Gözler ve ifade

Öğrenme hedefi

Bir portrede netliği makineye yakın olan göze yerleştirebilecek, gözlerde bir ışık yansıması bulunmasını sağlayacak ve ifadenin en canlı olduğu kısa anı yakalayabileceksin. Geniş açıklıkta netlik diliminin iki gözü birden kapsamayabileceğini hesaplayacak, yüz yan döndüğünde hangi gözün keskin olması gerektiğine karar vereceksin. Gerçek bir gülüşün ağızdan önce gözlerin kenarında göründüğünü fark edecek, ifadenin bir komutla değil bir anla geldiğini ve o anın çoğu zaman bir saniyeden kısa sürdüğünü göreceksin. Kişinin objektife ya da başka bir yere bakmasının portrenin anlamını nasıl değiştirdiğini tartışacaksın. Koyu ve açık tenlerde, yüzü doğru pozlarken göz çukurlarının kararmamasına ve gözlerin kendi renginde, ışığı taşıyarak kalmasına özen göstereceksin.

Merak sorusu

Arkadaşın kareyi büyüttüğünde gözlerini kırpıyor. Poz yerinde, ışık sıcak, usta küreğini omzuna yaslamış. Ama netlik kürek sapında ve kulağın kenarında; gözler, yüzün geri kalanından yalnızca biraz daha yumuşak. Bir başka karede gözler keskin, ama içleri kapkara ve donuk, sanki usta orada değilmiş gibi. Aynı yüz, aynı poz; bir karede netlik kaçmış, ötekinde gözlere ışık girmemiş. Portrede neden her şey gözlerle başlar?

Bağlam

Makinenin bir yüzü ve gözü tanıyıp netliği oraya götürebildiğini, hangi gözün keskin olacağını seçebildiğini göz ve yüz takibi dersinde öğrenmiştin (Ders 10.4). Işık kaynağının gözde küçük parlak bir yansıma bıraktığını pencere ışığı dersinde görmüştün (Ders 5.6). Sohbetin bir yüzü nasıl değiştirdiğini ise modelle iletişim dersinde yaşamıştın (Ders P.3).

Bir yüzle karşılaşan insanlar çoğunlukla bakışlarını önce gözlere götürür; bir portrede de izleyici önce gözleri arar. Gözler yumuşaksa kare, geri kalanı ne kadar keskin olsa da bulanık hissedilir. Gözler karanlık ve ışıksızsa yüz, orada olmayan birinin yüzü gibi durur. Bu yüzden portrecilerin çoğu çekime gözlerden başlar: önce netlik, sonra ışık, sonra ifade.

Basit açıklama

Netlik hangi göze düşmeli?

Yakın göz, yüz makineden biraz döndüğünde makineye daha yakın kalan gözdür. Portrede netlik çoğu zaman bu göze yerleştirilir, çünkü izleyiciye en yakın ve karede en büyük görünen gözdür; o göz yumuşaksa bütün yüz yumuşak algılanır. Geniş açıklıkta bu seçim önem kazanır. Tam karede 85 milimetre ve f/1.8 ile bir buçuk metreden çekildiğinde netlik dilimi kabaca üç ile dört santim derinliğindedir. Yüz yan döndüğünde iki göz arasındaki derinlik farkı bu dilimi aşabilir; o zaman yalnızca bir göz keskin kalır.

Bu yüzden göz algılama açıksa göz seçimi yakın göze ayarlanır; tek nokta odak kullanılıyorsa nokta yakın gözün kirpik çizgisine yerleştirilir. Her iki gözün de keskin olması isteniyorsa ya yüz makineye daha dönük tutulur ya da diyafram biraz kısılır. Ayrıca gözlükler, uzun kirpikler ya da kenardan düşen bir saç tutamı makinenin netliği yanlış yere götürmesine yol açabilir; kareyi büyütüp gözün kendisine bakmak tek güvenilir kontroldür.

Gözlere ışık nasıl girer?

Gözdeki ışık yansıması, gözün canlı görünmesinin en büyük sebebidir. Yansıma yoksa göz koyu, düz bir leke gibi durur. Yansımayı getiren şey, kişinin yüzünü bir ışık kaynağına, bir pencereye, açık bir kapıya ya da açık bir gökyüzüne doğru çevirmek ya da önüne beyaz bir yüzey koymaktır. Yansımanın yeri ve boyu ışığın nereden ve ne büyüklükte geldiğini gösterir; üst köşede küçük bir yansıma birçok portrecinin sevdiği bir görünümdür ama bir kural değildir.

Gözlere ışık sokmak her tende önemlidir, ama farklı biçimde. Koyu bir tende yüz doğru pozlandığında göz çukurları kolayca karanlığa gömülür; ışığı biraz daha önden getirmek ya da çenenin altına açık bir yüzey koymak gözleri geri getirir. Açık bir tende ise yüz fazla parlamadan gözlere ışık girebilir. Düzenleme sırasında gözlerin beyazını ya da irisini fazla açmak gözü yapay gösterir; göz, kişinin kendi gözü olarak kalmalıdır.

İfade ne zaman gelir?

Göz gülüşü, gerçek bir gülümsemede gözlerin kenarlarında oluşan kırışıklık ve yanakların gözü hafifçe kısmasıdır. Komutla gelen bir gülümseme çoğu zaman yalnızca ağızdadır; gözler katılmaz ve yüz donuk kalır. Bu yüzden «gülümseyin» demek yerine gerçekten güldürecek ya da bir anıyı çağıracak bir şey söylemek işe yarar.

İfade anı, bir yüzde bir duygunun en belirgin ve en doğal hâline ulaştığı, çoğu zaman bir saniyeden kısa süren andır. Bir kahkahanın en yüksek noktası, kahkahanın hemen ardından yüze çöken yumuşak gülümseme, bir soruyu düşünürken kısa bir durgunluk; bunların her biri birer ifade anıdır. Bu anlar beklenir; fotoğrafçı makinesi gözünde, netlik yakın gözde hazır durur ve an geldiğinde çeker. Sürekli çekimde birkaç kare almak, ifadenin tepe noktasını kaçırmamaya yardım eder.

Bakış yönü, kişinin gözlerinin objektife mi, karenin içindeki bir şeye mi yoksa kadraj dışına mı döndüğüdür. Objektife bakan gözler izleyiciyle doğrudan bir bağ kurar. Kadraj dışına bakan gözler ise kişinin kendi dünyasına, bir düşünceye ya da bir işe dalmış olduğunu hissettirir. Göz bebeği çok yana kaydığında gözün beyazı fazla görünür ve bakış gergin durabilir; bakışı biraz makineye doğru çevirmek bunu yumuşatır.

Görsel kanıt

Kürek sapına odaklanan karede ustanın gözleri hafifçe yumuşak. Büyütüldüğünde kirpikler seçilmiyor, iris çizgisi dağılmış. Karenin geri kalanı keskin olmasına rağmen bakış bulanık hissettiriyor. Ustanın göz çukurları gölgede kalmış ve koyu teninde gözler tek bir koyu leke gibi.

Arkadaşın göz seçimini yakın göze alıyor ve ustadan yüzünü biraz fırının açık kapısına doğru çevirmesini istiyor. Sonra ona çırak olduğu yıllarda en çok kimden azar yediğini soruyor. Usta gülmeye başlıyor; arkadaşın kahkahanın hemen ardından birkaç kare çekiyor.

Seçtiği karede yakın göz keskin, kirpikler tek tek seçiliyor. İki gözde de kapının küçük, parlak yansıması var. Gözlerin kenarında gülüşün kırışıklıkları beliriyor ve ustanın koyu teni ile gözlerinin kahverengisi kendi renginde duruyor. Bakış objektife dönük; izleyici ustanın gözlerinde gülüşü görüyor.

Sık yapılan hata

Özet

Portrede her şey gözlerle başlar, çünkü izleyici önce gözleri arar ve yumuşak ya da ışıksız gözler bütün yüzü cansız gösterir. Netlik yakın göze yerleştirilir, göze bir ışık yansıması getirilir ve gözlerin kenarına kadar ulaşan gerçek bir gülüşün kısa ifade anı beklenir; koyu ve açık tenlerde göz çukurlarının ayrıntıyı koruduğu ve gözlerin kendi renginde kaldığı kontrol edilir.

Mini ödev

Bu ödevde bir kişinin yüzünü biraz yana döndürüp gözlerine odaklanan bir portre dizisi çekeceksin.

1. Göz seçimini yakın göze ya da tek noktayı yakın gözün kirpik çizgisine ayarla, en geniş açıklıkta bir kare çek ve büyütüp iki gözün netliğini karşılaştır.
2. Kişinin yüzünü bir pencereye ya da açık bir kapıya doğru çevir ve gözde bir ışık yansıması belirene kadar yüzün açısını değiştir.
3. Onu güldürecek bir soru sor, kahkahanın hemen ardından sürekli çekimde birkaç kare al ve gözlerin kenarında gülüşün göründüğü kareyi seç.

Kendini değerlendir

• Yakın göz keskin mi, kirpikler seçiliyor mu?
• Gözlerde bir ışık yansıması var mı?
• Seçtiğin karede gülüş gözlere ulaşmış mı?

Sözlük

Mini test

1. Geniş açıklıkta yan dönmüş bir yüzde netlik neden yakın göze yerleştirilir?

• A) Uzak göz her zaman kapalı olduğu için
• B) Makine yalnızca yakın göze odaklanabildiği için
• C) Işık yalnızca yakın göze düştüğü için
• D) Netlik dilimi iki gözü kapsamayabilir ve izleyiciye en yakın göz yumuşaksa yüz yumuşak algılanır

2. Gözdeki ışık yansımasını getirmenin en basit yolu nedir?

• A) Kişinin yüzünü bir pencereye ya da açık bir kapıya doğru çevirmek
• B) Diyaframı kısmak
• C) ISO'yu yükseltmek
• D) Kişiye gözlerini kısmasını söylemek

3. Komutla gelen bir gülümseme neden çoğu zaman donuk görünür?

• A) Ağız çok açıldığı için
• B) Gülümseme ağızda kalıp gözlere ulaşmadığı için
• C) Işık değiştiği için
• D) Makine yüzü tanımadığı için

4. Koyu bir tende yüz doğru pozlandığında gözler karanlığa gömülüyorsa ne yapılır?

• A) Bütün kareyi açmak
• B) Gözleri düzenlemede bembeyaz yapmak
• C) Işığı biraz daha önden getirmek ya da çene altına açık bir yüzey koymak
• D) Kişiye gözlerini kapatmasını söylemek

Cevaplar

1. D — İnce netlik diliminde tek göz keskin kalabilir; o göz izleyiciye en yakın olanı olmalıdır.
2. A — Işık kaynağı gözde küçük bir yansıma bırakır ve gözü canlandırır.
3. B — Gerçek gülüş gözlerin kenarında görünür; komutla gelen yalnızca ağızdadır.
4. C — Gözlere ışık getirmek, yüzün pozlamasını bozmadan göz çukurlarını açar.

Özet kartı

• İzleyici önce gözlere bakar: önce netlik, sonra ışık, sonra ifade.
• Netlik yakın gözde; geniş açıklıkta dilim üç-dört santim olabilir.
• Gözde yansıma: yüzü ışığa çevir ya da önüne beyaz yüzey koy.
• «Gülümseyin» deme; güldür, kahkahanın ardını bekle.
• Göz çukurlarını her tende kontrol et; gözü düzenlemede yapay açma.

Sonraki derse köprü

Gözler canlandı, ama ışık hâlâ fırın ağzından, yüzün yalnızca bir yanından geliyor. Öteki yanak karanlıkta kalmış, ustanın koyu teninde yüzün yarısı gölgeye karışıyor. Yaşlı üye fırının arka duvarındaki küçük pencereyi ve bir köşede duran beyaz bir un çuvalı kartonunu gösteriyor. Bir pencere ve bir reflektörle profesyonel portre mümkün mü? Sonraki ders pencere ışığını ve açık gölgeyi portre için ele alıyor.