Kendi hakkında söyledikleri: Mühür iddiası

Kanca

Mekke, hicrî 599 yılı; miladî takvimde 1202 sonbaharı ile 1203 yazı arasına düşen bir gece. Endülüslü bir yolcu uykusunda Kâbe'yi görüyor. Ama bu Kâbe taştan değil: duvarları gümüş ve altın kerpiçlerden örülmüş, biri gümüş biri altın, sıra sıra.

Bina tamamlanmış gibi duruyor. Yolcu duvarın bir köşesine yaklaşınca iki boşluk fark ediyor: bir sırada bir altın kerpiç, alttaki sırada bir gümüş kerpiç eksik. Sonra kendini o iki boşluğa yerleştirilirken görüyor ve duvar tamamlanıyor.

Merkezi soru

İbn Arabî kendini bir «mühür» olarak anlatırken tam olarak ne söyledi, bunu hangi yerde ve hangi yılda yazdı, ve bu sözler sekiz asırdır neden hem hayranlık hem öfke uyandırıyor?

Anlatım

Mührün iki anlamı

Önce kelimeye bakalım. Arapçada «hatm» hem mühür hem son demektir. Bir mektup yazılır, bitince altına mühür basılır; mühür yazıyı kapatır ve kimden geldiğini gösterir. Kur'an Hz. Muhammed'i «peygamberlerin mührü» diye anar ve Müslümanlar bunu, ondan sonra peygamber gelmeyeceği biçiminde anlar.

Buhârî ile Müslim'in hadis kitaplarında bu fikri bir binayla anlatan bir söz geçer. Hz. Muhammed kendinden önceki peygamberlerle kendisini, güzel bir ev yapan ama bir kerpiçlik yeri boş bırakan birine benzetir. Evi gezenler hayran kalır ve «keşke şu kerpiç de yerine konsaydı» der. Hadisin sonunda Hz. Muhammed «o kerpiç benim» der ve son peygamber olduğunu söyler.

Kancadaki rüyayı bu hadisi bilmeden dinlemek, onu yarım dinlemek olur. İbn Arabî'nin gördüğü duvar, o hadisteki duvarın bir yankısı. Tek fark şu: hadiste eksik olan tek bir kerpiçti, rüyada ise iki kerpiç eksik.

Mühür kimin mührü?

İbn Arabî bu rüyada kendini peygamberlerin değil, velîlerin arasında görür. Velî, gündelik dille, Allah'ın dostu sayılan ve ona yakınlığıyla bilinen insandır. Velîler için de bir «mühür» olabilir mi sorusunu İbn Arabî icat etmedi. Ondan üç asır kadar önce Horasan'da yaşamış sûfî Hakîm et-Tirmizî, velîlerin mührü üzerine bir kitap yazmış ve sonuna yüz elliyi aşkın soru bırakmıştı. Diyanet'in ansiklopedisine göre İbn Arabî bu soruları hem ayrı bir risalede hem de Fütûhât'ın ikinci cildinde uzun uzun cevapladı.

Yani İbn Arabî, önceden var olan bir sorunun içine girdi. Onu farklı kılan, o soruya verdiği cevaplardan birinde kendi adını da anmasıydı.

Burada iki mührü birbirinden ayırmak gerekiyor, çünkü bütün tartışma bu ayrımın üstünde yürüyor. Peygamberlerin mührü kapıyı kapatır: ondan sonra yeni bir peygamber, yeni bir dinî hüküm gelmez. İbn Arabî'nin sözünü ettiği mühür ise kapanmış o kapının içinde, peygamberin bıraktığı yolda yürüyenlerin arasında bir yer tarif eder. Birini ötekiyle karıştıran okur, onun sözünde yeni bir peygamberlik iddiası duyar; İbn Arabî ise o kapının kapandığını açıkça kabul eder.

Fas'ta bir işaret

Kendi anlatımına göre bu yolun Mekke'den önce bir durağı var. Claude Addas'ın aktarımına göre İbn Arabî, hicrî 594 yılında, yani 1198 civarında Fas'ta gördüğü bir hâlde bu görevin kendisine teyit edildiğini anlatır. O hâli, manevi hayatının önemli duraklarını geri dönüp sayan uzun bir şiirle kaydeder. Göğe yükseliş tecrübesini ve Kitâbü'l-İsrâ'yı Ders 2.9'da aynı şehirde ve aynı yılda dinlemiştin.

Addas aynı hikâyeyi daha da geriye götürür. Onun okumasına göre İbn Arabî, hicrî 586'da Kurtuba'da gördüğü bir hâlde peygamberlerin toplanıp kendisini bu görev için kutladığını da anlatır. Bu kayıtların üçü de tek bir tanığa dayanır: onları yaşadığını söyleyen ve yazan İbn Arabî'ye.

Mekke'de bir rüya

Kancadaki rüya bu zincirin en bilinen halkasıdır, çünkü en canlı imgeyi taşır. Rüyada gördüğü iki boşluk, Kâbe'nin güneyindeki Yemen köşesi ile kuzeyindeki Şam köşesi arasındaki duvarda, Şam köşesine yakın bir yerde durur. Üst sırada eksik olan altın, alt sırada eksik olan gümüştür.

İbn Arabî bu rüyayı Allah'tan gelmiş bir müjde olarak aldığını söyler. Onu Fütûhât'ta, kendi hakkında konuştuğu sayfalarda anlatır. Bu kitabı Mekke'de yazmaya başlamıştı; rüya da o yıllara aittir.

Metinden

Rüyanın bu kısmını, İbn Arabî eserlerini yayımlayan Anqa'nın aktardığı biçimiyle, özetleyerek okuyalım.

Bu pasajı ağır ağır oku. Önce neyi söylediğine bak. İbn Arabî kendini bir binanın son parçası olarak görüyor ve bunu bir hadisin diliyle, bilerek kuruyor. Bir okur için bu, cesur hatta sarsıcı bir cümle.

Sonra neyi söylemediğine bak. Rüya ona yeni bir kitap, yeni bir din ya da yeni bir hüküm vermiyor. Kerpiçlerin anlamını da boş bırakmıyor. Anqa'nın özetinde gümüş, peygamberin getirdiği dinî hükümlere dışta eksiksiz uymayı; altın ise iç dünyayı ve oradan gelen bilgiyi gösterir. İbn Arabî yıllar sonra Fusûs'ta, bu kez kendi adını anmadan, velîlerin mührünü aynı altın ve gümüş kerpiçlerle anlatır.

Kısacası pasaj iki şeyi birden taşıyor: büyük bir iddia ve o iddiayı peygamberin yolunun içine bağlayan bir sınır. Bu iki yarıdan hangisini duyduğun, pasajı nasıl okuyacağını belirliyor.

Aslında…

Büyük resim

Bugünün okuru için bu tartışmanın bir de insani yüzü var. Kendisi hakkında bu kadar büyük bir söz söyleyen birine kuşkuyla bakmak doğal bir tepki. Öte yandan İbn Arabî bu sözleri bir kürsüden ilan etmedi; onları yazdığı binlerce sayfanın içine, rüya ve hâl anlatılarının arasına yerleştirdi.

Bu iki görüşü dinlerken seslerin sahiplerini ayırmak işini kolaylaştırır. Rüyalar ve hâller İbn Arabî'nin kendi anlatımıdır. Tarihler ve şehirler biyografik kayıttır. Unvanın ne anlama geldiği, kibir mi görev mi olduğu ise şârihlerin, eleştirmenlerin ve modern araştırmacıların yorumudur.

İbn Arabî bu konuyu kendi adıyla sınırlı tutmaz. Başka sayfalarda Hz. İsa'nın da farklı türden bir mühür olduğunu söyler; iki mühür arasındaki ayrım Ders 25.8'in konusudur. Onun kendi makamı hakkındaki bütün sözlerinin nasıl okunacağını ise Ders 25.12 tartışır. Burada yalnız bir insanın kendisi hakkında ne dediğini ve bu sözlerin hangi tartışmayı açtığını dinledik.

Özet

1. «Hatm» hem mühür hem son demektir; İbn Arabî, Hz. Muhammed'i son kerpiç olarak anlatan hadisin imgesiyle kendini velîlerin mührü olarak anlatır ve bu soruyu kendinden önce Hakîm et-Tirmizî'den devralır.
2. Kendi anlatımına göre bu görev ona 594'te (1198 civarı) Fas'ta teyit edildi; hicrî 599'da (1202–1203) Mekke'de, Kâbe duvarında eksik iki kerpicin yerine konduğunu rüyasında gördü ve bunu Fütûhât'ta anlattı.
3. İbn Teymiyye gibi eleştirmenler iddiayı dinin kaynaklarında yeri olmayan ve velîyi peygamberin üstüne çıkaran bir fikir diye reddetti; Addas ve Chodkiewicz gibi araştırmacılar ise onu peygamberin yoluna bağlı bir görev olarak okur.

Tefekkür

Quiz

1. «Hatm» kelimesinin iki anlamı nedir?
2. Kerpiç rüyası hangi hadisin imgesini hatırlatır ve rüyada neden iki kerpiç eksiktir?
3. İbn Arabî'nin kendi anlatımına göre mühür görevi ona Mekke'den önce hangi şehirde teyit edildi?
4. İbn Teymiyye'nin bu iddiaya asıl itirazı neydi?

Cevaplar

1. Hem mühür hem son anlamına gelir; bir yazıyı kapatan ve kimden geldiğini gösteren işaret gibi.
2. Hz. Muhammed'in kendini peygamberlerin duvarındaki son kerpiç olarak anlattığı hadisi hatırlatır; rüyada biri altın biri gümüş iki kerpiç eksiktir ve İbn Arabî kendini o ikisinin yerinde görür.
3. Hicrî 594'te, 1198 civarında Fas'ta; Addas'ın aktardığına göre bunu uzun bir şiirle anlatır.
4. Velîlerin mührü fikrinin dinin kaynaklarında yeri olmadığını ve bu mührü sahabenin, hatta peygamberlerin üstüne çıkardığını düşündü.

Kaynaklar

Sonraki derse köprü

Fas'ta bir hâl, Mekke'de bir rüya, Şam'da bir kitap: bu sözler boşlukta söylenmedi. İbn Arabî'nin geçtiği şehirleri Muvahhidler, Eyyûbîler ve Selçuklular yönetiyordu; Kudüs ve kıyı kentleri de Haçlılarla el değiştiriyordu. Rüyalarını yazan bu adamın uyanık olduğu dünya nasıl bir dünyaydı, ve yolunun geçtiği hanedanlar onun hayatına neyi açıp neyi kapattı?