İdeal eş tercihleri

Açılış sahnesi

Yirmi yedi yaşındaki Zeynep, telefonunun not uygulamasında yıllardır bir liste tutuyor: "Uzun boylu. Kitap okuyan. Kariyer sahibi. Sigara içmeyen. Mizah anlayışı olan. Hayvan seven." Her yeni tanışmadan sonra listeye bakıyor ve karşısındakinin kaç maddeyi tuttuğunu sayıyor.

Bir gün bir arkadaşının doğum gününde Umut'la tanışıyor. Umut kısa boylu, sigara içiyor ve kitaplardan çok bisikletle ilgileniyor. Zeynep'in listesindeki maddelerin yarısını tutmuyor. Ama Zeynep o akşam eve döndüğünde, Umut'un güldürücü hikâyelerini ve onu dinlerken gösterdiği dikkati düşünmeden edemiyor. Listeye bakıyor, sonra telefonu kapatıyor.

Zeynep ile Umut'u anlatım için kurduk; ama Zeynep'in listesi ile o akşamki hissi arasındaki boşluk, son yirmi yılın en ilginç ilişki araştırmalarından birinin konusu. Bu ders, insanların söylediği eş tercihlerinin gerçek çekimi ve gerçek seçimleri ne kadar öngördüğünü soruyor.

Bu derste ne olacak

M02-D04'te beğenilmenin çekimi nasıl artırdığını gördük. Bu derste çekimin başka bir kaynağına bakacağız: Kafamızda taşıdığımız ideal eş tasavvuruna. Önce bu tercihlerin nasıl ölçüldüğünü ve cinsiyetler arasında hangi farkların bildirildiğini ele alacağız; bu farkların evrimsel açıklamasını Temel Psikoloji'nin M04-D09'u zaten tartıştı.

Sonra dersin asıl sorusuna geçeceğiz: İnsanların söylediği tercihler, gerçekte tanıştıkları biri karşısında ne hissettiklerini öngörüyor mu? Bu soruya verilen ilk cevap şaşırtıcıydı; ama daha yeni bir araştırma, tabloyu yeniden karmaşıklaştırdı. Usta katmanında ideallerin bir ilişki başladıktan sonra nasıl işlediğini, yani eşimizi idealimize göre değiştirmeye çalışmanın bedelini konuşacağız.

Sıfır noktası

Araştırmacılar ideal eş tercihlerini genellikle doğrudan sorarak ölçer: "Bir eşte fiziksel çekicilik sizin için ne kadar önemli? Maddi imkân? Zekâ? Sıcaklık?" Bu sorulara verilen cevaplar, insanların ne istediğini düşündüklerini gösteriyor. Ama ne istediğini düşünmek ile gerçekte neye çekildiğini bilmek aynı bilgi olmayabilir.

Mekanizma

Söylenen farklar

Eş tercihleri üzerine en çok bilinen bulgulardan biri, kadınlarla erkekler arasındaki bildirilen farklar: Ankete cevap veren erkekler fiziksel çekiciliğe, kadınlar ise maddi imkâna ve kazanç beklentisine daha çok önem verdiğini söylüyor. Bu farkın otuz yedi kültürde görülen hâlini ve evrimsel açıklamalarını Temel Psikoloji M04-D09 bir kanıt kartıyla anlattı; orada bu açıklamaların hangi noktalarda eleştirildiği de tartışıldı.

Burada sorumuz daha dar: Bu söylenen farklar, insanların gerçekte tanıştığı biri karşısında hissettiklerinde de görülüyor mu?

İlk karşılaşmada tercihler

Bir araştırma ekibi, katılımcıların ideal tercihlerini bir hızlı tanışma etkinliğinden önce ölçtü ve etkinlikte gerçekten kimlere ilgi duyduklarını kaydetti.

Bu bulgu, açılıştaki Zeynep'in deneyimine bilimsel bir dil veriyor. İnsanlar bir eşte neyi önemsediklerini sorulduğunda söyleyebiliyor; ama gerçek bir karşılaşmada çekimin neye dayandığını kendileri de tam bilmiyor olabilir.

Ama tercihler bir şey öngörüyor

İlk bulgular ideal tercihlerin gerçek seçimleri öngörmediği yönündeydi. Ama bu bulgular kısa ilk karşılaşmalara dayanıyordu. Daha yakın tarihli bir araştırma, insanları bir ilişkiye başlamadan önce ve başladıktan sonra izleyerek soruyu yeniden sordu.

Bu iki bulgu ilk bakışta çelişiyor gibi görünüyor, ama birbirini tamamlıyor olabilir. İdeal tercihler, bir hızlı tanışmada kime çekileceğimizi pek öngörmüyor; ama hangi insanlarla tanışmaya, kimlerle zaman geçirmeye ve sonunda kiminle ilişki kurmaya yöneleceğimizi kısmen yönlendiriyor olabilir. Liste, karşılaşmanın ilk dakikasını değil, karşılaşmaların havuzunu biçimlendiriyor.

Cinsiyet farkı tartışması

Söylenen cinsiyet farklarının gerçek ilgide ve ilişki sonuçlarında görülüp görülmediği, alanın en çok tartışılan sorularından biri oldu.

Usta katmanı

İdeal tercihler bir ilişki başladıktan sonra da etkisini sürdürüyor. İdeal standartlar modeli adıyla bilinen bir yaklaşım, insanların eşlerini idealleriyle sürekli karşılaştırdığını ve bu karşılaştırmanın ilişkiyi biçimlendirdiğini öneriyor. Yapılan bir araştırmada, eşini idealinden uzak gören kişilerin eşlerini değiştirmeye daha çok çalıştığı; bu çabaların ise hedef olan eşte daha olumsuz bir öz değerlendirmeyle birlikte görüldüğü bulundu.

Kanıtın sınırı

Bu derste ele alınan iki temel bulgu, ideal tercihlerin ilk karşılaşmada çekimi pek öngörmediği ve ilişki kurulan eşin özelliklerini kısmen öngördüğü, farklı yöntemlerden ve farklı zaman dilimlerinden geliyor. Hızlı tanışma birkaç dakikalık bir ilk izlenimi inceliyor; uzunlamasına izlem ise aylar içinde kurulan ilişkileri. İki bulgunun nasıl birleştiği, yani tercihlerin hangi aşamada ne kadar etkili olduğu, henüz tam bir modelle açıklanmış değil.

Cinsiyet farkları tartışması ise hâlâ sürüyor. Söylenen tercihlerde farkların görüldüğü konusunda geniş bir uzlaşı var; bu farkların gerçek seçimlerde ve ilişki sonuçlarında ne ölçüde görüldüğü ve hangi ölçünün evrimsel açıdan anlamlı olduğu konusunda ise araştırmacılar ayrışıyor.

Son olarak, kartlardaki çalışmalar bireysel seçimin öne çıktığı, eşini kendisinin seçtiği toplumlarda yürütüldü. Aile aracılığıyla ya da görücü usulüyle kurulan evliliklerde, kimin tercihlerinin ne kadar etkili olduğu ve bireysel ideallerin nasıl işlediği yeterince araştırılmış değil.

Kendin dene

Aklında kalsın

İdeal eş tercihleri genellikle gerçek bir kişiyle karşılaşmadan, soyut olarak sorulur; ne istediğimizi düşünmek, gerçekte neye çekildiğimizi bilmekle aynı şey olmayabilir.

Bir hızlı tanışma araştırmasında, önceden söylenen tercihler gerçek ilgiyi öngörmedi ve ankette görülen cinsiyet farkları gerçek ilgide görülmedi.

Ön kayıtlı bir izlem araştırmasında ise tercihler, sonradan ilişki kurulan eşlerin özelliklerini kısmen öngördü; tercihler karşılaşmaların havuzunu biçimlendiriyor ve eş bulunduktan sonra eşe doğru ayarlanıyor olabilir.

Söylenen tercihlerdeki cinsiyet farklarının gerçek ilgide ve ilişki niteliğinde görülüp görülmediği tartışmalı; her iki cinsiyet de bir eşte en çok sıcaklık ve güvenilirliği önemsediğini söylüyor.

Eşini idealine göre değiştirmeye çalışmak, hedef olan eşin öz değerlendirmesinde bir bedele yol açabiliyor; tercihleri esnetmek ile güvenlik ve saygı gibi temel çizgileri esnetmek ise farklı şeyler.

Sonraki derse köprü

Bu derste tercihlerin karşılaşma havuzunu nasıl biçimlendirdiğini gördük. Bugün bu havuzu belki de en çok biçimlendiren şey, tanışma uygulamaları: Filtreler, kaydırmalar ve algoritmalar, kiminle karşılaşacağımızı daha önce hiç olmadığı kadar belirliyor. Çevrim içi tanışma, ilk izlenimi ve seçimi nasıl değiştiriyor ve bu yolla kurulan ilişkiler öbürlerinden farklı mı? Modülün altıncı konusu bu: Çevrim içi tanışma.