Aile ve çevre aracılığıyla evlilik

Açılış sahnesi

Trabzon'da bir perşembe akşamı. Sümeyye mutfakta kahveleri hazırlarken salonda iki aile oturuyor; Furkan'ın annesi Gülizar Hanım, Sümeyye'nin annesiyle havadan sudan konuşuyor. Sümeyye kahve tepsisini getiriyor, gözlerini yerden kaldırmadan fincanları dağıtıyor. Furkan'la göz göze geldikleri an iki saniye sürüyor.

O akşamdan sonra iki genç, ailelerin bilgisi dahilinde, üç ay boyunca birkaç kez görüşüyor. Sümeyye, Furkan'ın ailesinin ne kadar sevecen olduğunu, Furkan'ın da annesine nasıl şefkatle davrandığını görüyor. Bir akşam annesine "Evet" diyor; ama ondan önce kendine şunu soruyor: Bu kararı ben mi veriyorum, yoksa herkesin beklediği şeyi mi yapıyorum?

Sümeyye ile Furkan'ı anlatım için kurguladık; ama o akşamın salonu, Türkiye'de ve dünyanın pek çok yerinde hâlâ yaygın olan bir tanışma biçimini temsil ediyor. Bu ders, aile ve çevre aracılığıyla kurulan evlilikleri ne romantikleştirerek ne de küçümseyerek ele alıyor ve Sümeyye'nin sorusunu, yani rızanın nerede durduğunu, dersin merkezine koyuyor.

Bu derste ne olacak

M02-D06'da tanışmayı bir uygulamanın aracılık ettiği yeni bir yolu inceledik. Bu derste en eski aracılara, aileye ve çevreye dönüyoruz. Önce aile aracılığıyla kurulan evlilik ile zorla evlendirmeyi birbirinden ayıracağız; çünkü bu iki şeyin karıştırılması, hem araştırmayı hem de gerçek hayatı bulandırıyor.

Sonra Türkiye'de yapılmış bir araştırma üzerinden, aile aracılığıyla kurulan evliliklerin çiftin kendi kurduğu evliliklerden nasıl farklılaştığını ve zaman içinde nasıl değiştiğini göreceğiz. Ardından başka bir ülkeden gelen bir karşılaştırmaya bakacağız. Usta katmanında ailenin desteğinin ne zaman bir güvence, ne zaman bir baskı olduğunu konuşacağız. Türkiye'de ailenin kuşaklar arası bağlarını Temel Psikoloji'nin M15-D03'ü Kağıtçıbaşı'nın aile modelleriyle anlattı; bu ders o modellerin evlilik seçimine nasıl yansıdığını ele alıyor.

Sıfır noktası

"Görücü usulü" geniş bir yelpazeyi anlatan bir kelime. Bir uçta, ailelerin tanıştırdığı ama son kararı tamamen iki gencin verdiği evlilikler var. Öbür uçta, gençlerin hiç söz hakkı olmadığı, istemedikleri birine verildikleri evlilikler. Bu ikisi arasındaki fark bir derece farkı değil; rızanın var olup olmamasıyla ilgili, temel bir fark.

Mekanizma

Türkiye'den bir karşılaştırma

Aile aracılığıyla kurulan evlilikler ile çiftin kendi kurduğu evlilikleri karşılaştıran araştırmaların önemli bir kısmı Türkiye'de yapıldı. Nuran Hortaçsu, kentli Türk çiftleri üzerine yaptığı çalışmalarda iki evlilik türünü aile döngüsünün farklı evrelerinde karşılaştırdı.

Kartı tek bir hükme indirmek zor. Bir yandan, çiftin kendi kurduğu evlilikler ilk yıllarda daha yoğun bir duygusal bağ ve daha eşitlikçi bir düzen taşıyor. Öbür yandan, aile aracılığıyla kurulan evliliklerde zaman ilerledikçe çatışma azalıyor; iki eşin birbirini tanıyıp uyum sağlamasına zaman tanınmış gibi. Ayrıca çiftin kendi kurduğu evliliklerin eşitlikçi başlangıcı, zamanla daha geleneksel bir iş bölümüne dönüşebiliyor.

Başka bir ülkeden bakış

Aile aracılığıyla kurulan evlilikler yalnız Türkiye'ye özgü değil. Hindistan, Pakistan ve Orta Doğu'nun pek çok ülkesinde de yaygın. Bu ülkelerden göç eden insanlar arasında bu evliliklerin nasıl işlediğine bakan bir araştırma, başka bir açıdan ışık tutuyor.

Bu bulgu, "görücü usulüyle evlenenler sevgisiz yaşar" önyargısını sorguluyor. Ama küçük bir örneklemden geliyor ve sonuçların kendi ülkelerinde yaşayan çiftlere ne ölçüde genellenebileceği belirsiz. İki araştırma birlikte okunduğunda ortaya çıkan tablo, aile aracılığıyla kurulan evliliklerin ne her zaman daha mutsuz ne de her zaman daha mutlu olduğu; farkların, nasıl kurulduklarına ve nasıl yaşandıklarına bağlı olduğu.

Aracının sunduğu şey

Aile ve çevre aracılığının bir işlevi, M02-D06'da çevrim içi tanışmada kaybolduğunu gördüğümüz güvenceyi sağlaması. Aracılar, aday hakkında bilgi topluyor: ailesini, karakterini, geçmişini tanıyorlar. Bu, bir uygulamanın profilinin veremeyeceği türden bir bilgi.

Usta katmanı

Ailenin desteği ile ailenin baskısı arasındaki çizgi her zaman net değil. Bir aile tanıştırabilir, bilgi sağlayabilir, destek olabilir; ama aynı aile bir "hayır"ı kabul etmekte zorlanabilir, bir evliliğe "geç kalmamak" için baskı yapabilir ya da bir adayı reddeden kızına darılabilir. Rızanın gerçek olması için, hayır demenin bedelinin taşınabilir olması gerekiyor.

Kanıtın sınırı

Türkiye'deki karşılaştırma kesitsel bir araştırma; evliliğin farklı evrelerindeki farklı çiftler karşılaştırıldı. Aynı çiftler yıllar boyunca izlenmediği için, bulunan farkların evliliğin kurulma biçiminden mi, yoksa farklı kuşaklardan ve farklı sosyal çevrelerden gelen çiftlerin farklarından mı kaynaklandığı tam olarak ayrıştırılamıyor. Ayrıca araştırma kentli ailelerle yapıldı; kırsal kesimdeki aile aracılı evliliklerin nasıl işlediği ayrı bir soru.

Göçmen topluluklardaki karşılaştırma küçük bir örnekleme dayanıyor ve kendi ülkelerinde yaşayan çiftlerle doğrudan karşılaştırılamaz. Genel olarak, aile aracılığıyla kurulan evliliklere dair araştırmalar, bu evliliklerin dünyanın pek çok yerinde ne kadar yaygın olduğuna oranla azdır ve ilişki biliminin büyük kısmı çiftin kendi kurduğu evliliklere dayanıyor.

Son olarak, araştırmalarda "aile aracılığıyla kurulan evlilik" kategorisi, rızanın çok farklı düzeylerde olduğu evlilikleri bir arada toplayabiliyor. Rızanın gerçekten özgür olup olmadığını ölçmek zor ve bu ayrım çoğu araştırmada yeterince yapılmıyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Aile aracılığıyla kurulan evlilik ile zorla evlendirme arasındaki fark bir derece farkı değil; rızanın var olup olmamasına dayanan temel bir fark.

Türkiye'de kentli çiftlerle yapılan bir araştırmada, çiftin kendi kurduğu evlilikler duygusal olarak daha yoğun ve daha eşitlikçiydi; ama aile aracılığıyla kurulan evliliklerde çatışma zamanla azaldı.

Göçmen bir toplulukta yapılan küçük bir araştırma, aile aracılığıyla kurulan ve aşka dayalı evlilikler arasında sevgi ve memnuniyet bakımından fark bulmadı; bu evliliklerde sevgi çoğu zaman evlilikten sonra gelişiyor.

Aracılar, bir aday hakkında bir profilin veremeyeceği türden bilgi ve güvence sağlayabilir; evlilikten sonra da bir destek ağı olarak kalabilir.

Rıza, hayır demenin bedeli taşınabilir olduğunda gerçektir; açık bir zorlama olmadan da işleyen baskılar ve çocuk yaşta evlilik, rızayı temelden zedeler.

Sonraki derse köprü

Bu derste ailelerin aracılık ettiği, çoğu zaman aşamaları belli bir tanışma biçimini gördük. Çiftin kendi kurduğu ilişkilerde ise ilk aylar çok daha belirsiz geçiyor: Mesajlara ne zaman cevap verilmeli, ilgiyi ne kadar belli etmeli, "oyun oynamak" gerçekten işe yarar mı? İlişkinin ilk aylarındaki bu belirsizlik ve onunla başa çıkmak için kullanılan stratejiler, modülün sekizinci konusu: Flört ve belirsizlik.