Portre objektifi

Öğrenme hedefi

Bir portre için objektif seçerken odak uzaklığını, kişiden ne kadar uzakta duracağına, kadrajın ne kadarını dolduracağına ve arkasında hangi arka planın kalacağına göre seçebileceksin. Bir yüzün oranlarını koruyan şeyin, uzun objektifin sana verdiği portre mesafesi olduğunu göreceksin. Baş-omuz kadrajında farklı odak uzaklıklarının seni kişiye ne kadar yaklaştırdığını hesaplayacak, portre odak aralığındaki objektiflerin dar görüş açısıyla arka plandan küçük bir dilim seçtiğini ve geniş açıklıkla onu yumuşattığını deneyeceksin. Kişinin tenini, arkasındaki alanın tonuyla karşılaştırıp bir yan adımla ona ayrım sağlayan bir arka plan dilimi bulacak, bu seçimi her tende yüzün kaybolmadan okunması için yapacaksın.

Merak sorusu

Arkadaşın telefonunu ustanın yüzüne bir karış yaklaştırıyor. Ekranda burun büyüyor, kulaklar yanaklara saklanıyor, usta birden başka birine dönüşüyor. Yaşlı üye çantasından ağır, kısa gövdeli bir objektif çıkarıyor, makineye takıp arkadaşına veriyor: «Bir buçuk metre geri çekil.» Arkadaşın geriliyor; vizörde yine baş ve omuzlar var, ama yüz kendi yüzü. Arkasındaki un çuvalları da bulanık, yumuşak bir perdeye dönüşmüş. Aynı yüz, aynı kadraj, başka bir objektif. 85mm neden portrecinin favorisi?

Bağlam

Bir yüzün oranlarını objektifin değil, bakış noktasının, yani kameranın yüze olan uzaklığının belirlediğini perspektif dersinde görmüştün (Ders 12.4). Aynı milimetrenin farklı sensörlerde farklı bir kadraj verdiğini kırpma faktörü dersinde hesaplamıştın (Ders 12.5). Geniş açıklığın netlik dilimini inceltip arka planı yumuşattığını da alan derinliği dersinde çalışmıştın (Ders 8.3).

Bu ders o üç bilgiyi portre için birleştiriyor. Portrecilerin uzun objektifleri sevmesinin sırrı, objektifin kendisinde değil, o objektifin fotoğrafçıyı durmaya zorladığı yerde ve karenin arkasına aldığı küçük alandadır. Bunu bilmek, elindeki objektif ya da telefon değişse de doğru yerde durmanı sağlar.

Basit açıklama

Yüz neden uzaktan kendine benzer?

Portre mesafesi, bir yüzün oranlarını gözün yüz yüze konuşurken gördüğüne yakın tutan, kabaca bir ile üç metre arasındaki çekim uzaklığıdır. Bir karış yakından, burnun ucu kameraya kulaklardan belirgin biçimde yakın olduğu için burun büyür, kulaklar küçülür. Bir buçuk metreden bu uzaklık farkı küçüldüğü için yüz dengeli görünür. Bu mesafenin bir yararı daha vardır: kişiyle rahatça konuşabileceğin, ama onun kişisel alanına girmediğin bir uzaklıktır. Bir karış yakındaki bir objektif çoğu insanı geriletir; bir buçuk metre ötedeki bir fotoğrafçı ise sohbet eden biri gibi durur.

Sorun şu: bu mesafeden geniş açılı bir objektifle ya da telefonun ana kamerasıyla çekersen yüz karenin ortasında küçük bir leke olur ve kareyi kırpmak gerekir. Uzun bir objektif ise aynı mesafeden yüzü kadraja doldurur. Yani uzun objektif yüzü güzelleştirmez; seni yüzün kendine benzediği mesafede durdurup kareyi yine de doldurmanı sağlar. Telefonların çoğunda bulunan iki ya da üç kat yakınlaştırmalı ayrı kamera da aynı işi görür; dijital yakınlaştırma ise kareyi kırparak ayrıntı kaybettirir.

Hangi milimetre, ne kadar uzaklık?

Baş-omuz kadrajı, kişinin başını ve omuzlarının üst kısmını gösteren, portrede en sık kullanılan kadraj boyudur. Tam kare bir makinede dikey tutulan kadrajı yaklaşık altmış santimlik bir baş-omuz alanıyla doldurmak için kabaca şu uzaklıklar gerekir: 24 milimetreyle yarım metre kadar, 50 milimetreyle bir metre kadar, 85 milimetreyle bir buçuk metre kadar, 135 milimetreyle iki buçuk metre kadar. Bu sayılar optik bir yaklaşımdır ve yüzün ne kadarını kadraja aldığına göre değişir; ama sıra değişmez.

Portre odak aralığı, tam karede kabaca 70 ile 135 milimetre arasında kalan ve baş-omuz kadrajını portre mesafesinden kurmayı sağlayan objektiflerin aralığıdır. 85 milimetre bu aralığın ortasındadır: fotoğrafçıyı kişiyle konuşabileceği kadar yakın, yüzü bozmayacak kadar uzak tutar. Kırpmalı bir makinede 50 milimetrelik bir objektif kabaca aynı kadrajı verir. Bu bir kural değildir: birçok portreci kişiyi ortamıyla göstermek için bilerek 35 milimetreyle yaklaşır, bazıları 135 milimetrenin daha uzak ve sakin bakışını seçer. Seçim, kurmak istediğin ilişkiye ve kadraja göre yapılır.

Arka plan neden kaybolur?

Arka plan dilimi, bir objektifin görüş açısı içinde kişinin arkasında kalan ve karede görünen alan parçasıdır. 85 milimetrenin yatay görüş açısı tam karede kabaca yirmi dört derecedir; 24 milimetrede bu açı yetmiş dereceyi aşar. Aynı yüzün arkasında geniş açı bütün fırını, tezgâhları ve kapıyı gösterirken uzun objektif yalnızca birkaç un çuvalını gösterir. Fotoğrafçı bir adım yana kayarak bu dilimi değiştirebilir; dağınık bir duvar yerine sade bir köşe seçebilir.

Arka plan ayrımı, kişinin arka plandan ton, renk ya da netlikle ayrışarak kolayca okunmasıdır. Uzun objektif ve geniş açıklık birlikte arka planı yumuşatır ve ayrımı artırır; ama ton ayrımı ayrıca düşünülmelidir. Koyu bir ten, koyu bir gölgenin önünde bulanık olsa bile onunla birleşebilir; açık bir ten, parlak bir pencerenin önünde kenarlarını yitirebilir. Bu yüzden arka plan dilimini seçerken yüzün tonunu arkasındaki alanla karşılaştırmak, her tende yüzün kaybolmadan okunmasını sağlar.

Görsel kanıt

Telefonun ana kamerasıyla bir karıştan çekilen karede ustanın burnu kareye taşıyor, kulakları görünmüyor, alnı geriye kaçıyor. Arkasında bütün fırın var: raflar, bir kova, kapının parlak aralığı. Yüz, tanıdığın adamın yüzüne benzemiyor.

85 milimetreyle bir buçuk metreden çekilen karede aynı baş-omuz kadrajı var. Burun ve kulaklar yerli yerinde, yüz sakin. Arkada yalnızca birkaç un çuvalı kalmış, geniş açıklıkta yumuşak bir bej perdeye dönüşmüş.

Arkadaşın bir kare daha çekiyor ve ustanın koyu teninin, arkasındaki gölgeli rafla birleştiğini görüyor. Bir adım sola kayınca arka plan dilimi un çuvallarının açık tonuna geçiyor ve yüzün kenarları belirginleşiyor.

Üç kareyi yan yana koyduğunda farkın nereden geldiği açıkça okunuyor. Yakın karede objektif değil mesafe yüzü bozmuş; uzak karede aynı mesafe yüzü geri getirmiş ve dar açı fırının kalabalığını kadraj dışında bırakmış. Yana kayılan karede ise bulanıklık değişmemiş, yalnızca arka planın tonu değişmiş; yüzün okunmasını sağlayan da o ton farkı olmuş.

Sık yapılan hata

Özet

85 milimetre portrecilerin sık seçtiği objektiftir, çünkü baş-omuz kadrajını kabaca bir buçuk metreden kurar ve bu portre mesafesinde yüz, gözün konuşurken gördüğü oranlarda kalır. Dar görüş açısı arka plandan küçük bir dilim seçer, geniş açıklık onu yumuşatır; bir yan adımla tenle ton ayrımı veren bir dilim bulmak her tende yüzün okunmasını sağlar.

Mini ödev

Bu ödevde aynı kişinin baş-omuz portresini üç farklı uzaklıktan çekeceksin.

1. Telefonun ana kamerasıyla ya da en geniş objektifinle kişiye yaklaşarak baş-omuz kadrajını doldur ve çek.
2. Bir buçuk metre kadar geri çekil ve aynı kadrajı en uzun objektifinle ya da telefonun yakınlaştırmalı kamerasıyla yeniden kur.
3. Aynı mesafede bir adım sağa ve sola kayarak iki arka plan dilimi daha dene; yüzün tonuyla en iyi ayrışanı seç.

Kendini değerlendir

• Uzaktan çektiğin karede burun ve kulaklar dengede mi?
• Arka planda kişinin önüne geçen bir şey kaldı mı?
• Yüzün kenarları arka plandan kolayca ayrılıyor mu?

Sözlük

Mini test

1. Uzun bir objektif yüz oranlarını nasıl korur?

• A) Camı yüzü inceltecek biçimde bükülmüş olduğu için
• B) Fotoğrafçıyı yüzün dengeli göründüğü mesafede tutup kadrajı yine de doldurduğu için
• C) Burnu otomatik olarak küçülttüğü için
• D) Sensörü büyüttüğü için

2. Tam karede 85 milimetreyle baş-omuz kadrajı için kabaca ne kadar uzakta durulur?

• A) Bir karış
• B) Yarım metre
• C) Beş metre
• D) Bir buçuk metre

3. Uzun bir objektif arka planı neden daha sade gösterir?

• A) Dar görüş açısıyla arka plandan küçük bir dilim seçtiği için
• B) Arka planı kendiliğinden siyaha çevirdiği için
• C) Yalnızca kırpmalı makinelerde çalıştığı için
• D) Arka plandaki ışığı sönümlediği için

4. Koyu bir ten, bulanık da olsa koyu bir gölgenin önünde kayboluyorsa ne yapılır?

• A) Diyaframı daha da açmak
• B) Kişiyi yüzünden kadraj dışına almak
• C) Bir adım yana kayarak yüzle ton ayrımı veren bir arka plan dilimi seçmek
• D) Rengi tamamen doygunlaştırmak

Cevaplar

1. B — Oranı mesafe belirler; uzun objektif o mesafeden de kareyi doldurur.
2. D — Yaklaşık altmış santimlik alan 85 milimetrede bir buçuk metre civarından dolar; bir karış yüzü bozar.
3. A — Görüş açısı daraldıkça arkada görünen alan küçülür ve seçilebilir hâle gelir.
4. C — Bulanıklık tek başına yetmez; ayrımı ton farkı da taşır.

Özet kartı

• Yüz oranını mesafe belirler; uzun objektif seni doğru mesafede tutar.
• Baş-omuz: 24 mm ~ yarım metre, 50 mm ~ 1 m, 85 mm ~ 1,5 m, 135 mm ~ 2,5 m.
• Portre odak aralığı ~70–135 mm; kırpmalı makinede 50 mm ~ 85 mm kadrajı.
• Dar açı küçük bir arka plan dilimi seçer; bir yan adımla değiştir.
• Bulanıklık yetmez: tenle arka plan arasında ton ayrımı ara.

Sonraki derse köprü

Artık bir buçuk metre uzaktasın ve yüz kendine benziyor. Ama usta, fırındaki rahatlığını kaybetmiş: ellerini nereye koyacağını bilmiyor, omuzları kalkmış, gülümsemesi donmuş. Arkadaşın vizörün arkasında sessizce ayar yaparken aradaki mesafe bir duvara dönüşüyor. Objektif karşısında kasılan birini nasıl rahatlatırsın? Sonraki ders konuşmayı, yönlendirmeyi ve cesaretlendirmeyi ele alıyor.