Çevrim içi tanışma

Açılış sahnesi

Bir pazar öğleden sonrası, Sacide Nine ile torunu Ceyda balkonda oturuyor. Ceyda telefonunu kaydırırken ninesi soruyor: "Ne yapıyorsun öyle, hep sağa sola itiyorsun?" Ceyda gülerek anlatıyor: Bir tanışma uygulaması; her ekranda bir profil, bir fotoğraf, birkaç cümle. Beğenirse sağa, beğenmezse sola.

Sacide Nine bir süre susuyor, sonra kendi hikâyesini anlatıyor. Dedesiyle bir düğünde tanışmışlar; dedesinin teyzesi onu gözüne kestirmiş, iki aile görüşmüş, bir yıl sonra nişan olmuş. "Bizi aracılar tanıştırdı," diyor, "seni de bu telefon tanıştıracak demek." Ceyda bir an düşünüyor: Ninesini tanıştıran aracılar onu tanıyordu, ailesini biliyordu. Telefondaki uygulama ise Ceyda'yı yalnızca birkaç fotoğraf ve bir kaç tercih kutusu üzerinden tanıyor.

Sacide Nine ile Ceyda bu ders için kuruldu; ama balkondaki iki hikâye arasındaki fark, son yirmi yılda insanların eşleriyle tanışma biçimindeki köklü bir değişimi anlatıyor. Bu ders, çevrim içi tanışmanın neyi değiştirdiğini ve neyi değiştirmediğini kanıt düzeyiyle ele alıyor.

Bu derste ne olacak

M02-D05'te ideal tercihlerin kiminle karşılaşacağımızın havuzunu biçimlendirdiğini gördük. Bu derste o havuzu belki en çok biçimlendiren araca bakacağız. Önce çevrim içi tanışmanın ne kadar yaygınlaştığını ve geleneksel aracıların yerini nasıl aldığını ele alacağız.

Sonra tanışma uygulamalarının sunduğu üç hizmeti ayıracağız: potansiyel eşlere erişim, karşılaşmadan önce iletişim ve eşleştirme algoritmaları. Her birinin ilişki başlangıcına ne kattığını ve nerede zorluk yarattığını göreceğiz. Ardından çevrim içi kurulan evliliklerin öbürlerinden farklı olup olmadığına dair tartışmalı bir bulguya geçeceğiz.

Sıfır noktası

Çevrim içi tanışma, bir aracı ortadan kaldırmıyor; aracının türünü değiştiriyor. Eskiden bir arkadaş, bir akraba ya da bir komşu, iki kişiyi birbirine uygun bulduğu için tanıştırırdı. Bugün bu işi bir yazılım üstleniyor: Kimin kimin karşısına çıkacağını bir filtre, bir algoritma ya da kullanıcıların kendi kaydırma alışkanlıkları belirliyor.

Mekanizma

Erişim: genişleyen havuz

Tanışma uygulamalarının ilk ve en açık katkısı, erişimi genişletmesi. Geleneksel yollarla insan, çoğunlukla kendi mahallesi, okulu, işi ve arkadaş çevresindeki kişilerle karşılaşır. Uygulamalar bu havuzu çok büyütüyor; özellikle doğal karşılaşma havuzu küçük olanlar için bu büyük bir fark yaratıyor.

Değerlendirme zihniyeti

Erişimin bir bedeli de var. Yüzlerce profil arasında kaydırmak, insanları bir katalogdaki ürünler gibi değerlendirmeye yöneltebiliyor. Derlemenin uyardığı "değerlendirme odaklı zihniyet", tam bu duruma işaret ediyor.

İletişim: yazışma ve buluşma

Uygulamaların ikinci hizmeti, buluşmadan önce iletişim kurma imkânı. Kısa bir yazışma, iki kişinin birbirini biraz tanımasına ve buluşmaya değer olup olmadığına karar vermesine yardım ediyor. Ama derleme, bu yazışmanın uzamasının bir tuzak olabileceğini vurguluyor: İnsanlar yazışmadaki ipuçlarını abartılı biçimde yorumluyor ve kafalarında bir kişi kuruyor; yüz yüze görüşme bu kurguyla örtüşmediğinde hayal kırıklığı büyüyor.

Eşleştirme algoritmaları

Bazı siteler, kişilik testleri ve tercihler üzerinden bir algoritmayla "en uygun" eşleri bulduklarını vaat ediyor. Derleme, bu vaatlerin arkasında ikna edici bir kanıt bulamadı. M01-D05'te gördüğümüz büyük veri çalışması bunun nedenini anlamaya yardım ediyor: O çalışmaya göre bir çiftin gidişatını belirleyen şeylerin büyük kısmı, iki kişi tanışmadan önce zaten ölçülemez; ilişkinin içinde yaşanırlar.

Çevrim içi kurulan evlilikler farklı mı

Çevrim içi tanışan çiftlerin evlilikleri öbürlerinden daha mı iyi, daha mı kötü? Bu soruyu yanıtlamaya çalışan geniş bir araştırma, tartışmalı bir bulguya ulaştı.

Bu kart, M01-D08'de konuştuğumuz çıkar çatışması sorusunun somut bir örneği. Araştırma saygın bir dergide yayımlandı ve yöntemi ciddi; ama finansmanın kaynağını bilmek, bulguyu daha temkinli okumamızı gerektiriyor. Ayrıca çevrim içi tanışanların, seçilim etkisi nedeniyle başka açılardan farklı olabileceği unutulmamalı; M01-D04'te bu etkiyi tanımlamıştık.

Usta katmanı

Çevrim içi tanışmanın güvenlikle ilgili bir yanı da var. Sahte profiller, dolandırıcılık amaçlı romantik ilgi ve ilk buluşmanın güvenliği, uygulamaların gerçek riskleri arasında. Bu riskler, yüz yüze tanışmada aracıların sağladığı bir güvenceyi, yani karşıdakinin kim olduğunu bilen birinin varlığını ortadan kaldıran aracısızlaşmanın bir yan etkisi olarak da okunabilir.

Kanıtın sınırı

Bu derste anılan temsili veriler büyük ölçüde Amerika Birleşik Devletleri'nden geliyor. Türkiye'de çevrim içi tanışmanın ne kadar yaygın olduğu, hangi yaş ve kesimlerde kullanıldığı ve bu yolla kurulan ilişkilerin nasıl seyrettiği konusunda temsili ve sistematik bilgi sınırlı. Aile aracılığıyla tanışmanın hâlâ yaygın olduğu bir toplumda, uygulamaların aileyi ve tanıdıkları ne ölçüde devre dışı bıraktığı ayrıca araştırılmalı.

Uygulamalar çok hızlı değişiyor. Kapsamlı derleme bugünkü kısa video ve kaydırma temelli uygulamalar yaygınlaşmadan önce yazıldı; temel ayrımları hâlâ kullanışlı, ama yeni uygulamaların ilişki başlangıcına etkisi henüz yeterince araştırılmadı. Ayrıca uygulamaların kendi verileri, bağımsız araştırmacılara çoğu zaman açık değil.

Son olarak, çevrim içi başlayan evliliklerin daha iyi ya da daha kötü olduğuna dair bulgular hem küçük etkilere hem de seçilim sorunlarına dayanıyor. Çevrim içi tanışanların başka özelliklerde de farklı olabilmesi, tanışma yolunun kendisinin bir etkisi olup olmadığını ayırt etmeyi zorlaştırıyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Çevrim içi tanışma, aile ve arkadaşların aracı rolünü bir teknolojiye devrediyor; bazı ülkelerde en yaygın tanışma yolu hâline geldi.

Uygulamaların erişim hizmeti, özellikle doğal karşılaşma havuzu küçük olanlar için büyük bir avantaj; ama profiller insanları iki boyutlu bilgilere indiriyor ve geniş havuz bir değerlendirme zihniyetine ve bağlanmayı zayıflatan bir seçim yorgunluğuna yol açabiliyor.

Kısa bir yazışmanın ardından erken bir buluşma yararlı olabilirken, yüz yüze görüşmeden uzun süre yazışmak sonraki görüşmeyi bir hayal kırıklığına dönüştürebiliyor.

Eşleştirme algoritmalarının, uzun süreli bir ilişkinin başarısını başka yollardan daha iyi öngördüğüne dair ikna edici bir kanıt yok.

Çevrim içi başlayan evliliklerin biraz daha iyi seyrettiğini bildiren bir araştırma, bir tanışma sitesince finanse edildiği ve etkiler küçük olduğu için tartışmalı; bulguyu okurken kimin finanse ettiğini sormak gerekiyor.

Sonraki derse köprü

Bu derste aracının bir uygulama olduğu tanışmalara baktık. Ama dünyanın pek çok yerinde ve Türkiye'nin pek çok bölgesinde, iki kişiyi hâlâ insan aracılar tanıştırıyor: aile, akraba, komşular. Görücü usulü ya da çevrenin aracılığıyla kurulan evlilikler nasıl işliyor, ailenin desteği hangi koşulda bir güvence, hangi koşulda bir baskı oluyor? Modülün yedinci konusu bu geleneksel yolu dengeli bir gözle ele alıyor: Aile ve çevre aracılığıyla evlilik.