taşıyor.

Tutkulu sevginin önemli bir özelliği, karşılık görmeden de yaşanabilmesi.

Tutkuyu ölçmek

Bir duyguyu araştırmak için onu önce ölçmek gerekiyor. Tutkulu sevgiyi ölçmek için geliştirilen bir ölçek, onun düşünce, duygu ve davranış yüzlerini soru maddelerine çevirdi.

Bu ölçek, araştırmacıların farklı insanların tutkusunu karşılaştırmasını mümkün kıldı. Ama her ölçek gibi bir şey kaybediyor: Ölçek, Tuana'nın gece on beşinci kez okuduğu mesajın ona ne hissettirdiğini, bir sayının içine sığdırıyor.

Arkadaşça sevgiyi ölçmek

Arkadaşça sevginin de kendine özgü biçimleri var. Bir araştırma ekibi, bu sevginin kendine özgü bir biçimini, eşe duyulan dostluğa dayalı sevgiyi ayrıca tanımlayıp ölçmeye çalıştı.

İki sevgiyi aynı çiftlerde karşılaştırmak

Kuramcılar uzun süre iki sevginin üç noktada ayrıştığını varsaydı: Tutkulu sevginin daha cinsel olduğu, daha yoğun olumlu ve olumsuz duygular taşıdığı ve zamanla daha hızlı azaldığı. Bir araştırma bu üç varsayımı aynı çiftlerde sınadı.

Bu bulgunun dikkat çeken yanı, beklenen üç farktan birinin görülmemesi. Tutkulu sevginin "fırtınalı", arkadaşça sevginin "dingin" olduğu düşüncesi, bu örneklemde duygu yoğunluğu açısından net bir farka dönüşmedi.

Zaman iki sevgiye ne yapıyor

Yaygın görüş şöyleydi: Tutkulu sevgi hızla azalır, arkadaşça sevgi ise sabit kalır ya da artar. Bir araştırma ekibi bu görüşü iki ayrı çalışmayla sınadı ve beklemedikleri bir sonuçla karşılaştı.

Bu bulgu, iki bulgu arasında bir gerilim yaratıyor. Bir araştırmada tutkulu sevgi zamanla arkadaşça sevgiden daha çok azalırken, öbüründe iki sevgi benzer ölçüde aşınıyor. Örneklemler, ölçümler ve zaman aralıkları farklı olduğu için bu iki sonuç doğrudan birbirini çürütmüyor; ama "arkadaşça sevgi kendiliğinden büyür" görüşünün sanıldığı kadar sağlam olmadığını gösteriyor.

Usta katmanı

Tutkunun azalması çoğu zaman "aşk bitti" diye yorumlanıyor. Bu yorum, ilişki hakkında önemli kararlara yol açabiliyor.

Terapi odasında bu ayrım sık karşılaşılan bir cümle etrafında açılıyor: "Kardeş gibiyiz." Bu cümle bazen sıcak bir yakınlığı, bazen de cinselliğin ve tutkunun ilişkiden çekilmesinden duyulan kaygıyı anlatıyor. Bir terapistin işi, cümlenin bu çiftte hangisini anlattığını sormak.

Açılıştaki Ülkü Hanım'a dönelim. Bir torunu ona Zafer Bey'e hâlâ âşık olup olmadığını sorduğunda Ülkü Hanım güler: "Âşıklık başka bir şey, kızım. Ama dedeni geç kaldığında hâlâ pencereye bakıyorum." Ülkü Hanım'ın cevabı, iki sevginin keskin biçimde ayrılamayacağını gösteriyor. Araştırma kategorileri bir deneyimi anlamaya yardım eder; ama o deneyimin bütününü taşımaz.

Kanıtın sınırı

Bu dersteki bulguların hepsi öz bildirime dayanıyor. Tutkulu ya da arkadaşça sevgiyi ölçen ölçekler, kişinin hissettiğini nasıl adlandırdığını ölçüyor; o adlandırma kültürden, dilden ve kişinin aşka dair beklentilerinden etkileniyor. Türkçede "aşk" ile "sevgi" arasındaki ayrımın, bu ölçeklerin ayrımıyla birebir örtüşüp örtüşmediği bilinmiyor.

İki sevgi biçiminin zaman içindeki seyrine dair bulgular birbiriyle tam uyuşmuyor. Bir araştırma farklı evrelerdeki çiftleri aynı anda karşılaştırdı; öbürü yeni evlileri yalnızca bir yıl izledi ve uzun evliliklere dair veriyi yalnızca kadınlardan topladı. Aynı çiftleri yıllar boyunca izleyen, iki sevgiyi aynı ölçeklerle ölçen araştırmalar olmadan, iki sevginin zamanla nasıl değiştiğine dair kesin bir tablo çizmek zor.

Bir de örneklem sorunu var: Buradaki çalışmaların çoğu Batılı katılımcılarla yürütüldü. Görücü usulüyle ya da aile tanıştırmasıyla kurulan evliliklerde iki sevginin sırasının ve seyrinin nasıl olduğuna dair doğrudan veri çok sınırlı; romantik aşkın kültürler arasındaki farklarını M03-D09 ayrıca ele alacak.

Kendin dene

Aklında kalsın

Tutkulu sevgi, bir başkasıyla birleşmeye yönelik yoğun bir özlem; arkadaşça sevgi ise hayatı insanın kendi hayatıyla iç içe geçmiş birine duyulan şefkat ve güven. İkisi aynı ilişkide birlikte bulunabilir ve sıraları değişebilir.

İki sevgi biçimi de sınanmış ölçeklerle ölçülebiliyor; ama ölçekler kişinin hissettiğini nasıl adlandırdığını ölçüyor, deneyimin bütününe erişmiyor.

Aynı çiftleri karşılaştıran bir araştırmada tutkulu sevgi daha cinsel ve zamanla daha belirgin biçimde düşüktü; arkadaşça sevgi ise memnuniyetle daha güçlü ilişkiliydi.

Zamanın iki sevgiyi de aşındırabildiğine dair bulgular, arkadaşça sevginin kendiliğinden büyüdüğü görüşünü sorgulatıyor; bu sevgi de zaman ve ilgiyle besleniyor.

Tutkunun azalmasını tek başına "aşk bitti" diye okumak, farklı evrelerdeki iki ilişkiyi birbiriyle karşılaştırmak demek olabilir.

Sonraki derse köprü

Tutkulu ve arkadaşça sevgi ayrımı iki parçalı bir harita çiziyor. Ama bazı araştırmacılar bu haritanın fazla kaba olduğunu düşündü: Bir ilişkide yakınlık, tutku ve bir de bilinçli olarak sürdürülen bir bağlılık ayrı ayrı bulunabilir ya da bulunmayabilir. Bu üç parçanın farklı birleşimleri, farklı sevgi türleri ortaya çıkarabilir. Sıradaki ders bu kuramı ve onu sınayan bulguları ele alıyor: Aşkın üç bileşeni.