Modelle iletişim

Öğrenme hedefi

Objektifin karşısında kasılan bir insanı konuşarak, yönlendirerek ve cesaretlendirerek rahatlatabileceksin. Çekerken sohbeti sürdürmeyi, kişiye kendisi hakkında açık uçlu sorular sorup yanıtını dinlerken çekmeyi deneyeceksin. «Rahatla» gibi hiçbir şey söylemeyen komutlar yerine tek bir beden bölümüne, tek bir yöne ve tek bir hareketi tarif eden somut yönlendirmeler kuracak, anlatması zor bir hareketi kendi bedeninle gösterip kişinin aynalamasını sağlayacaksın. Kişiye neyin işlediğini dürüstçe ve yerinde söyleyecek, kötü bir karenin suçunu onun üzerine bırakmayacaksın. Birine dokunmadan önce izin isteyecek, bedeni, teni ya da görünüşü hakkında yorum yapmaktan kaçınacak ve farklı tenlerden, yaşlardan ve kültürlerden insanların göz teması, dokunma ve yakınlık konusundaki farklı sınırlarına saygı göstereceksin.

Merak sorusu

Usta artık bir buçuk metre uzakta ve yüzü kendi yüzü. Ama fırının içindeki o rahat adam gitmiş. Omuzları kulaklarına doğru kalkmış, kolları iki yanına yapışmış, gülümsemesi her karede aynı ve donuk. Arkadaşın «rahat olun» diyor; usta daha da kasılıyor. Sonra sessizlik oluyor. Arkadaşın vizörün arkasında ayar değiştiriyor, usta ne yapacağını bilmeden bekliyor, her saniye biraz daha yabancılaşıyor. Objektif karşısında kasılan birini nasıl rahatlatırsın?

Bağlam

Güvenin makineden önce kurulduğunu, ayarları önceden hazırlamanın dikkati kişiye ayırdığını ve birine bir iş vermenin kaskatı pozu çözdüğünü, rotanın temelini atan insan fotoğrafı dersinden biliyorsun (Ders 16.1). Kulüpte eleştiri verirken somut olmanın, neyin işlediğini gösterip tek bir öneride bulunmanın bir yorumu nasıl kullanılır kıldığını da çalışmıştın (Ders 23.6).

Bu ders o iki bilgiyi çekimin kendisine taşıyor. Portre çekimi bir sohbet, bir yönetim ve bir cesaretlendirme işidir; bunların her biri bir beceridir ve öğrenilebilir. İyi portrecilerin çoğunu ayıran şey pahalı bir makine değil, karşısındaki insanla dakikalarca konuşabilmesi, ona ne yapacağını açıkça söyleyebilmesi ve onu kendi yüzüyle barıştırabilmesidir. Kişi rahatladığında bunu kareler anında gösterir.

Basit açıklama

Konuşmak neden çekimin kendisidir?

Sohbet çekimi, fotoğrafçının kişiyle konuşmayı sürdürürken, yanıtını dinlerken ve anlatırken çektiği çalışma biçimidir. Kişi kendisi hakkında konuşmaya başladığında dikkati objektiften uzaklaşır; yüzü anlattığı şeye göre değişir ve ifade komutla değil, anlamla gelir. «Bu fırında kaç yıldır çalışıyorsunuz?» gibi evet ya da hayırla bitmeyen, açık uçlu sorular sohbeti sürdürür. «İlk ekmeğinizi hatırlıyor musunuz?» gibi bir soru ise bir anıyı çağırır ve anının yüzde bıraktığı izi kareye taşır.

Sohbet çekiminde sessizlik de bir araçtır, ama bilinçli olmalıdır. Kişi düşünürken çekilen bir kare çok şey söyleyebilir; oysa fotoğrafçı ayar değiştirirken uzayan bir sessizlik, kişiye bir şeylerin ters gittiği duygusunu verir. Ayar gerektiğinde de konuşmaya devam etmek, «ışığı biraz düzeltiyorum, bir saniye» demek, sessizliğin anlamını kişinin tahminine bırakmaz. Bazen makineyi gözden indirip göz göze konuşmak da gerilimi çözer; kişi yeniden bir insanla konuştuğunu hatırlar.

Nasıl yönlendirilir?

Somut yönlendirme, kişiye tek bir beden bölümünü, tek bir yönü ve tek bir hareketi tarif eden kısa bir talimattır. «Rahatla» ya da «doğal ol» hiçbir şey söylemez; kişiye ne yapacağını değil, yanlış yaptığını bildirir ve daha çok kasar. «Omuzlarınızı bir kez kaldırıp bırakın», «ağırlığınızı arka ayağınıza verin», «çenenizi biraz bana doğru uzatın» gibi talimatlar ise yapılabilir. Talimatlar birer birer verilir; üç talimatı birden alan biri üçünü de yarım yapar.

Ayna yönlendirme, fotoğrafçının istenen hareketi kendi bedeniyle gösterip kişinin onu ayna gibi yapmasını sağladığı yönlendirme biçimidir. Başın eğimi, ellerin yeri ya da duruşun açısı gibi tarifi zor şeyler gösterildiğinde hemen anlaşılır. «Sağa» ve «sola» ise karşılıklı durunca karışır; bunun yerine «pencereye doğru» ya da «fırına doğru» gibi odadaki bir şeyi göstermek karışıklığı önler.

Dokunma izni, fotoğrafçının bir saç tutamını, bir yakayı ya da bir omzu düzeltmek için kişiye dokunmadan önce açıkça izin istemesidir. Birçok durumda dokunmak gerekmez; göstermek ya da kişinin kendisinin düzeltmesini istemek yeter. Dokunma, göz teması ve yakınlık konusundaki sınırlar kişiden kişiye, yaştan yaşa ve kültürden kültüre değişir; bazı insanlar objektife doğrudan bakmayı rahatsız edici bulabilir. Bu sınırları varsaymak yerine sormak, yönlendirmenin parçasıdır.

Cesaretlendirmek neden işe yarar?

Yerinde övgü, bir karede gerçekten işleyen bir şeyi dürüstçe ve somut olarak kişiye söylemektir: «Şu an ışık tam gözlerinizde», «hamurdan söz ederken yüzünüz değişti, orada kalın». Her kareden sonra tekrarlanan boş bir «çok iyi» kısa sürede anlamını yitirir; somut bir övgü ise kişiye neyi sürdüreceğini söyler.

Kötü bir karenin sorumluluğunu fotoğrafçının üstlenmesi de cesaretlendirmenin parçasıdır. «Işığı ben yanlış kurdum, bir daha deneyelim» demek, kişinin kendi yüzünden şüphe etmesini önler. Bu, özellikle geçmişte fotoğraflarda kendini kötü görmüş insanlar için önemlidir. Koyu tenli birçok insan, teninin çok karanlık ya da gri göründüğü fotoğraflarla büyümüş olabilir; açık tenli biri de yüzünün beyaz bir leke gibi çıktığı karelerden yorulmuş olabilir. Pozlamayı yüze göre kurduktan sonra ekranı göstermek ve kişinin kendi tenini kendi renginde görmesini sağlamak, çekime karşı güveni çoğu zaman her sözden daha çok artırır. Bu arada bir insanın bedeni, teni ya da görünüşü hakkında övgü gibi görünen yorumlardan da kaçınılır; övgü görüntüye ve ana yöneltilir.

Görsel kanıt

Çekimin ilk dakikalarında arkadaşın «rahat olun» diyor ve ayar değiştirirken susuyor. Karelerde ustanın omuzları kalkık, kolları gövdesine yapışık, gülümsemesi her karede aynı. Gözleri objektife değil, objektifin arkasındaki belirsizliğe bakıyor.

Sonra arkadaşın makineyi indiriyor ve ustaya fırına ilk geldiği günü soruyor. Usta anlatmaya başlıyor; arkadaşın dinlerken yeniden çekiyor. «Ağırlığınızı arka ayağınıza verin» diyor, sonra çenesini nasıl uzatacağını kendi başıyla gösteriyor. Bir karenin ardından ekranı çeviriyor: «Bakın, anlatırken gözleriniz parladı.» Usta kendi koyu teninin ekranda sıcak ve ayrıntılı durduğunu görüyor ve gülüyor.

Bu karelerde omuzlar inmiş, yüz anlattığı hikâyeyle birlikte değişiyor, gülümseme her karede başka. Kasılan adam gitmiş, fırındaki usta geri gelmiş.

Sık yapılan hata

Özet

Objektif karşısında kasılan biri, sürdürülen bir sohbetle, tek tek verilen somut ve gösterilen yönlendirmelerle ve karede gerçekten işleyeni söyleyen yerinde övgülerle rahatlar. Dokunmadan önce izin istemek, sınırları sormak, kötü karenin sorumluluğunu üstlenmek ve kişinin kendi tenini kendi renginde görmesini sağlamak güveni büyütür.

Mini ödev

Bu ödevde bir arkadaşının ya da bir akrabanın on dakikalık bir portre çekimini sohbet ederek yapacaksın.

1. Çekimden önce kişiye kendisi hakkında sorabileceğin üç açık uçlu soru yaz ve bir tanesini bir anıyı çağıracak biçimde kur.
2. Çekim sırasında en az iki somut yönlendirme ve bir ayna yönlendirme kullan; dokunman gerekirse önce izin iste.
3. Bir kareden sonra ekranı kişiye göster, karede işleyen bir şeyi somut olarak söyle ve teninin ekranda kendine benzeyip benzemediğini ona danış.

Kendini değerlendir

• Sohbet sırasında kişinin yüzü ve ifadesi değişti mi?
• Talimatlarının her biri tek bir hareketi mi tarif ediyordu?
• Kişi çekimin sonunda başındakinden daha rahat mıydı?

Sözlük

Mini test

1. «Rahatla» komutu neden çoğu zaman işe yaramaz?

• A) Çok uzun bir talimat olduğu için
• B) Kişiye ne yapacağını söylemeyip yanlış yaptığını bildirdiği için
• C) Yalnızca çocuklarda işe yaradığı için
• D) Işığı değiştirdiği için

2. Aşağıdakilerden hangisi somut bir yönlendirmedir?

• A) «Doğal olun.»
• B) «Biraz daha iyi durun.»
• C) «Güzel görünün.»
• D) «Ağırlığınızı arka ayağınıza verin.»

3. Karşılıklı dururken «sağa» ve «sola» yerine ne kullanmak karışıklığı önler?

• A) Odadaki bir şeyi göstermek: «pencereye doğru»
• B) Talimatı daha yüksek sesle vermek
• C) Hiç talimat vermemek
• D) Talimatı yazılı vermek

4. Kötü bir kareden sonra fotoğrafçı ne söylemelidir?

• A) «Siz kıpırdadınız.»
• B) Hiçbir şey söylememelidir
• C) «Işığı ben yanlış kurdum, bir daha deneyelim.»
• D) «Bu yüzle zor.»

Cevaplar

1. B — Belirsiz bir komut kişiye bir hareket vermez, yalnızca kaygısını artırır.
2. D — Tek bir beden bölümünü ve tek bir hareketi tarif ettiği için yapılabilir bir talimattır.
3. A — Odadaki sabit bir nesne iki kişi için de aynı yönü gösterir.
4. C — Sorumluluğu üstlenmek kişinin kendi yüzünden şüphe etmesini önler.

Özet kartı

• Konuş: açık uçlu sorular sor, dinlerken çek; ayar yaparken de susma.
• Yönlendir: tek bölüm, tek yön, tek hareket; zor olanı kendin göster.
• «Sağ-sol» yerine odadaki bir şeyi göster.
• Cesaretlendir: somut ve dürüst övgü; kötü kare fotoğrafçının sorumluluğu.
• Dokunmadan önce sor; görünüşe değil kareye övgü; kişiye kendi tenini göster.

Sonraki derse köprü

Usta artık gülüyor, hikâye anlatıyor, omuzları inmiş. Ama anlatması bitip sessiz bir kare istendiğinde kolları yine iki yanına düşüyor, gövdesi makineye tam karşıdan duruyor ve ne yapacağını bilemeyen elleri kareyi ağırlaştırıyor. Arkadaşın bu kez neyi yönlendireceğini bilmiyor: başın açısını mı, çeneyi mi, yoksa elleri mi? Eller nereye konmalı? Sonraki ders açıları, çeneyi, elleri ve duruşu ele alıyor.