İlişki memnuniyetini ölçmek

Açılış sahnesi

Düğünlerinden sekiz ay sonra Pınar ile Kerem, bir üniversitenin yeni evliler araştırmasına katılıyor. Önlerine konan formun ilk sorusu basit: "Her şeyi göz önüne aldığınızda, ilişkinizden ne kadar memnunsunuz?" İkisi de birbirine bakmadan en sağdaki kutuyu işaretliyor: son derece memnun.

On yıl sonra aynı araştırma ekibi çiftlere yeniden ulaştığında Pınar ile Kerem çoktan boşanmış. Formlarına bakan biri, bu sonu hiçbir yerde göremez; dört yıl boyunca her ölçümde puanları en üst düzeyde kalmış. Ama aynı ekibin evliliğin başında kaydettiği bir konuşma, başka bir şey gösteriyor: Kerem'in sesi bir anlaşmazlıkta hızla yükseliyor, Pınar destek istediği anlarda cevap yerine bir öneri listesiyle karşılaşıyor.

Pınar ile Kerem'i bu ders için kurguladık; ama bu çifte benzeyen yüzlerce çiftin gerçek verisi var ve dersin sonunda ona döneceğiz. Önce şu soruyu soralım: Bir ilişkinin ne kadar iyi gittiğini bir ölçek nasıl yakalar ve neyi gözden kaçırabilir?

Bu derste ne olacak

M01-D02'deki yöntemlerin hiçbiri, ister yıllarca izlesin ister bir odada gözlesin, şu soruyu sormadan bitmiyordu: Ne kadar memnunsun? Bu derste o sorunun içine bakacağız. Önce ilişki memnuniyeti ile daha geniş bir kavram olan çift uyumunu ayıracağız. Sonra en çok kullanılan ölçeklerin neyi ölçtüğünü ve ne kadar kesin ölçtüğünü konuşacağız.

Ardından ölçeklerin kör noktalarına geleceğiz: puanların neredeyse herkes için tavana yığılması, insanların ilişkilerini olduğundan iyi gösterme eğilimi, aynı ilişkiye hem olumlu hem olumsuz duygular beslemenin tek bir sayıda kaybolması. Dersin sonunda yüksek bir memnuniyet puanının neden her zaman güven verici olmadığını göreceğiz.

Güvenirlik ve geçerlik kavramlarını Temel Psikoloji M12-D08 ayrıntısıyla anlattı; ölçek geliştirmenin adımlarını da M12-D07. Burada onları ilişki ölçümüne uygulayacağız.

Sıfır noktası

Gündelik konuşmada "ilişkimiz iyi" derken pek çok şeyi birden kastederiz: sık tartışmıyoruz, birbirimizi seviyoruz, birlikte vakit geçiriyoruz, geleceğe dair planlarımız uyuşuyor. Ölçme bu kelimeyi parçalarına ayırmak zorunda. Hangi parçayı ölçtüğüne karar vermeyen bir ölçek, aynı puanla birbirinden çok farklı ilişkileri aynı yere koyar.

Bu ayrım küçük görünse de sonuçları büyük. Çift uyumu ölçekleri "dinî konularda ne kadar anlaşıyorsunuz" ya da "ne sıklıkla birlikte dışarı çıkarsınız" gibi maddeler içeriyor. Bu maddeler memnuniyetin nedenlerini mi, yoksa kendisini mi ölçüyor? Anlaşmazlığın memnuniyeti düşürdüğünü sınamak isteyen bir araştırmacı, anlaşmazlığı zaten içinde barındıran bir ölçek kullanırsa, aynı şeyi iki kez ölçmüş olur.

Mekanizma

Ölçeklerin kısa tarihi

İlişki araştırmasının ilk yaygın ölçeklerinden biri, 1959'da yayımlanan on beş maddelik Evlilik Uyumu Testi'ydi. 1976'da Graham Spanier, otuz iki maddelik Çift Uyum Ölçeği'ni geliştirdi; bu ölçek on yıllarca alanın en çok kullanılan aracı oldu ve pek çok dile uyarlandı. Türkçeye uyarlanması ve Türk çiftlerde sınanması 2000 yılında yayımlandı. Bu ölçeklerin ortak özelliği, uyumu bileşik bir kavram olarak ele almalarıydı.

2000'li yıllarda araştırmacılar daha temel bir soruya döndü: Bu ölçekler memnuniyeti ne kadar kesin ölçüyor? Uzun bir ölçeğin çok maddesi olması, her maddenin bilgi taşıdığı anlamına gelmez. Bazı maddeler neredeyse herkesin aynı cevabı verdiği sorular olabilir; bazıları başka bir kavramı ölçüyor olabilir.

Tavana yığılan puanlar

İlişki memnuniyeti ölçeklerinin bilinen bir sorunu, özellikle ilişkinin başında, puanların ölçeğin en üst ucuna yığılması. Yeni evlilerin çoğu en yüksek ya da en yükseğe yakın puanları işaretler. Terapi tarafında S11-P01-D02'nin tanımladığı tavan etkisi burada iş başında: Herkes tavandaysa, ölçek kimin gerçekten iyi, kimin yalnızca iyi göründüğünü ayırt edemez.

İyi görünme eğilimi

İnsanlar ilişkilerini olduğundan biraz daha iyi anlatma eğiliminde. Temel Psikoloji M02-D06'nın tanımladığı sosyal beğenirlik yanlılığı burada iki yönden işler: Kişi hem araştırmacıya iyi görünmek ister hem de kendi gözünde mutlu bir ilişkisi olduğuna inanmak. İlişki araştırmacıları bu ikincisini uzun süredir biliyor: Evliliğini idealize edilmiş, gerçekçi olmayan bir parlaklıkla anlatma eğilimi, ayrı bir değişken olarak bile ölçülmeye çalışıldı.

Bir ilişkiye hem sevgi hem öfke

Klasik ölçeklerin bir varsayımı, memnuniyetin tek bir çizgi üzerinde durduğu: Bir uçta çok mutsuz, öbür uçta çok mutlu. Oysa insanlar aynı ilişkiye aynı anda güçlü olumlu ve güçlü olumsuz duygular besleyebiliyor. İki duyguyu tek bir puanda toplamak, birbirinden çok farklı iki durumu aynı orta noktaya yerleştirebiliyor.

Usta katmanı

Dersin başındaki soruya dönelim: Pınar ile Kerem gibi, ilk yıllarda istikrarlı biçimde memnun olup sonradan boşanan çiftler, puanlarında hiçbir uyarı işareti taşımıyor mu? Bu soru gerçek bir araştırmanın konusu oldu.

Bu bulgu, bir önceki dersteki yöntem tartışmasını somutlaştırıyor. Öz bildirime dayanan memnuniyet ölçeği, bu çiftlerde bir sorunu göstermiyordu; gözlem ise gösteriyordu. Memnuniyet ölçeği yanlış değildi: Bu çiftler gerçekten memnundu. Ama memnuniyet, ilişkinin geleceğini taşıyan her şeyi kapsamıyordu.

Kanıtın sınırı

Bu derste ele aldığımız ölçeklerin büyük kısmı, belirli bir dönemde belirli ülkelerdeki çiftlerle geliştirildi. Türkçeye uyarlanmış ölçekler, çevirinin doğruluğu ve ilk güvenirlik çalışmalarıyla sınanmış olsa da, maddelerin farklı bölgelerdeki, farklı kuşaklardaki ve farklı aile düzenlerindeki çiftler için aynı anlamı taşıyıp taşımadığı çoğu zaman yeterince sınanmadı. Aynı cinsten çiftlerde, nikâhsız birlikte yaşayan çiftlerde ve geniş aile içinde yaşayan çiftlerde ölçeklerin nasıl işlediğine dair bilgi daha da sınırlı.

İkincisi, öz bildirimin sınırları ölçeği daha iyi yaparak bütünüyle aşılamaz. Kesinliği yüksek bir ölçek, kişinin kendi değerlendirmesini daha az hatayla ölçer; ama kişinin değerlendirmesinin kendisi, bir aile normundan, bir kararlılıktan ya da o günün ruh hâlinden etkileniyorsa, ölçek bunu düzeltemez. Bu yüzden öz bildirim, gözlem ve zaman içindeki değişimle birlikte okunduğunda en çok bilgi veriyor.

Son olarak, yüksek memnuniyete rağmen boşanan çiftlere dair bulgu tek bir araştırmadan geliyor ve gözlenen olumsuz etkileşimlerin bu çiftlerde neden memnuniyete yansımadığı hâlâ açık bir soru.

Kendin dene

Aklında kalsın

İlişki memnuniyeti, kişinin ilişkisi hakkındaki genel öznel değerlendirmesidir; anlaşma, paylaşılan etkinlik ve sevgi gösterimini de içeren çift uyumundan daha dar bir kavramdır.

Uzun bir ölçek her zaman daha kesin değildir; madde tepki kuramıyla seçilen az sayıda iyi madde, klasik uzun ölçeklerden daha kesin ölçebilir.

Özellikle ilişkinin başında puanlar tavana yığılır; yüksek bir puan, ilişkinin geleceği hakkında sanıldığından az şey söyler.

İnsanlar ilişkilerini hem başkasına hem kendilerine biraz daha iyi anlatma eğilimindedir; bu eğilim kişiden, kuşaktan ve kültürden etkilenir.

Olumlu ve olumsuz duygular aynı ilişkide birlikte bulunabilir; ikisini ayrı ölçmek, tek bir puanın kaybettiği bilgiyi geri getirir.

Sonraki derse köprü

Bu derste memnuniyetin nasıl ölçüldüğünü ve bir puanın neyi kaybedebildiğini gördük. Ama bu puanlar neden bu kadar önemseniyor? Bir ilişkinin ne kadar iyi gittiği, yalnızca o ilişkideki iki kişinin mutluluğunu mu etkiliyor, yoksa uykularına, bağışıklık sistemlerine, kalp sağlıklarına ve ruh sağlıklarına da mı uzanıyor? Ve kötü giden bir ilişki gerçekten insanı hasta mı ediyor, yoksa hastalık mı ilişkiyi zorluyor? Bir sonraki ders, ilişki kalitesiyle beden ve ruh sağlığı arasındaki bağı ve bu bağın neden bu kadar dikkatle okunması gerektiğini ele alıyor: İlişki ve sağlık.