İlişkiler nasıl araştırılır

Açılış sahnesi

Ankara'da bir üniversite binasının üçüncü katında, ışıkları kısılmış küçük bir oda. İçeride iki koltuk, bir sehpa, köşede iki kamera. Otuzlu yaşlarında bir çift, Seda ile Ozan, araştırma görevlisinin verdiği karta bakıyor. Kartta tek bir cümle yazıyor: "Son bir ayda aranızda en çok tartışma yaratan konuyu on beş dakika boyunca konuşun."

Aynı ekip bu çifte iki hafta boyunca her akşam telefonlarına gelen kısa bir anket de gönderecek. Ve onlara iki yıl sonra, sonra bir kez daha dört yıl sonra ulaşıp aynı soruları soracak. Ekibin merak ettiği şey basit görünüyor: Akşamları telefona gömülmek, bir çiftin ilişkisini gerçekten aşındırır mı?

Doç. Dr. Leyla Aksoy'un ekibini ve Seda ile Ozan'ı bu dersin örneği olarak kurduk; ama ekibin elindeki üç yöntem, ilişki biliminin gerçek araç çantası. Bu ders, aynı soruya üç farklı kapıdan girmenin neden gerektiğini anlatıyor.

Bu derste ne olacak

M01-D01'de ilişki biliminin karşılıklı etkiyi incelediğini gördük. Bu derste o etkinin nasıl yakalandığına bakacağız. Önce yıllar boyunca aynı çiftleri izleyen araştırmaları, sonra bir laboratuvar odasında kaydedilen konuşmaları, ardından her akşam doldurulan kısa günlükleri ele alacağız.

Her yöntemin neyi gösterip neyi gösteremediğini, aynı soru üzerinde karşılaştıracağız. Sonra ilişki araştırmasının kendine özgü bir sorununa geleceğiz: İki eşten gelen veri birbirinden bağımsız değil ve bunu unutmak yanlış sonuçlara götürebiliyor.

Korelasyonel desen, gözlem, anket ve boylamsal desen, Temel Psikoloji tarafında ayrıntısıyla anlatıldı (sırasıyla M02-D05, M02-D06 ve M11-D01). Bu tanımları tekrarlamayacağız; onların bir çiftin üzerinde nasıl çalıştığına bakacağız.

Sıfır noktası

Bir ilişki hakkında bilgi toplamanın en kolay yolu, bir kişiye bir kez sormak: "İlişkinden ne kadar memnunsun? Akşamları ne kadar telefonla vakit geçiriyorsun?" Bu iki cevap arasında bir bağ bulunursa, telefonun ilişkiyi aşındırdığı sonucuna atlamak cazip. Ama bu tek ölçüm, en az üç soruyu cevapsız bırakıyor: Hangisi önce geldi? Öbür eş ne düşünüyor? Ve kişinin "ne kadar" derken kastettiği şey, gerçekte olanla örtüşüyor mu?

Mekanizma

Yıllar boyunca izlemek

İlişki biliminin en değerli verisi, aynı çiftlerin yıllar boyunca tekrar tekrar ölçüldüğü uzunlamasına araştırmalardan geliyor. Bu araştırmalar bir şeyin ötekinden önce geldiğini gösterebiliyor: Evliliğin ilk yılında akşamları telefona daha çok gömülen çiftlerin memnuniyeti iki yıl sonra daha mı çok düşüyor? Zaman sırası nedenselliği kanıtlamaz, ama tek seferlik ölçümün hiç veremediği bir ipucu verir.

Bu dökümün en öğretici yanı, eksikliklerin rastlantısal olmaması. İki kez ölçmek, değişimin yönünü gösterir ama biçimini göstermez: Memnuniyet düzgünce mi azalıyor, bir olaydan sonra mı kırılıyor, yoksa iniş çıkışlarla mı ilerliyor? Bunu görmek için daha çok ölçüm gerekir. Temel Psikoloji'de M11-D01'in tanımladığı seçici yıpranma da burada keskinleşiyor: İlişkisi kötüleşen ve ayrılan çiftler araştırmadan da en çok ayrılanlar oluyor.

Laboratuvarda gözlemek

Uzunlamasına araştırma çoğu zaman çiftlerin kendi anlattıklarına dayanır. Ama insanlar kendi davranışlarını her zaman doğru bildirmez; tartışmada sesini yükselttiğini fark etmeyen, eşinin yüzünü buruşturduğunu görmeyen pek çok kişi var. Gözlem araştırmaları bu yüzden çiftleri bir odada konuştururken kaydeder ve kayıtları eğitimli kodlayıcılara izletir.

Temel Psikoloji'de M02-D06'nın anlattığı gözlemci tepkiselliği burada açık bir itiraz doğuruyor: Kamera karşısındaki çift doğal davranır mı? Araştırmacılar bu itirazı tasarımın içinde karşılamaya çalışıyor. Çiftlere hazır bir konu vermek yerine kendi gerçek anlaşmazlıklarını seçtiriyorlar, çünkü gerçekten önemsenen bir konuda kendini uzun süre tutmak zor. Konuşmadan sonra da çiftlere, bu konuşmanın evdeki tartışmalarına ne kadar benzediğini soruyorlar. Yine de bir laboratuvar odası evin mutfağı değil.

Her akşam kısa bir günlük

Üçüncü yöntem, iki ötekinin arasındaki boşluğu dolduruyor. Uzunlamasına araştırma yıllar arasındaki değişimi, gözlem tek bir konuşmayı yakalar; ama ilişkiler günlerden oluşur. Günlük çalışmaları, çiftlerden iki üç hafta boyunca her akşam kısa sorulara cevap vermelerini ister: Bugün eşinle ne kadar vakit geçirdin, ne kadar telefona baktın, kendini ne kadar yakın hissettin?

Günlük çalışmasının asıl gücü, Temel Psikoloji'nin M02-D05'te tanımladığı kişi içi ve kişiler arası ilişki ayrımını mümkün kılması. Telefonu genel olarak çok kullanan çiftlerin daha az memnun olup olmadığı bir sorudur; bir çiftin, telefonu her zamankinden daha çok kullandığı akşamlarda kendini daha uzak hissedip hissetmediği başka bir soru. İkincisi, çifte ait sabit özellikleri, örneğin iş temposunu ya da kişiliği, kendiliğinden kontrol eder.

İki kişinin verisi

İlişki araştırmasını öbür psikoloji araştırmalarından ayıran bir sorun var: Veri çiftler hâlinde gelir ve aynı çiftin iki üyesinin cevapları birbirine benzer. Aynı evde yaşayan, aynı borcu ödeyen, aynı akşamı paylaşan iki kişinin memnuniyeti de birbirini izler.

Bu ilkenin pratik sonucu açık. Doç. Dr. Aksoy'un ekibinde 300 çift varsa, ellerinde 600 bağımsız kişi değil, 300 çift var. İkisini karıştırmak, örneklemi olduğundan büyük göstermek ve şans eseri bulunan farkları gerçek sanmak demek.

Kenny ve çalışma arkadaşlarının geliştirdiği bir modelleme yaklaşımı bu bağımlılığı bir soruna değil bir bilgiye çeviriyor. Model, bir kişinin kendi özelliğinin kendi sonucunu etkilemesini aktör etkisi, eşinin sonucunu etkilemesini partner etkisi diye ayırıyor.

Usta katmanı

Üç yöntem birbirinin eksiğini kapatır, ama birbirinin yerini tutmaz. Uzunlamasına araştırma "kim, yıllar içinde nereye gidiyor" sorusuna; gözlem "konuşma sırasında ne oluyor" sorusuna; günlük çalışması "bir çiftin iyi ve kötü günleri arasında ne farklı" sorusuna cevap verir. Hiçbiri tek başına telefonun ilişkiyi aşındırdığını kanıtlamaz; ama üçü aynı yönü gösteriyorsa, bulguya duyulan güven artar.

Nedensellik için bazen deney de yapılabiliyor: Çiftler rastgele iki gruba ayrılıp birinden bir hafta boyunca akşamları telefonu başka odada bırakması istenebilir. Ama ilişkilerin pek çok önemli yanı, ayrılık, sadakatsizlik, bir çocuğun doğumu, deneysel olarak üretilemez. İlişki biliminin bulgularının önemli bir kısmı bu yüzden deneyle değil, dikkatle kurulmuş gözlemsel desenlerle elde ediliyor.

Kanıtın sınırı

Bu derste ele aldığımız yöntemlerin her birinin kendi sınırı var ve hiçbiri bütünüyle aşılamıyor. Uzunlamasına araştırmalar ayrılan çiftleri kaybediyor; gözlem araştırmaları yapay bir oda kuruyor; günlük çalışmaları yalnız birkaç haftayı görüyor ve her akşam soru sormanın kendisi davranışı değiştirebiliyor. Bu yüzden tek bir yönteme dayanan bulgular dikkatle okunmalı.

Karney ve Bradbury'nin dökümü, alanın otuz yıl önceki durumunu gösteriyor. O tarihten bu yana iki eşi birlikte ölçen ve çok sayıda ölçüm yapan araştırmalar belirgin biçimde arttı. Ama örneklemlerin büyük bölümünün hâlâ belirli ülkelerden ve belirli çift tiplerinden geldiği, alanın kendi içinde sıkça tartışılıyor. Türkiye'deki çiftlerle yapılmış uzunlamasına araştırmaların sayısı sınırlı ve bu bulguların buradaki çiftlere ne ölçüde genellenebileceği çoğu zaman bilinmiyor.

Son olarak, bu derste anlattığımız Ankara ekibi ve bulguları kurgusal; telefon kullanımının ilişki üzerindeki gerçek etkisine dair araştırmaları M06-D08'de ayrıca ele alacağız. Bu derste amaç bir bulguyu öğrenmek değil, bir bulgunun hangi yöntemle elde edildiğini sormayı öğrenmekti.

Kendin dene

Aklında kalsın

Tek seferlik bir anket bir anın fotoğrafıdır; değişimi ve zaman sırasını görmek için aynı çiftleri tekrar tekrar ölçmek gerekir.

Uzunlamasına araştırma yıllar içindeki gidişatı, gözlem konuşma sırasında olanı, günlük çalışması bir çiftin iyi ve kötü günleri arasındaki farkı yakalar; her biri öbürlerinin göremediğini görür.

İlişki araştırmalarının uzun süre belirli bir çift tipine, tek bir eşin anlatımına ve öz bildirime dayandığı belgelenmiştir; bulguları okurken kimin, kaç kez ve nasıl ölçüldüğünü sormak gerekir.

İki eşin verisi birbirinden bağımsız değildir; bunu yok saymak örneklemi olduğundan büyük gösterir ve yanlış sonuçlara götürebilir.

Aktör ve partner etkisi ayrımı, bir davranışın etkisinin kimde görüldüğünü gösterir; bazen bedeli davranışı yapan değil, eşi öder.

Sonraki derse köprü

Bu derste ele aldığımız yöntemlerin hepsinde bir noktada aynı soru soruluyor: İlişkinden ne kadar memnunsun? Yıllar boyunca izlenen çiftlere de, her akşam günlük dolduran eşlere de, gözlem odasından çıkan Seda ile Ozan'a da bu soru bir ölçekle soruluyor. Ama "memnuniyet" tam olarak nedir ve beş maddelik bir ölçek onu ne kadar güvenilir yakalar? Mutlu görünen bir puan, sessizce biriken bir hoşnutsuzluğu gizleyebilir mi? Bir sonraki ders, ilişki biliminin en çok kullandığı ölçümün içine bakıyor: İlişki memnuniyetini ölçmek.