İlişki ve sağlık

Açılış sahnesi

Ohio'da bir üniversite hastanesinin araştırma biriminde, sağlıklı evli bir çift yirmi dört saat kalmak üzere odasına yerleşiyor. Hemşire ikisinin de ön koluna, küçük bir vakum aletiyle, birkaç milimetrelik kabarcık yaraları açıyor. Sonra çiftten bir konuşma yapmaları isteniyor. Bu ilk kalışta konuşmanın konusu, birbirlerine nasıl destek olabilecekleri.

Birkaç hafta sonra aynı çift aynı birime geri dönüyor. Yine yaralar açılıyor, yine bir konuşma yapılıyor. Ama bu kez konu, evliliklerinde en çok anlaşamadıkları mesele. Araştırmacılar iki kalışın ardından yaraların iyileşmesini her gün ölçüyor.

Sonuç, ilişki ile beden arasındaki bağı sayıya döken çarpıcı bir bulgu oldu: Tartışmadan sonra açılan yaralar daha yavaş kapandı. Bu ders o bağı anlatıyor: bir ilişkinin niteliği, bedene ve ruha nasıl ulaşıyor ve bu bağın gücü hakkında ne kadar emin olabiliriz?

Bu derste ne olacak

M01-D03'te memnuniyetin nasıl ölçüldüğünü gördük. Bu derste o ölçümlerin neden bu kadar önemsendiğine bakacağız. Önce büyük resme, sosyal ilişkilerin genel olarak ölüm riskiyle bağına; sonra daha dar bir soruya, evliliğin niteliğinin bedensel sağlıkla bağına geçeceğiz.

Ardından bu bağın hangi yollardan işlediğini konuşacağız: stresin bedendeki izi, eşin sağlık davranışlarına etkisi, uyku. Usta katmanında en zor soruya geleceğiz: Kötü bir ilişki mi insanı hasta ediyor, yoksa sağlıklı insanlar mı daha iyi ilişkiler kuruyor?

Stresin bedendeki genel modellerini Temel Psikoloji tarafında M16-D01 anlattı; burada o modelleri bir çiftin içine yerleştireceğiz.

Sıfır noktası

Gazete başlıklarında sık görülen bir cümle var: "Evli olanlar daha uzun yaşıyor." Bu cümlenin arkasında gerçek bir veri var; pek çok ülkede evli insanların ortalama ölüm oranları bekâr, boşanmış ya da eşini kaybetmiş insanlarınkinden düşük. Ama başlığın bıraktığı izlenim, evlenmenin bir ilaç gibi çalıştığı, ve bu izlenim verinin söylediğinden çok daha fazlasını söylüyor.

Mekanizma

Büyük resim: sosyal bağlar ve ölüm riski

İlişki ile sağlık arasındaki bağı en geniş açıdan inceleyen araştırmalar, yalnız evliliğe değil, kişinin bütün sosyal bağlarına bakıyor: aile, arkadaşlar, komşular, bir topluluğa katılım.

Bu kartın en çok yanlış okunan yeri, "bir buçuk kat" ifadesi. Bu, güçlü sosyal bağları olanların yüzde elli daha uzun yaşadığı anlamına gelmiyor. Bulgunun söylediği, belirli bir izlem süresi boyunca hayatta kalma olasılıklarının, olasılık oranı (odds ratio) cinsinden bu kadar yüksek olduğu. Temel Psikoloji'nin M03-D08'de anlattığı göreli ve mutlak ölçü ayrımı tam burada önem kazanıyor.

Evliliğin niteliği

Daha dar bir soru: Evli insanlar arasında, evliliğin niteliği sağlığı etkiliyor mu? Bu soruyu yanıtlamak için evlilik memnuniyetini ya da çatışmayı ölçen ve aynı kişilerde sağlık sonuçlarına bakan araştırmaların birleştirilmesi gerekiyor.

Küçük bir etki, önemsiz bir etki demek değil. Bir kişinin sağlığı üzerinde küçük olan bir etki, milyonlarca insanın yaşadığı bir koşulda toplam sağlık üzerinde büyük bir fark yaratabilir. Ama küçük bir etki, tek bir kişinin hastalığını onun evliliğine bağlamanın da mümkün olmadığı anlamına geliyor.

Bağ hangi yollardan işliyor

Bir ilişkinin bedene ulaşmasının birkaç yolu var. İlki, stresin doğrudan fizyolojik etkisi. Tekrar eden düşmanca tartışmalar, bedenin stres sistemlerini sık sık harekete geçiriyor. Açılıştaki araştırma, bu yolu yaralar üzerinden ölçtü.

Bu deneyin incelikli yanı, tartışmanın kendisini değil, düşmanlığı öne çıkarması. Bütün çiftler bir anlaşmazlığı konuştu; ama iyileşmeyi en çok yavaşlatan, çiftlerin konuşmalar boyunca sürekli gösterdiği düşmanca davranışlardı. İltihapla ilgili belirteçleri Temel Psikoloji'nin M04-D10'u sitokin kavramıyla ayrıntılı anlattı.

İkinci yol, sağlık davranışları. Eşler birbirinin ne yediğini, ne kadar uyuduğunu, sigara ve alkol kullanımını, ilaçlarını düzenli alıp almadığını, doktora gidip gitmediğini etkiler. Bu etki kimi zaman açık bir uyarı, kimi zaman sessiz bir alışkanlık paylaşımıyla olur.

Üçüncü yol, uyku ve duygu. Kötü bir tartışmanın ardından uyumakta zorlanmak pek çok kişinin bildiği bir deneyim. Günlük çalışmaları bu bağı daha ince biçimde inceliyor. Örneğin 46 aileyle 56 gün boyunca yürütülen bir günlük araştırmasında, kadınların eşlerine her zamankinden daha çok içlerini açtıkları günlerde o gecenin uyku niteliği daha iyi çıktı; erkeklerde bu günlük bağ görülmedi. Örneklem küçük ve bulgu yalnız bu çalışmaya dayanıyor, ama bağın gündelik düzeyde nasıl işleyebileceğine dair bir fikir veriyor.

Ruh sağlığı

İlişki kalitesi ile ruh sağlığı arasındaki bağ, bedensel sağlıkla olan bağdan genellikle daha güçlü ve daha doğrudan. Depresyon, kaygı ve alkol kullanım sorunları ilişki sorunlarıyla sık sık birlikte görülüyor. Bu bağ iki yönlü: İlişki sorunları ruhsal sıkıntıyı artırabiliyor, ruhsal sıkıntı da ilişkiyi zorlayabiliyor. M08-D08'den itibaren bu iki yönlü bağı depresyon, kaygı ve bağımlılık için ayrı ayrı ele alacağız.

Usta katmanı

Dersin en zor sorusu, nedensellik. Holt-Lunstad ve Robles çalışmalarındaki bağların büyük kısmı gözlemsel. Terapi tarafında S00-P02-D03'ün anlattığı ters nedensellik burada açık bir olasılık: Hastalık insanı yalnızlaştırabilir, ilişkiyi zorlayabilir. Seçilim etkisi de: Sağlıklı insanlar daha iyi ilişkiler kurmaya ve sürdürmeye daha yatkın olabilir. Üçüncü bir etken, örneğin yoksulluk, hem ilişkiyi hem sağlığı aynı anda zorlayabilir.

Bu üç olasılık, bağın tamamen sahte olduğunu göstermiyor. Kiecolt-Glaser'in deneyi gibi aynı çiftleri iki farklı koşulda karşılaştıran araştırmalar, ilişkideki bir etkileşimin bedende ölçülebilir bir iz bıraktığını gösteriyor. Robles ve arkadaşlarının çözümlemesindeki bazı araştırmalarda bağ, yaş ve sosyoekonomik durum gibi etkenler hesaba katıldığında da sürüyordu. Ama bağın tam büyüklüğü ve hangi kısmının nedensel olduğu tartışmalı.

Kanıtın sınırı

İlişki ile sağlık arasındaki bağa dair kanıtın ağırlığı gözlemsel araştırmalarda duruyor; bu yüzden ilişkinin sağlığı mı, sağlığın ilişkiyi mi, yoksa üçüncü bir etkenin ikisini birden mi etkilediğini ayırmak zor. Evliliğin niteliğiyle bedensel sağlık arasındaki bağın küçük olduğu, bazı sonuçlarda yayın yanlılığının olası olduğu ve araştırmalar arasında açıklanamayan farklar bulunduğu, meta-analizin kendi yazarlarınca vurgulanıyor.

Mekanizmayı gösteren deneysel araştırmalar küçük ve sayıca az. Yara iyileşmesi deneyi kırk iki çiftle yapıldı ve bu fizyolojik etkilerin yıllar içinde gerçek hastalıklara ne ölçüde dönüştüğü bilinmiyor. Günlük araştırmalarının bulguları da küçük örneklemlerden geliyor ve cinsiyet farkları gibi ayrıntıların tekrarlanması gerekiyor.

Son olarak, bu araştırmaların çok büyük kısmı varlıklı, sanayileşmiş ülkelerde, çoğunlukla evli ve karşı cinsten çiftlerle yapıldı. Çok kuşaklı hanelerde yaşayan, komşuluk ilişkilerinin güçlü olduğu ya da sağlık hizmetlerine erişimin farklı olduğu toplumlarda bu bağların nasıl işlediği yeterince bilinmiyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Güçlü sosyal bağlar, izlem süresince hayatta kalma olasılığının belirgin biçimde yüksek olmasıyla ilişkili; bu bağ, bilinen risk etkenleriyle karşılaştırılabilecek büyüklükte, ama "yüzde elli daha uzun yaşamak" anlamına gelmiyor.

Evli olmaktan çok evliliğin niteliği sağlıkla ilişkili; bu bağ küçük ama tutarlı ve kötü bir ilişkinin bir koruma sağladığına dair sağlam kanıt yok.

İlişki bedene birkaç yoldan ulaşıyor: düşmanca etkileşimlerin fizyolojik izi, eşin sağlık davranışları üzerindeki etkisi, uyku ve duygu.

Bağın büyük kısmı gözlemsel araştırmalardan geliyor; ters nedensellik, seçilim etkisi ve üçüncü etkenler, ilişkinin sağlık üzerindeki gerçek etkisini tahmin etmeyi zorlaştırıyor.

Bir ilişkinin sağlığa etkisi, yalnızca niteliğinden değil, içinde taşınan yükten ve ilişkinin toplum tarafından nasıl tanındığından da etkileniyor.

Sonraki derse köprü

Bu derste ilişkinin niteliğinin neden önemli olduğunu gördük. Ama hangi ilişkiler iyi gidiyor, hangileri zorlanıyor? Bir çiftin memnuniyetini yıllar sonra en çok ne belirliyor: iki kişinin kişilik özellikleri mi, yoksa aralarında kurdukları bağın kendisi, örneğin birbirlerine ne kadar bağlı olduklarını hissetmeleri mi? Son yıllarda binlerce çiftin verisini bir araya getiren çalışmalar bu soruya şaşırtıcı bir cevap veriyor. Bir sonraki ders, bu büyük veri çalışmalarını ve neyin ilişkiyi ne ölçüde öngörebildiğini ele alıyor: İlişkiyi ne öngörür.