Üç boyut

Açılış sahnesi

Sabah vizitinden sonra asistan Ozan nöbet odasında sandalyeye çöküyor. Otuz altı saat ayakta kalmış. Zeynep çayını uzatırken hafifçe takılıyor: «Tükenmişsin.»

Ozan gülüyor ama gülüşü yorgun. «Herkes tükenmiş bu hastanede. Bu kelime artık bir şey anlatmıyor.»

Kapıda Dr. Nermin Hanım duruyor. Dosyasını kapatıp içeri giriyor. «Bence anlatıyor, ama dikkatsiz kullanınca anlatmıyor. Dün gece yorulmak ile altı aydır hastaların yüzüne bakmak istememek aynı şey değil. Bu sabah yorgunsun. Peki geçen hafta, hastanın odasından çıkınca ne hissettin?»

Ozan bir an susuyor. Cevabı vermiyor. Ama sorunun yorgunlukla ilgili olmadığını anlıyor.

Bu derste ne olacak

Akademi, hastanede en sık duyulan kelimelerden birinin anlamını sorarak açılıyor. Önce tanımın kendisini, onu ortaya koyan yazarların kendi özetinden okuyacağız: üç boyut ve neden üç. Sonra bu üç boyutun hep birlikte görülüp görülmediğini soran bir çalışmaya bakacağız; cevap tek kelimenin neden yetmediğini gösteriyor. Ardından «iyilik hali» sözünün kendisinin ne kadar belirsiz kullanıldığını ölçen bir derlemeyi açacağız. Ölçek sorusunu ve sıklık rakamlarını sonraki derslere bırakıyoruz. Bu dersin sonunda yorgunluk, tükenmişlik ve iyilik hali arasındaki farkı söyleyebileceksin. Ders bir tanı aracı değildir; kendini ya da bir meslektaşını bir etiketle değerlendirmek için kullanılmamalı.

Kanıt ne diyor

Kavramı en çok biçimlendiren yazarlar onu şöyle özetliyor.

Üç boyut bir arada mı geliyor? Aynı yazarlar bunu kişi düzeyinde inceledi.

«İyilik hali» sözü daha da geniş. Bir derleme hekim çalışmalarında nasıl kullanıldığına baktı.

Üç kaynak birlikte basit bir şey söylüyor: tükenmişlik tek bir duygu değil, iyilik hali de yalnız tükenmişliğin yokluğu değil. Kelimeyi kullanırken neyi kastettiğini söylemek, sonraki her ölçümün ve her müdahalenin ön koşulu.

Sahada

Üç boyut

Nermin Hanım'ın sorusu ikinci boyuta gidiyordu. Ozan'ın yorgunluğu birinci boyuta benziyor; bir gece uykusuyla geçebilir de geçmeyebilir de. Ama «hastanın yüzüne bakmak istememek» başka bir şey. Leiter ve Maslach'ın verisi bu ayrımı önemli kılıyor: yalnız mesafe koyan kişi yalnız yorgun olandan daha kötü bir tabloya yakın görünüyor. Yalnız yorgunluğu soran bir anket bu kişiyi kaçırabilir.

Kelimeyi doğru kullanmak

Kendin ya da ekibin için bu kelimeyi kullanmadan önce üç kısa soruyu sor: yorgun muyum, mesafe mi koyuyorum, yaptığımın işe yaramadığını mı düşünüyorum? Üçünün de yanıtı farklı yollara çıkar. Bu sorular bir ölçek değildir ve sonucu bir tanı değildir; yalnız konuşmayı netleştirir. Belirtiler uzun sürüyorsa ya da gündelik hayatı etkiliyorsa bir hekimden ya da ruh sağlığı uzmanından destek almak bu kavramı tartışmaktan daha önemlidir.

Gri alan

Tükenmişlik kavramı yaygın kullanılıyor ama sınırları tartışmalı. Kimi araştırmacılar onu yalnız bitkinlik olarak ölçmeyi öneriyor, Leiter ve Maslach buna karşı çıkıyor; tartışma sürüyor. Profil çalışması hekim dışı örneklemlerden geliyor ve profillerin sayısı başka verilerde farklı çıkabilir. Kavramın kendisi büyük ölçüde onu ölçen ölçekle birlikte gelişti; ölçek ile kavramın bu kadar iç içe olması ayrı bir yöntem sorusu doğuruyor. Tükenmişliğin bir tanı mı, bir iş sağlığı sorunu mu sayılacağı da ülkeden ülkeye ve sınıflandırmadan sınıflandırmaya değişiyor. Brady'nin bulgusu iyilik hali çalışmalarının ortak bir dili olmadığını gösteriyor; bu nedenle farklı çalışmaları yan yana koymak dikkat istiyor. Türkiye'de hekimlerde bu kavramın nasıl anlaşıldığı ve hangi kelimelerle anlatıldığı da bu derste okumadığımız bir konu. Kısacası kelime yararlı, ama ne kastettiğini söylemeden kullanınca bilgi taşımıyor.

Senin işinde

«Tükenmişim» dediğinde ya da bir meslektaşından duyduğunda üç boyutu ayrı sor: yorgunluk, mesafe, yetersizlik. Ne zamandır sürdüğünü ve günlük hayatı ne ölçüde etkilediğini öğren. Hastaları yatak numarasıyla anmak, sabırsızlık ya da alaycılık gibi küçük işaretleri kendinde fark etmeye çalış; bunlar suçlama için değil, durup bakmak için. Bir anket ya da ölçek sonucu görürsen hangi boyutu ölçtüğünü sor. Kurumunda «iyilik hali» ölçülüyorsa olumlu yanların da sorulup sorulmadığına bak. Tükenmişliği bir tanı gibi kullanma; uzun süren üzüntü, umutsuzluk ya da uyku ve iştah değişikliği varsa bir hekimden ya da ruh sağlığı uzmanından yardım iste. Ekip toplantısında bu kelimeyi suçlama ya da şaka için değil, konuşmayı açmak için kullan. Kendi durumunu bir defterde birkaç haftada bir kısaca not etmek, değişimi görmene yardım edebilir. Bu ders bir değerlendirme aracı değildir; kişisel bir karar için yeterli bilgi vermez.

Kendin dene

Aklında kalsın

Tükenmişlik üç boyutludur: duygusal tükenme, duyarsızlaşma ve yetersizlik duygusu. Kavramı geliştirenler onu mesleğe özgü bir sıkıntı olarak tanımlıyor. Leiter ve Maslach beş profil buldu; yalnız mesafe koyanlar yalnız yorgunlardan daha kötü göründü. Brady'nin derlemesinde hekim iyilik halini ölçen 78 makalenin yalnız 11'i kavramı tanımlamıştı. Kelimeyi kullanırken hangi boyutu kastettiğini söyle.

Sonraki derse köprü

Ozan bir makaleden bir sayı okuyor: «Hekimlerin yarısı tükenmiş.» Zeynep başka bir makalede yüzde onu görüyor. İkisi de saygın dergilerde. Nasıl bu kadar farklı olabilir? M01-D02 «Ne kadar yaygın» bu farkın nereden geldiğini, yüzlerce çalışmayı karşılaştıran bir derlemeyle soruyor.

Kendini sına

Soru 1 · Kavram

Tükenmişliğin üç boyutu hangisidir?

• A) Uykusuzluk, kaygı ve öfke.
• B) Depresyon, kaygı ve stres.
• C) Duygusal tükenme, duyarsızlaşma ve yetersizlik duygusu.
• D) İş yükü, ücret ve hiyerarşi.

Cevap: C. Bu üç boyut kavramın en yaygın tanımıdır. A ve B ruhsal belirtiler, D ise tükenmişliğin olası kaynaklarıdır.

Soru 2 · Tuzak

Leiter ve Maslach'ın 2016 profil çalışması için hangisi doğrudur?

• A) Beş profil buldu ve yalnız mesafe koyan profilin yalnız yorgun profilden daha olumsuz olduğunu gösterdi; hekime özgü bir örneklem değildi.
• B) Herkesin üç boyutta da yüksek puan aldığını gösterdi.
• C) Tükenmişliğin yalnız yorgunlukla ölçülmesi gerektiğini savundu.
• D) Yalnız hekimlerle yapıldı.

Cevap: A. Bulgu yalnız bitkinliğe bakmanın bir kısmı kaçırabileceğini düşündürüyor. Genel çalışan örneklemleri olduğu için hekime aktarırken dikkatli olmak gerekir.

Soru 3 · Senaryo

Bir asistan «Yorgun değilim ama hastaların yüzüne bakmak istemiyorum» diyor. En uygun yaklaşım hangisi?

• A) Yorgun olmadığı için tükenmişlik yoktur.
• B) Bunun bir boyut olabileceğini fark edip ne zamandır sürdüğünü sormak, uzun sürüyorsa destek önermek.
• C) Hemen bir tanı koymak.
• D) Bunu görmezden gelmek.

Cevap: B. Duyarsızlaşma tükenmişliğin bir boyutudur ve yalnız yorgunluk sorulsaydı görülmeyebilirdi. Bu bir tanı değil, konuşmanın başlangıcıdır.

Soru 4 · Uygulama

Bir kurum «hekimlerimizin iyilik halini ölçtük» diyor. Brady'nin derlemesine göre ilk sorulacak soru hangisi?

• A) Kaç hekim yanıt verdi?
• B) Sonuçlar iyi mi?
• C) Ölçüm ne kadar sürdü?
• D) İyilik hali nasıl tanımlandı ve hangi boyutları ölçüldü?

Cevap: D. Derlemede çalışmaların çoğu kavramı tanımlamamıştı ve ağırlıkla olumsuz duygulara bakıyordu. Neyin ölçüldüğü bilinmeden sonuç yorumlanamaz.