Kuş fotoğrafçılığı

Öğrenme hedefi

Kuşların bir yıl boyunca nerede ve ne zaman toplandığını okuyup çekimini bu takvime göre planlayabileceksin. Göllerin, deltaların, lagünlerin ve sazlıkların neden birçok tür için en zengin yerler olduğunu, farklı türlerin bu alanların hangi kısmını kullandığını açıklayacaksın. İlkbahar ve sonbahar göçünün, kışı geçirmeye gelen su kuşlarının ve yuva döneminin yılı nasıl böldüğünü bilecek, süzülerek uçan büyük kuşların neden dar kara geçitlerinde yoğunlaştığını anlayacaksın. Bir türün yakın zamanda nerede görüldüğünü gözlem kayıtlarından ve yerel gruplardan öğrenecek, kendi gözlemlerini paylaşırken hassas türleri koruyacaksın. Güneşli bir sayım kulesinde şapka gölgesinin altında kalan bir sayım gönüllüsünün yüzünü, teni açık da olsa koyu da, kendi renginde çekeceksin.

Merak sorusu

Arkadaşın kulüpteki gözlemcinin defterini karıştırıyor. Yalnızca o gölde yüzden fazla tür yazılmış: flamingolar, kaşıkçılar, pelikanlar, adını hiç duymadığı küçük ötücüler. Oysa kendisi aylardır hep aynı balıkçılı çekiyor. Defterdeki türlerin çoğunun yanında bir tarih var; bazıları yalnızca mart sonunda, bazıları ekimde, bazıları da bütün kış görülmüş. Gözlemci gülümsüyor: kuşların da bir takvimi var. Kuşları nerede ve ne zaman bulursun?

Bağlam

Bir türün günlük döngüsünü, beslendiği ve dinlendiği saatleri öğrenmeyi hayvanı tanıma dersinde gördün (Ders Y.3). Uçan bir kuşu sürekli odakla izleyip dondurmayı bir önceki derste çalıştın (Ders Y.5). Güneşin ve havanın hareketini önceden hesaplayıp bir çekimi takvime oturtmayı da manzara rotasında planlamayı konu alan derste kurmuştun (Ders M.2).

Günlük döngü bir günün saatlerini söyler; kuşların yıllık takvimi ise hangi hafta nerede olacaklarını. Birçok kuş türü yılın bir kısmını bir yerde, bir kısmını binlerce kilometre ötede geçirir ve bu yolculuk sırasında belirli yerlerde toplanır. Bu takvimi ve bu yerleri bilen fotoğrafçı, bir sabahta bir yıl boyunca göremeyeceği kadar çok tür görebilir. Bu ders, kuşların nerede ve ne zaman bulunduğunu okumayı ele alıyor.

Basit açıklama

Kuşlar nerede toplanır?

Sulak alan, göller, deltalar, lagünler, sazlıklar, bataklıklar, tuzlalar ve çamurluk kıyılar gibi suyun sığ ya da geçici olduğu yerlerin genel adıdır. Bu alanlar su, yiyecek ve sığınak bir arada sunduğu için birçok kuş türünün beslenme, dinlenme ve yuvalama yeridir. Aynı sulak alanın farklı kısımları farklı türlere evdir: uzun bacaklı kuşlar sığ suda yürür, ördekler açık suda yüzer, küçük ötücüler sazların içinde saklanır, kıyı kuşları çamurlukta gagalarını toprağa daldırır.

Bir sulak alanı tanımak, kuşu tanımak kadar önemlidir. Su seviyesi bir mevsimden ötekine değişir; suyun çekildiği çamurluklar birkaç haftalığına kıyı kuşlarıyla dolar, sonra kurur. Birçok koruma alanında gözlem kuleleri, kulübeler ve belirlenmiş patikalar vardır; bunları kullanmak hem kuşu rahatsız etmemeyi hem de iyi bir bakış noktası bulmayı sağlar. Kentteki bir park gölü, bir baraj kıyısı ya da bir derenin ağzı da küçük ölçekte aynı işi görür.

Kuşlar ne zaman gelir?

Göç dönemi, kuşların üreme alanları ile kışı geçirdikleri alanlar arasında yolculuk ettiği mevsimdir. Türkiye'nin de içinde bulunduğu bölgede ilkbaharda kuşlar kuzeye, üreme alanlarına doğru, sonbaharda güneye doğru göç eder. Bu haftalarda bir sulak alan her gün değişir; bir sabah yüzlerce kıyı kuşunun dinlendiği bir çamurluk ertesi gün boş kalabilir. Kışın ise kuzeyden gelen birçok su kuşu göllerde ve kıyılarda kışı geçirir; soğuk bir sabah göl yüzeyi binlerce ördekle dolabilir.

Yuva dönemi, çoğu tür için ilkbahar ve yaz başıdır; kuşlar bu dönemde en renkli tüylerindedir ve kur davranışları en çarpıcı hâldedir, ama rahatsızlığa da en duyarlı oldukları zamandır. Bir türün yakın zamanda nerede görüldüğünü öğrenmek için yerel kuş gözlem gruplarının duyuruları ve gözlem kayıt platformları çok değerlidir. Kendi gözlemlerini oralara eklemek bilime de katkı verir; ama bir yuvanın ya da nadir bir türün tam yerini paylaşmamak gerekir.

Göç neden bir yerde yoğunlaşır?

Göç geçidi, göç eden kuşların coğrafya yüzünden dar bir alandan geçmek zorunda kaldığı ve bu yüzden çok sayıda toplandığı yerdir. Leylekler, kartallar ve atmacalar gibi büyük kuşların birçoğu kanat çırparak değil, ısınan havanın yükselen akımlarında süzülerek uçar. Bu akımlar deniz üstünde zayıf olduğu için bu kuşlar geniş denizleri aşmaktan kaçınır ve karanın en dar noktalarına, boğazlara ve kıstaklara yönelir. İstanbul Boğazı gibi geçitlerde göç haftalarında gökyüzünde çok sayıda süzülen kuş görülebilir.

Geçitlerde kuşlar çoğu zaman yüksekten ve gökyüzünün önünden geçer; hava ısındıkça yükselen akımlar güçlenir ve öğleye doğru kuşlar daha yükseğe çıkar. Sabahın ve öğleden sonranın daha alçak geçişleri çoğu zaman fotoğraf için daha iyidir. Geçitlerde ve sulak alanlarda sayım yapan gönüllüler, güneşin altında saatlerce gökyüzüne bakar. Güneşli bir öğlede şapka siperinin gölgesi yüzün üst yarısını karartır; açık bir tende bu gölge sert bir çizgi bırakır, koyu bir tende ise gözler ve kaşlar gölgede kaybolabilir. Ölçümü yüzden almak ya da yere tutulan beyaz bir defterin yüze geri yansıttığı ışıktan yararlanmak her iki teni de ayrıntılı gösterir.

Görsel kanıt

Arkadaşın gözlemcinin defterine bakarak takvimini kuruyor: mart sonu ve nisan başı ilkbahar göçü, eylül ve ekim sonbahar göçü, aralık ile şubat arası kışlayan su kuşları. Kulübün duyurularını takip ediyor.

Nisan başında gölün kuzeyindeki sığ çamurluğa, belirlenmiş patikadan gözlem kulesine gidiyor. Suyun çekildiği çamurlukta onlarca kıyı kuşu gagalarını çamura daldırıyor; sazların kenarında bir kaşıkçı yürüyor. Kulenin gölgesinden, rüzgârı ve ışığı sırtına alarak çekiyor.

Eylülde kulüple birlikte bir boğaz kıyısındaki tepeye çıkıyor. Öğleden sonra, hava serinlemeye başlarken yüzlerce leylek alçaktan süzülüyor, yükselen akımlarda halkalar çiziyor. Tepede sayım yapan gönüllülerden biri, koyu tenli bir genç kadın, şapkasının siperi gözlerine gölge düşürürken dürbünüyle gökyüzünü tarıyor. Ondan izin alıp çekiyor; beyaz sayım defterini dizine tutması yüzüne yumuşak bir ışık yansıtıyor, ölçümü yüzünden alıyor. Gözleri ve teni kendi sıcak kahverengisinde okunuyor.

Sık yapılan hata

Özet

Kuşları bulmak, onların yıllık takvimini ve toplandıkları yerleri bilmekle olur: sulak alanlar su, yiyecek ve sığınak sunduğu için birçok türün evidir; ilkbahar ve sonbahar göçü, kışlayan su kuşları ve yuva dönemi yılı böler; süzülerek uçan büyük kuşlar dar göç geçitlerinde yoğunlaşır. Gözlem kayıtları ve yerel gruplar bir türün nerede görüldüğünü söyler; hassas yerler paylaşılmaz, sayım yapan bir gözlemcinin şapka gölgesindeki yüzü ölçüm yüzden alınarak her tende ayrıntılı çekilir.

Mini ödev

Bu ödevde yakınındaki kuşların yıllık takvimini kuracaksın.

1. Yakınındaki bir sulak alanı, bir park gölünü ya da bir kıyıyı seç ve yerel bir gözlem grubunun kayıtlarından orada hangi türlerin hangi aylarda görüldüğünü öğren.
2. Bir göç haftasında ve bir kış sabahında oraya git; belirlenmiş patikadan ya da bir gözlem noktasından farklı türleri ve kullandıkları kısımları not et ve çek.
3. Gözlemlerini hassas türlerin yerini vermeden bir kayıt platformuna ya da kulübe ilet; karede bir gözlemci varsa iznini alıp şapka gölgesindeki yüzüne göre pozla.

Kendini değerlendir

• İki ziyarette gördüğün türler ne kadar farklıydı?
• Hangi tür sulak alanın hangi kısmını kullanıyordu?
• Gölgedeki yüzün gözleri ve teni okunuyor mu?

Sözlük

Mini test

1. Sulak alanlar kuşlar için neden bu kadar zengindir?

• A) Her zaman sıcak oldukları için
• B) Su, yiyecek ve sığınağı bir arada sundukları için
• C) İnsanlar orada hiç bulunmadığı için
• D) Yalnızca kışın var oldukları için

2. Göç dönemi nedir?

• A) Kuşların yalnızca geceleri uçtuğu zaman
• B) Kuşların tüy değiştirdiği zaman
• C) Kuşların üreme ve kışlama alanları arasında yolculuk ettiği mevsim
• D) Kuşların yuva kurduğu zaman

3. Leylekler ve kartallar neden dar kara geçitlerinde yoğunlaşır?

• A) Deniz üstünde zayıf olan yükselen hava akımları yüzünden geniş denizleri aşmaktan kaçındıkları için
• B) Orada daha çok yiyecek olduğu için
• C) Rüzgâr hep oradan estiği için
• D) Geceleri orada uyudukları için

4. Gözlem kayıtlarını paylaşırken neye dikkat edilir?

• A) Her yuvanın tam yerini vermeye
• B) Yalnızca fotoğrafı paylaşmaya
• C) Hiç kayıt tutmamaya
• D) Hassas türlerin ve yuvaların yerini vermemeye

Cevaplar

1. B — Su, yiyecek ve sığınak bir arada olunca beslenme, dinlenme ve yuvalama aynı yerde mümkün olur.
2. C — Kuşlar ilkbaharda üreme alanlarına, sonbaharda kışlama alanlarına doğru yol alır.
3. A — Süzülen kuşlar ısınan havanın yükselen akımlarına dayanır ve bu akımlar deniz üstünde zayıftır.
4. D — Paylaşılan tam yer, hassas bir türü ya da yuvayı meraklı kalabalığa açabilir.

Özet kartı

• Sulak alanlar: su, yiyecek, sığınak; her tür başka bir köşede.
• Yılın takvimi: ilkbahar ve sonbahar göçü, kışlayan su kuşları, yuva dönemi.
• Süzülen büyük kuşlar dar göç geçitlerinde toplanır.
• Yerel grupları ve kayıtları izle; hassas yeri paylaşma.
• Patikadan ayrılma; şapka gölgesindeki yüzü yüzünden ölç.

Sonraki derse köprü

Göç haftalarından dönüp karelerini kulüpte gösterdiğinde biri soruyor: bu kaşıkçı nerede, bu kıyı kuşları neyin üstünde? Arkadaşın cevap veremiyor; bütün kareler kuşu dolduran yakın portreler, arka planlar ise yumuşak birer renk lekesi. Portreden çevresel fotoğrafa geçmek ne demek? Sonraki ders, kuşu ve hayvanı yaşadığı yerle birlikte gösteren daha geniş kareleri, yaşam alanını hikâyenin bir parçası olarak kurmayı ele alıyor.