Kalp: Her an dönen ev

Kanca

Eski bir Anadolu evinde, sofaya açılan bir oda. Sabah yer yatakları dürülür, duvardaki gömme dolaba, yüklüğe kaldırılır. Öğlen ortaya bir sini konur, çevresine minderler dizilir; oda artık yemek odasıdır. İkindi vakti komşu kadınlar gelir, oda sohbet odası olur. Akşam uzaktan bir misafir çıkagelir; ona en iyi yastık, pencere kenarındaki sedir ayrılır.

Gece olunca yataklar yeniden serilir. Aynı dört duvar, aynı tavan, aynı kapı. Ama o gün içinde oda beş ayrı yer oldu, çünkü her gelene göre yeniden kuruldu.

Merkezi soru

İbn Arabî insanın kalbini neden hem yere göğe sığmayanı alacak kadar geniş, hem de gün boyu düzeni değişen, bir hâlde durmayan bir merkez diye anlatır?

Anlatım

Tohumun içindeki oda

Bir önceki derste insanı, dağınık âlemi kendinde toplayan küçük bir tohuma benzettik. Şimdi o toplayışın gerçekleştiği yere, evin içine giriyoruz. İbn Arabî'ye göre insanda bu toplayışın asıl yaşandığı bir yer vardır ve o yere kalp der. Burada kastettiği göğüste atan et parçası değildir. Kalp, insanın bildiği, fark ettiği, karşısına geleni içine aldığı merkezdir.

Bu merkezi anlatmak için sofaya açılan o odayı akılda tut. Odayı değerli kılan şey içindeki eşya değildir; eşya zaten yüklükte, katlanıp kaldırılmış durur. Değeri, kapısından giren herkese bir yer açabilmesindedir. Kalbi de İbn Arabî böyle görür: dolu olduğu için değil, alabildiği için büyük.

Yere göğe sığmayan misafir

Tasavvuf geleneğinde kalbin genişliği için en çok anılan söz, Allah'ın ağzından aktarılan bir cümledir: «Ne yerim ne göğüm beni sığdırdı; mü'min kulumun kalbi ise beni sığdırdı.» Bu söz, Hz. Peygamber'in Allah'tan aktardığı ama Kur'an'dan olmayan sözler için kullanılan bir adla, hadis-i kudsî olarak anılır. Gazâlî onu İhyâ'da kullanır, İbn Arabî de Fusûs'ta kalbin genişliğini anlatırken aynı cümleye başvurur.

Ama sözün durumu dikkatle söylenmeli. İhyâ'daki hadislerin kaynağını tek tek araştıran hadis bilgini Zeynüddin el-Irâkî, bu söz için bir asıl göremediğini kaydeder. İbn Teymiyye onu İsrâiloğulları rivayetlerinden sayar ve Hz. Muhammed'e ulaşan bilinen bir senedi olmadığını söyler. Sehâvî ve Aclûnî de onu hadis diye yayılan ama dayanağı bulunmayan sözler arasında anar. Yani cümle, sufilerin elinde çok yaşamış, hadis tenkitçilerinin gözünde ise Hz. Peygamber'e nispeti kurulamamış bir sözdür.

İbn Arabî'nin bu cümleyi bağladığı düşünce, Chittick'in açıklamasıyla, genişliği bir ölçüden çok bir esneklik olarak kurar. Yer ve gök büyüktür ama belirli bir biçimleri vardır; dağ dağ olarak, deniz deniz olarak kalır. Kalbin ise sabit bir biçimi yoktur. Odanın yatak odası da, yemek odası da olabilmesi gibi, kalp de kendisine gelen her şeye göre yeniden kurulabilir. Genişlik buradan gelir.

Kelimenin içindeki dönme

Arapçada kalp kelimesi bir kökten gelir ve o kök çevirmeyi, döndürmeyi, bir hâlden ötekine geçmeyi anlatır. Bir şeyi ters yüz etmek de, bir yüzden öbür yüze döndürmek de aynı kökle söylenir. İbn Arabî bu bağı ciddiye alır. Fütûhât'tan bir pasajda, Chittick'in çevirisiyle, kalp adının ona durmadan dönmesi yüzünden verildiği söylenir: kalbe gelen şeyler değiştikçe o da değişir.

Hz. Muhammed'in dualarında da bu dönme geçer. Müslim'in Sahîh'inde, kader bölümünde, insanların kalplerinin Rahmân'ın parmaklarından ikisi arasında olduğu ve O'nun onları dilediği gibi çevirdiği anlatılır. Tirmizî'nin aktardığı bir duada da Allah'a «ey kalpleri çeviren» diye seslenilir. Müslim'deki rivayetin senedi sağlamdır ve söylediği açıktır: kalp yerinde duran bir şey değil, çevrilen bir şeydir.

Oda imgesine dönersek, gün boyu düzeni değişen oda hep aynı odadır. Kapısı, duvarları, tavanı yerindedir. Değişen, içinin her gelene göre yeniden kurulmasıdır. İbn Arabî'nin kalbi de böyledir: dönmesi kaybolması değil, alması için gereken şeydir.

Kalp ile akıl

Fusûs'un Hz. Şuayb'a ayrılmış bölümü bu dönmeyi bir Kur'an ayetinden okur. Kâf suresinin 37. ayeti, anlatılan şeylerde kalbi olan için bir öğüt bulunduğunu söyler. İbn Arabî'nin dikkatini çeken, ayetin «aklı olan için» dememesidir. Onun okumasında akıl, bir şeyi tek bir tanıma bağlar ve orada tutar; kalp ise biçimden biçime, nitelikten niteliğe geçebilir.

Bu, aklın kötülendiği anlamına gelmez. Sofadaki odanın da bir düzeni olmalı; yataklar serili kalsa kimse oturamaz, sini hep ortada dursa kimse uyuyamaz. Ama tek bir düzene kilitlenmiş bir oda, ancak o düzene uyan misafiri ağırlayabilir. Allah, İbn Arabî'nin anlatımında, kendini sayısız biçimde gösterir; hepsini ağırlayabilecek yer, düzenini her an yeniden kurabilen yerdir.

Metinden

Şuayb fassı, Fusûs'ta kalbe ayrılmış bölümdür ve kalbin genişliğini bir tasavvuf büyüğünün sözüyle anlatır.

Pasajın ilk cümlesi tuhaf bir sıra kurar. Rahmet, önceki derslerde gördüğümüz gibi, her şeyi kuşatan şeydir. İbn Arabî burada kalbin rahmetten geldiğini ama ondan geniş olduğunu söylüyor. Neden? Çünkü rahmet her şeye ulaşır, kalp ise ulaşanı içine alır. Oda, gelen misafirden büyük olmak zorundadır.

Bâyezîd'in sözü aynı genişliği abartılı bir büyüklükle anlatır. Arş, geleneğin evreni kuşatan en büyük yaratığıdır; kalbin bir köşesine konsa fark edilmeyecek kadar küçük kalır. Sözün ağırlığı büyüklükte değil, «bir köşesi» ifadesindedir: en büyük olan bile odanın bir köşesine sığar.

Pasaj bazı şeyleri söylemez. Allah'ın kalbin içinde bir yere yerleştiğini, bir eşyanın bir odaya konduğu gibi konduğunu söylemez. Kalbin her insanda bu genişlikte olduğunu da söylemez; konuştuğu kalp, Hakkı bilen kişinin kalbidir.

Aslında…

Büyük resim

Oda imgesi önce sahiplikte yanıltır. Eski evde odayı düzenleyen ev halkıdır; misafirin kim olacağını bilir, yastığı ona göre seçer. İbn Arabî'nin kalbinde ise düzeni kuran kalbin kendisi değildir. Müslim'deki hadiste olduğu gibi kalbi çeviren başkasıdır; kalp çevrilmeye açık olandır, çeviren değil.

İkinci yanılgı duvarlarda. Oda ne kadar esnek olursa olsun duvarları yerinde durur, kapısı bellidir ve içine sığacak olanın bir sınırı vardır. Kalbin genişliği ise duvar ölçüsüyle anlatılamaz. Bâyezîd'in sözündeki köşe, gerçek bir köşe değildir; burada ölçü, alanın değil bilmenin ölçüsüdür.

Üçüncüsü zamanla ilgili. Oda günde beş kez döner, aralarında da boş durur. İbn Arabî'nin anlattığı dönme ise hiç durmaz; kalp bir biçimden ötekine ara vermeden geçer. Ders 6.4'te anlatılan, her an yeniden yaratılan âlemi hatırlarsan, kalp o yenilenmeyi insanın içinde karşılayan yerdir. Kapıya her an yeni bir misafir gelir ve oda her an ona göre yeniden kurulur; arada ne boş bir saat vardır ne de kapısı kapalı bir gece.

Sofadaki odanın gün boyu geçirdiği değişimi kalp her an yaşar. Onun bu durmadan dönüşüne İbn Arabî'nin dilinde bir kelime karşılık gelir; bunun adı takallüb.

Özet

1. İbn Arabî'ye göre kalp, insanın bildiği ve karşısına geleni içine aldığı merkezdir; gün boyu her gelene göre yeniden kurulan bir oda gibi, genişliği sabit bir biçimi olmamasından gelir.
2. «Ne yerim ne göğüm beni sığdırdı» sözü hadis-i kudsî olarak anılır, İbn Arabî onu Şuayb fassında kullanır; Irâkî, İbn Teymiyye, Sehâvî ve Aclûnî gibi hadis tenkitçileri ise onun için bir asıl bulamaz.
3. Kalp kelimesi dönmek anlamındaki bir kökten gelir; İbn Arabî Kâf 37'yi kalbin biçimden biçime geçmesi, aklın ise tek bir tanıma bağlaması diye okur, ve oda imgesi sahiplik, duvar ve durma konusunda yanıltır.

Tefekkür

Quiz

1. Oda imgesinde kalbin genişliği neden gelir?
2. «Ne yerim ne göğüm beni sığdırdı» sözünü hadis tenkitçileri nasıl değerlendirir?
3. Kalp kelimesinin Arapçadaki kökü ne anlatır, İbn Arabî bunu nasıl kullanır?
4. İbn Arabî Kâf suresinin 37. ayetinde neye dikkat çeker?
5. Oda benzetmesi hangi noktada kalbi yanlış anlatır?

Cevaplar

1. Dolu olmasından değil, sabit bir biçimi olmadan her gelene göre yeniden kurulabilmesinden.
2. Irâkî bir asıl göremediğini söyler, İbn Teymiyye onu İsrâiloğulları rivayeti sayar; Hz. Peygamber'e ulaşan bilinen bir senedi yoktur.
3. Çevirmeyi, bir hâlden ötekine döndürmeyi anlatır; İbn Arabî kalbe bu adın durmadan dönmesi yüzünden verildiğini söyler.
4. Ayetin «aklı olan için» değil «kalbi olan için» demesine; akıl tek bir tanıma bağlar, kalp biçimden biçime geçer.
5. Odayı ev halkı düzenler; kalbi ise kalbin kendisi değil, onu çeviren başkası çevirir.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Oda her gelene göre döndüyse, içine en çok giren misafir kimdir? Kalbin gördüğü her biçimde, önce kendi hâlini fark etmesi gerekir. Gelenek bunu «kendini bilen Rabbini bilir» diye söyler: insanın kendini tanıması ile Rabbini tanıması arasındaki bağ nedir, ve bu cümle nereden gelir?