Göçmenler, misyonerler, orta sınıf

Açılış sahnesi

Giresun, Bulancak'ta bir köy evi. Sosyoloji öğrencisi Beyza, tez için elinde bir defterle Şerife Teyze'nin mutfağında oturuyor. Tezgâhta bir kavanoz ekşi maya kabarıyor.

«Bu mayayı size kim verdi?»

«Eltim. Ona da Köln'den dönen yeğeni getirmiş. Köyde şimdi on iki evde var, hepsi benim kavanozdan.»

Beyza defterine bir ok çiziyor. «Peki neden bunu kullanıyorsunuz? Bakkalın mayası daha kolay.»

Şerife Teyze omuz silkiyor. «Komşu getirdi, ekmeği de güzel oldu. Bir de öğretmen hanım ‹bu daha doğal› dedi, onun gibi okumuş kadınlar da aldı. Şimdi ilçeden soran var.»

«Köyde mayayı kullanmayan var mı?»

«Var. Yukarı mahallede kimse bilmez. Onlarla pek görüşmeyiz.»

Beyza çizdiği oklara bakıyor. Harita bir ekmek tarifine değil, akrabalıklara ve komşuluklara benziyor. Kavanozun nereye gittiğini anlamak için mayaya bakmak yetmiyor. Bu haritadan ekmeğin ne kadar sağlıklı olduğu da çıkmıyor; yalnızca kimin kimi tanıdığı çıkıyor.

Bu derste ne olacak

Taraflı tarih yazımının en sevdiği soru «kim haklıydı?» sorusudur. Sosyal tarih başka bir soru sorar: bu şey kimden kime geçti, kimler neden benimsedi? Bu ders akademinin okuma kuralını bu ikinci soruyla tamamlıyor.

Dayanağımız, Fransız tarihçi Olivier Faure'nin 2015 tarihli kitabı. Ama kitabın kendisi elimizde yok; Hervé Guillemain'in yazdığı bir incelemeden okuyoruz. Bu kısıtın ne anlama geldiğini baştan söyleyip tezi üç ayağıyla kuruyoruz. Ardından tezi, homeopatların kendi yazdığı bir Amerikan tarihiyle sınıyoruz. Son olarak tezin içinde duran ve onu karmaşıklaştıran kayıtlara bakıyoruz.

Sıfır noktası

Bir uygulamanın yayılması ile doğruluğu iki ayrı sorudur. Ekşi maya akrabalık yoluyla yayılabilir, yanlış bir inanç da doğru bir bilgi de. Yayılma, insanların nasıl bağlı olduğunu gösterir.

Bu ayrım iki yönde yanlış okumayı önler. «Bu kadar insan kullanıyorsa işe yarıyordur» demek bir hatadır. «Yalnızca moda olduğu için yayıldı, öyleyse işe yaramaz» demek de aynı hatanın öbür yüzüdür. Yayılma tarihi, etkinlik hakkında iki yönde de sessizdir. Homeopatinin etkinliği HM05'te okunuyor; burada soru, homeopatiyi kimlerin taşıdığı ve kimlerin aldığıdır.

Mekanizma

İncelemeden okumak

Bir tarihçinin başka bir tarihçinin kitabına yazdığı inceleme; Faure'nin kitabı okunmadı; [C].

Bu kartın sınırı önemli. Elimizde tezin kendisi var, kanıtları yok. Guillemain «Alman göçmen ve misyonerler» diyor, ama hangi göçmen, hangi belge, onu söylemiyor. Bir inceleme, kitabın ne dediğini aktarır; dayanağını sınamamıza izin vermez. Bu yüzden derste «Faure gösterir» değil, «Guillemain'in aktardığına göre Faure savunur» diyeceğiz.

Yine de tez net. Üç ayağı var. Taşıyıcılar: Alman göçmenler ve misyonerler. Çevre: reformcu ağlar ve seçkin modası. Alıcılar: kentli, kültürlü orta sınıf. Hastalar için de bir başka eşik ekleniyor: kimi zaman tek seçenek olması.

Tezin önemi, ana çizgiyi değiştirmesinden geliyor. Homeopati burada ne çılgınların ne de kurbanların hareketi. Modern hayatın içinde, okuyan yazan ve ilaç satın alan insanların seçeneği. Ameke'nin kurduğu mağdur ve zorba sahnesinden çok farklı bir tablo.

Sınama: Pennsylvania'da kim kimi tanıyordu?

Tezi başka bir kaynakla deneyelim. King'in 1905 tarihli Amerika'da homeopati tarihi, iki önceki dersin diliyle bir yandaş metni. Tam da bu yüzden ilginç: yazarlarının derdi Faure'nin tezini kanıtlamak değil, öncülerini övmek. Pennsylvania bölümünü Bradford yazmış.

Homeopatların kendi kurum tarihi, birincil metin; [T].

Homeopatik iddia — 1832 kolerasında homeopatik ve allopatik tedavinin karşılaştırmalı sonuçları homeopatinin üstünlüğünü gösterdi ve halkta onun lehine güçlü bir tepki yarattı.

Bu iddianın sonuçlar kısmı bu metinde sayıyla ve karşılaştırma yöntemiyle verilmiyor; o yüzden sınanamaz durumda. Bizim için asıl değerli olan, metnin farkında olmadan verdiği toplumsal ayrıntı.

Ayrıntılar Faure'nin ilk ayağına güçlü biçimde uyuyor. Yöntem Pennsylvania'ya bir öğreti olarak değil, bir ağ olarak geliyor: Almanya'daki babadan gelen kitap ve ilaç kutusu, Almanca konuşulan kırsal bir bölge, akşamları birbirinin evinde buluşan birkaç hekim. Helfrich örneği, «misyoner» kelimesinin neye benzediğini de gösteriyor: göçmenlere ev açan, cemaatine bakan, ilaç dağıtan bir köy papazı. Din görevlisinin toplumsal güveni, yöntemin taşıyıcısına dönüşüyor.

Dil engeli de aynı yönde bir kanıt. Gray'in sözü doğruysa, Amerikalı bir hekim için kapı Almancaydı. Çeviriler çıkmadan önce yöntem, Almanca bilen bir çevrede kalıyordu. Yayılmayı yönlendiren şey burada bir kanıtın gücü değil, hangi dilde basıldığı.

Bir taraflılık uyarısı gerekiyor. «Halkta güçlü bir tepki» ve «daha az karşı çıkış» cümleleri kurucu öykünün parçası. Alman yerleşimcilerin kaçta kaçının homeopatiye geçtiğini metin söylemiyor. Elimizdeki, kazananların anılarından toplanmış örnekler; yandaşlaşmayanların adı geçmiyor. Şerife Teyze'nin kavanozu gibi, yukarı mahalleyi görmüyoruz.

Tezi zorlayan kayıtlar

Aynı inceleme tezin içine iki gerilim bırakıyor. Faure'nin kendi anlatımına göre 19. yüzyılın ikinci yarısında hekim sayısı düşüyor ve hareket yer yer sıradan insanların eline geçiyor.

Aynı inceleme; rakamlar Faure'den aktarım; [C].

Burada orta sınıf tezi bir sınır görüyor. Bavyera'nın çiftçileri ve zanaatkârları kentli kültürlü sınıf değil. Tezi çürütmek için değil, inceltmek için okumak gerekiyor: sınıf bileşimi döneme ve ülkeye göre değişiyor olabilir. Bir akademi boyunca hepsine tek bir toplumsal portre biçmemek için bu ayrım gerekli.

Misyoner ayağı da her yerde aynı işlemiyor. Das'ın Bengal çalışmasında aynı sözcük ters yönde çıkıyor.

Akademik bir vaka çalışması; Robson'ın kendi metni görülmedi; [C].

Bir misyoner Pennsylvania'da yöntemi yayıyor, bir başkası Kalküta'da saldırıyor. Yani «misyoner» başlı başına bir yayılma kanalı değil. Belirleyici olan, kimin hangi cemaate, hangi kuruma bağlı olduğu. Bengal için de başka bir mekanizma beliriyor: sömürge tıbbı karşısında Alman kökenli bir seçeneğin siyasi çekiciliği. Bu, akademinin Hindistan modülünde ayrıca okunacak.

Örneklerden okuma

Usta katmanı

Sosyal tarih, homeopati tartışmasından dışarı açılan bir kapıdır ve bu kapıdan iki yöne yanlış çıkılabilir. Birincisi, başarıyı toplumsal etkenlere bağlayınca etkinlik sorusunu kapattığını sanmak. Guillemain'in cümlesi dikkatli: Faure, başarının anahtarını etkinlik değerlendirmesinin «dışında» arıyor. Bu, etkinlik yok demek değil; o soruyu parantez içine almak demek. Parantez yöntemsel bir tercih, bir bulgu değil.

İkinci yanlış çıkış, tersinden gelir: «modernliğin kalbinde», «marjinal değil» sözlerini bir saygınlık belgesi gibi okumak. Eğitimli insanların bir şeyi benimsemesi onu doğru yapmaz; yalnızca kimlerin seçtiğini söyler. Homeopati savunucularının bu tür sosyal tarih bulgularını kolayca kanıta çevirme eğilimine dikkat etmek gerekir.

Bir yöntem notu da hayatta kalma yanlılığı üzerine. King'in cildi öncü hekimlerin anılarından oluşuyor. Bir kasabada denenip tutmayan, hastası gelmeyen, geri dönen hekimler bu tür kitaplarda pek görünmez. Bu yüzden «Alman yerleşimciler arasında tutundu» cümlesi bir oran vermez. Sınamak için kilise kayıtları, meslek listeleri, nüfus sayımları gerekir; bunlar burada yok, akademi de elindeki kısıtı belirtmeye devam edecek.

Tezlerin coğrafyası da unutulmamalı. Faure Avrupa merkezli bir sosyal tarih anlatıyor. Bengal, Meksika ve Brezilya modüllerinde aynı üç ayağın tutup tutmadığını soracağız. Bir teorinin ilk ülkede uyması, başka yerde de uyacağını göstermez.

Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler

Sınır

Okunanlar: Guillemain'in 2015 incelemesi; King'in 1905 cildinden New York ve Pennsylvania bölümlerinin belirli sayfaları; Das'ın 2012 makalesinden bir pasaj. Faure'nin kitabı okunmadı, bütün tez ve sayılar incelemeden aktarımdır. Metinlerde geçen tedavi öyküleri, salgın sonuçları ve ilaç adları kullanılmadı; 1832 kolera sonuçları için kaynak sayı vermiyor, bağımsız bir veriye de bakılmadı. Yerleşimcilerin kaçta kaçının homeopatiyi benimsediği bilinmiyor. Açılıştaki köy ve maya öyküsü kurgudur.

Bir yöntemin kimler arasında yayıldığını bilmek, size uygun olup olmadığını söylemez. Çevrenizde yaygın olan bir uygulamaya güvenmeden önce sağlık kararınızı bir hekimle konuşun; yayılma öyküsü onun yerine geçmez.

Kendin dene

Kilit özet

Guillemain'in aktardığına göre Faure, homeopatinin başarısını etkinlik değerlendirmesinin dışında arar: Alman göçmen ve misyonerler onu Amerika ve Asya'ya taşıdı, reformcu ağlar destekledi, kentli kültürlü orta sınıflar benimsedi; kimi yerde tek ulaşılabilir hekim homeopattı. Kitap okunmadığı için tezin kanıtları sınanamaz.

King'in 1905 cildi tezin ilk ayağına somut örnek verir: Detwiller'in Almanca konuşulan bölgeye yerleşmesi, Wesselhoeft'in Almanya'dan gelen kitap ve ilaç kutusu, Papaz Helfrich'in hastaneye dönüşen evi ve Gray'in Almanca engeli. Ama bu cilt yandaş anılardır ve benimsemeyenleri göstermez.

Tez sınır da görür: aynı inceleme Almanya'da çiftçi ve zanaatkârlardan oluşan kitlesel dernekleri aktarır, Das ise Kalküta'da homeopatiye saldıran bir misyoneri gösterir.

Yayılma tarihi etkinlik hakkında iki yönde de sessizdir. Ne yaygınlık doğruluk kanıtıdır ne de toplumsal açıklama yanlışlık kanıtı.

Sonraki derse köprü

Okuma kuralı hazır: kim anlatıyor, kim taşıyor, kim almıyor? Sıradaki modül onu ilk ülkede deniyor. Sıradaki ders, Amerika'ya 1825'te gelen bir hekimi, Gram'ı, ve ilk takipçilerini, onları öncü diye anan bir homeopat tarihçinin anlatımından okuyor.