Yakınlık ve aşinalık

Açılış sahnesi

Eskişehir'de bir öğrenci yurdu, eylül sonu. Birinci sınıf öğrencisi Mert, koridorun en ucundaki odaya yerleşiyor. Merdivenin hemen yanındaki odada kalan Barlas ise her gün onlarca kişiyle karşılaşıyor: Ders saatinde inenler, akşam yemeğine çıkanlar, gece çay demleyenler hep onun kapısının önünden geçiyor.

Mayıs geldiğinde Barlas'ın yurtta tanımadığı kimse kalmamış; Mert'in ise iki arkadaşı var, ikisi de yan odalarda kalıyor. Mert kendini biraz suçluyor: Belki yeterince sosyal değildi, belki daha çok çaba göstermeliydi. Ama aynı yurtta kalan bir psikoloji öğrencisi ona yetmiş yıldır bilinen bir şeyi hatırlatıyor: Kiminle arkadaş olduğumuzu, kim olduğumuz kadar, nerede durduğumuz da belirliyor.

Mert ile Barlas bu ders için kurgulandı; ama yurdun koridorunda yaşadıkları, ilişki biliminin en eski ve en tutarlı bulgularından birine dayanıyor. Bu ders, çekimin hiç romantik olmayan bir kaynağını anlatıyor: fiziksel yakınlığı ve tekrar eden karşılaşmayı.

Bu derste ne olacak

Modül 1'de ilişki biliminin nasıl çalıştığını gördük. Bu modülde bir ilişkinin başlangıcına geçiyoruz: Bir yabancı nasıl olur da birinin hayatındaki en önemli kişiye dönüşür? İlk ders, en az romantik görünen ama en güçlü etkenlerden birine ayrıldı: kimi sık gördüğümüz.

Önce mekânsal yakınlığın arkadaşlık ve çekim üzerindeki etkisine dair klasik gözlemlere bakacağız. Sonra tekrar eden karşılaşmanın tek başına bile beğeniyi artırabildiğini gösteren yalın maruz kalma etkisini ele alacağız. Ardından bu etkinin sınırına geleceğiz: Aşinalık her zaman sevgi doğurmaz; bazen tanıdıkça uzaklaşırız. İki karşıt görüşü savunan araştırmacıların bu soruyu birlikte nasıl çözmeye çalıştığını göreceğiz.

Sıfır noktası

Aşk ve arkadaşlık hakkındaki hikâyelerimiz genellikle bir kaderle, bir rastlantıyla ya da iki ruhun benzerliğiyle başlar. Bu hikâyelerde coğrafyaya pek yer yoktur. Oysa iki insanın birbirini seçebilmesi için önce karşılaşması gerekir ve karşılaşma büyük ölçüde nerede yaşadığımıza, nerede çalıştığımıza, hangi yoldan geçtiğimize bağlıdır.

Mekanizma

Merdivenin yanındaki daire

1940'ların sonunda üç sosyal psikolog, Leon Festinger, Stanley Schachter ve Kurt Back, Massachusetts Teknoloji Enstitüsü'nün evli öğrencilere ayırdığı bir yerleşkede arkadaşlık örüntülerini inceledi. Aileler dairelere neredeyse rastgele yerleştirilmişti; bu yüzden kimin kiminle arkadaş olduğunu, kişisel tercihlerden çok mekânın belirleyip belirlemediği sınanabiliyordu. Araştırmacıların vardığı sonuç, arkadaşlıkların büyük ölçüde fiziksel mesafeye göre biçimlendiğiydi: Yan kapı komşular, aynı katta oturanlardan; aynı katta oturanlar, farklı katlardakilerden daha sık arkadaş olmuştu.

Bu çalışmanın en ince bulgusu, düz mesafenin değil, insanların gündelik yollarının önemli olmasıydı. Merdivenin ya da posta kutularının yanındaki dairelerde oturanlar, başka katlardan insanlarla da daha çok arkadaş olmuştu; çünkü herkes onların kapısının önünden geçiyordu.

Benzer bir bulgu yaklaşık yirmi beş yıl sonra çok farklı bir ortamda tekrar görüldü. Sosyolog Mady Segal, eyalet polis akademisindeki kırk dört adayın arkadaşlıklarını inceledi. Adaylar odalara ve sınıf sıralarına soyadlarının alfabetik sırasına göre yerleştirilmişti. Eğitimin sonunda en yakın üç arkadaşları sorulduğunda, adaylar büyük ölçüde soyadı kendisininkine alfabede yakın olanları gösterdi; bu alfabetik yakınlık, arkadaşlığı din, yaş ya da ilgi alanı benzerliğinden daha iyi öngörüyordu.

Görmek sevdirir mi

Mekânsal yakınlığın etkisinin bir kısmı basit: Yakın olanlarla daha çok konuşur, daha çok iş birliği yapar, birbirimizin işine daha çok yararız. Ama psikologlar daha şaşırtıcı bir şey de buldu: Hiç konuşmadan, yalnızca birini ya da bir şeyi tekrar tekrar görmek bile beğeniyi artırabiliyor.

Bu etkinin insanlar arasında nasıl işlediğini gösteren dikkat çekici bir sınıf deneyinde, araştırmacılar birbirine benzer görünen dört kadından büyük bir derse farklı sayıda katılmalarını istedi: biri hiç gelmedi, öbürleri dönem boyunca beş, on ve on beş kez geldi ve hiçbir öğrenciyle konuşmadı. Dönem sonunda öğrencilere dört kadının fotoğrafı gösterildiğinde, derse daha sık gelen kadın daha çekici ve daha sempatik bulundu. Üstelik öğrencilerin bu kadınları tanıdıklarını söyleme oranı düşüktü; beğeni, bilinçli bir hatırlamaya ihtiyaç duymadan artmıştı.

Tanıdıkça uzaklaşmak mı

2007'de bir araştırma ekibi bu konuda yaygın kanıya meydan okuyan bir bulgu yayımladı. İnsanlar, birini daha çok tanıdıkça onu daha çok seveceklerini düşünüyordu; araştırma bunun tersini savundu.

Bu bulgu tartışma yarattı. Başka bir araştırma ekibi, insanların gerçek hayatta birbirlerini sıfat listeleriyle değil, canlı etkileşim içinde tanıdığını savundu ve bunu sınadı.

İki görüşü bağlamak

Tartışmanın ilginç bir sonu oldu: Karşıt görüşleri savunan iki ekip bir araya gelip ortak bir makale yazdı. Bu tür bir çalışmaya, karşıt görüşlü araştırmacıların bilerek birlikte çalıştığı için, "karşıt görüşlü iş birliği" deniyor.

Bu çerçeve, dersteki örnekleri bir araya getiriyor. Servisteki yüz farkındalık evresinde; orada tekrar eden görüş genellikle beğeniyi artırıyor. Profil okuyan Elçin yüzeysel temas evresinde; orada bilgi bir benzemezlik bulduğunda beğeniyi düşürebiliyor. Proje arkadaşları karşılıklılık evresine geçmiş; orada tanıma, ilişkinin kendisini kuruyor.

Usta katmanı

Mekânsal yakınlığın gücü, ilişkiler hakkında rahatsız edici bir şey söylüyor: Seçimlerimiz düşündüğümüzden daha az özgür olabilir. Kiminle evlendiğimiz, büyük ölçüde kiminle karşılaştığımıza bağlı. Bu, bir ilişkinin değerini azaltmıyor; ama "binlerce insan arasından onu seçtim" hikâyesinin, aslında çok daha küçük bir havuzdan yapılan bir seçim olduğunu hatırlatıyor.

Kanıtın sınırı

Bu derste anılan klasik çalışmaların bir kısmı onlarca yıl önce, belirli kurumlarda ve görece benzer insanlarla yapıldı: evli üniversite öğrencileri, polis adayları, bir üniversite dersinin öğrencileri. Bu bulguların günümüzün dijital iletişim ortamında, farklı kültürlerde ve farklı yaş gruplarında ne ölçüde aynı biçimde işlediği tam olarak bilinmiyor. Sınıf deneyinin ayrıntıları da tek bir çalışmaya dayanıyor.

Aşinalığın çekimi artırıp artırmadığı konusundaki tartışma, bulguların ölçüm biçimine bağlı olduğunu gösteriyor: Sıfat listeleriyle yapılan deneyler ile canlı etkileşim deneyleri farklı sonuçlar verdi. İki ekibin ortak önerdiği evre modeli henüz bir çerçeve; hangi evrede hangi etkinin baskın olduğu sistematik olarak sınanmayı bekliyor.

Son olarak, mekânsal yakınlığın çekim üzerindeki etkisi ile çekimin kendisinin insanları birbirine yakın yerlere yöneltmesi her zaman ayrıştırılamıyor. Kendi seçtiğimiz yerlerde, örneğin bir kulüpte ya da bir okulda karşılaştığımız insanlar zaten bizimle bir şeyleri paylaşıyor olabilir; yakınlığın etkisini benzerliğin etkisinden ayırmak bu yüzden zor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Arkadaşlık ve çekimin en güçlü öngörücülerinden biri mekânsal yakınlık; seçimlerimiz büyük ölçüde gündelik hayatın düzeninin bize sunduğu küçük bir havuzdan yapılıyor.

Önemli olan düz mesafe değil, işlevsel uzaklık: Gündelik yolların kesiştiği yerlerde yaşayan ya da çalışanlar daha çok insanla tanışıyor.

Yalnızca tekrar tekrar görmek bile beğeniyi artırabiliyor; ama bu etkinin sınırı var ve olumsuz bir ilk izlenimi güçlendirebiliyor.

Bir kişi hakkında daha çok bilgi edinmek bazen beğeniyi azaltabiliyor; canlı etkileşim ise çoğunlukla çekimi artırıyor; karşıt görüşlü araştırmacılar bu iki bulguyu ilişkinin evrelerine göre bütünleştirmeyi önerdi.

Mekânsal yakınlık herkese eşit fırsat sunmuyor; yeni bir şehre taşınanlar, küçük yerlerde yaşayan azınlıklar ve yaşlılar için düzenli bir karşılaşma ortamı kurmak çekimin önünü açıyor.

Sonraki derse köprü

Bu derste kimi gördüğümüzün kimi sevdiğimizi nasıl etkilediğini ele aldık. Ama karşılaştığımız insanlar arasında da bazıları bir anda dikkatimizi çekiyor; ilk bakışta bir yüz, bir duruş, bir gülümseme bizi öbürlerinden daha çok etkiliyor. Bu ilk çekimin ne kadarı dış görünüşten geliyor ve görünüşün uzun bir ilişkideki ağırlığı ilk izlenimdekiyle aynı mı? "Güzel olan iyidir" kalıp yargısı ne kadar güçlü ve ne kadar haklı? Modülün ikinci dersinin sorusu bu: Fiziksel çekicilik.