Portre nedir?

Öğrenme hedefi

Bir portrenin yalnızca bir yüzün doğru kaydı olmadığını, o insanın karakterini ve fotoğrafçıyla arasındaki ilişkiyi de taşıdığını, kendi portrelerine bakarak ayırt edebileceksin. Bir insanın yüzünü tanınır biçimde gösteren benzerliği, o insanın nasıl biri olduğunu sezdiren karakterden ayıracak, karakteri kareye taşıyan duruş, el, bakış ve belirleyici ayrıntı gibi ipuçlarını arayacaksın. Fotoğrafçı ile fotoğraflanan kişi arasındaki mesafenin, güvenin ve kararın portreye nasıl sızdığını göreceksin. Benzerliğin, kişinin tenini ekranda ve baskıda olduğu gibi göstermeyi de kapsadığını, karakterin ise bir insanı teninin, işinin ya da yaşının kalıbına sıkıştırmadan aranması gerektiğini öğreneceksin.

Merak sorusu

Fırının ustası, kızının düğünü için bir fotoğraf istiyor. Arkadaşın onu fırının beyaz duvarının önüne dikip «gülümseyin» diyor ve birkaç kare çekiyor. Kareler net, yüz tanınıyor, usta gülümsüyor. Ama ustanın kızı ekrana bakınca omuz silkiyor: «Babama benziyor ama babam bu değil.» Aynı akşam, ustanın hamuru bir an bırakıp arkadaşına döndüğü bir kareyi görünce ise gözleri doluyor. İki kare de aynı yüzü gösteriyor. İyi bir portre neden "benziyor"dan fazlasıdır?

Bağlam

İnsan fotoğrafının neden zor ve neden ödüllü olduğunu, güvenin ve rızanın çekimden önce kurulduğunu tadımlık portre dersinde görmüştün (Ders 16.1). Bu rota o dersi on dört derste derinleştiriyor: objektiften ışığa, pozdan grup fotoğrafına kadar.

Ama bu araçların hepsi bir soruya hizmet eder: bu insan kim ve fotoğraf onun hakkında ne söylüyor? Bir kimlik kartındaki fotoğraf da bir yüzü gösterir; yine de kimse onu duvarına asmaz. Bir ailenin albümünde yıllarca saklanan kare çoğu zaman en net olan değil, o insanı en çok hatırlatandır. Portreyi bir yüz kaydından ayıran şeyi bilmek, rotanın geri kalanındaki her teknik kararı neye göre vereceğini de belirler.

Basit açıklama

Benzerlik neden yetmez?

Benzerlik, bir portrenin bir insanın yüzünü tanınır biçimde, oranlarıyla ve renkleriyle doğru göstermesidir. Portrenin temelidir ve küçümsenmez: bir yüzü bozan geniş açılı bir objektif ya da kişinin tenini olduğundan açık veya gri gösteren bir renk ayarı, benzerliği bozar. Özellikle koyu tenlerde otomatik ayarlar ve güzelleştirme filtreleri teni açabilir ya da sıcaklığını silebilir; o zaman fotoğraf, kişinin kendisini tanımadığı bir yüz gösterir. Benzerlik, tenin kendi rengini ekranda ve baskıda koruyabilmeyi de kapsar.

Ama benzerlik tek başına bir portre yapmaz. Bir vesikalık fotoğraf da benzerdir: yüz tam karşıdan, düz ışıkta ve ifadesiz görünür. Bu kare, bir insanı tanımak için yeterlidir ama onu anlamak için yetmez. Ustanın kızının omuz silkmesi, yüzün yanlış olmasından değil, o yüzün arkasındaki insanın karede bulunmamasından gelir.

Karakter bir karede nasıl görünür?

Karakter, bir insanın nasıl biri olduğuna dair bir fotoğrafın izleyiciye sezdirdiği izlenimdir: sabırlı mı, çekingen mi, şakacı mı, yorgun ama gururlu mu? Karakter tek bir ifadede değil, bir dizi ipucunda görünür: duruşta, ellerin ne yaptığında, bakışın yönünde, kişinin kendi alanında nasıl durduğunda. Tek bir kare bir insanı bütünüyle anlatamaz; portre, o insanın birçok hâlinden birini seçer ve izleyiciye onu sunar.

Belirleyici ayrıntı, bir insana özgü olan ve karakterini tek başına sezdirebilen küçük bir öğedir: ustanın unlu önkollarındaki fırın yanığı izi, hamuru bir çocuk tutar gibi tutuşu, gözlüğünü alnına itme alışkanlığı. Bu ayrıntılar aranmaz, beklenir; çoğu zaman kişi rahatladıktan ve fotoğrafçıyı unuttuktan sonra ortaya çıkar. Karakter ararken dikkat edilecek bir tuzak da vardır: bir insanı yalnızca tenine, yaşına ya da işine bağlanan hazır bir kalıpla anlatmak. Koyu tenli bir ustayı yalnızca terli bir emek figürü olarak göstermek karakter değil, bir klişedir; karakter o insanın kendine ait olanında aranır.

İlişki neden kareye girer?

Portre ilişkisi, fotoğrafçı ile fotoğraflanan kişi arasındaki mesafenin, güvenin ve kararların bir portreye yansıyan bütünüdür. Bir kişi objektife baktığında aslında fotoğrafçıya bakar; o bakışta yabancıya mı, bir tanıdığa mı, güvendiği birine mi baktığı okunur. Aynı insanın, ilk kez karşılaştığı bir fotoğrafçıyla çekilmiş portresi ile yıllardır tanıdığı biriyle çekilmiş portresi çoğu zaman aynı olmaz.

İlişki, fotoğrafın kime ait olduğunu da belirler. Kişi nasıl görünmek istediğini söyleyebildiğinde, kareleri görebildiğinde ve bir kareyi istemediğinde bunu diyebildiğinde, portre iki insanın birlikte verdiği bir karara dönüşür. Uzaktan, habersiz çekilmiş bir yüz de benzer olabilir; ama o karede bir ilişki değil, yalnızca bir mesafe vardır.

İlişki her zaman sıcak ve yakın olmak zorunda değildir. Bazı portreler bilerek mesafeli, resmî ya da sorgulayıcıdır; bir fotoğrafçı karşısındakine yabancı kalmayı da seçebilir. Önemli olan, bu mesafenin fotoğrafçının bilinçli bir kararı olması ve kişinin bu karardan haberdar olmasıdır. Hangi ilişkinin kareye gireceğini sormak, rotanın sonraki derslerinde iletişim, poz ve ışık kararlarını verirken de yol gösterir.

Görsel kanıt

Duvar önündeki karede usta, tam karşıdan, kolları iki yanında duruyor. Işık düz, gülümseme komutla gelmiş, gözler objektifin biraz üstünde bir yere bakıyor. Makinenin otomatik renk ayarı yüzü biraz açmış ve sıcaklığını almış. Yüz tanınıyor, ama ne ustanın işi, ne elleri, ne de arkadaşınla arasındaki bağ karede var.

Öteki kare bir saat sonra, fırının içinde çekiliyor. Usta hamuru yoğururken arkadaşın bir şaka yapıyor; usta hamuru bırakıp ona dönüyor, gözlüğü alnında, unlu önkolları tezgâhın üstünde. Ten, fırın ağzının sıcak ışığında kendi rengini koruyor. Bakışı objektife değil, doğrudan arkadaşına dönük.

Kız babasını fırındaki karede tanıyor. Benzerlik iki karede de var; ama karakter, belirleyici ayrıntı ve ilişki yalnızca fırının içinde, hamurun başında kareye giriyor. Arkadaşın iki kareyi ustaya da gösteriyor. Usta duvar önündekine bakıp «resmî olmuş» diyor, fırındakine bakınca gülüyor ve onu kızına vermeyi seçiyor. Kararı fotoğrafçı değil, portrenin sahibi veriyor.

Sık yapılan hata

Özet

İyi bir portre benziyor olmaktan fazlasıdır, çünkü yüzü ve teni doğru gösteren benzerliğin yanında o insanın karakterini ve fotoğrafçıyla arasındaki ilişkiyi de taşır. Karakter duruşta, ellerde, bakışta ve o kişiye özgü belirleyici ayrıntıda görünür; ilişki ise güvende, mesafede ve kişinin kendi görüntüsü üzerindeki söz hakkında okunur.

Mini ödev

Bu ödevde tanıdığın bir insanın iki portresini çekeceksin.

1. Kişiyi sade bir duvarın önünde, tam karşıdan ve düz ışıkta çek; bu senin benzerlik karen.
2. Aynı kişiyle on dakika onun sevdiği bir iş üzerine konuş ve bu sırada, kendi alanında, belirleyici bir ayrıntıyı bekleyerek yeniden çek.
3. İki kareyi kişiye göster, tenini ve yüzünü kendi gözünde doğru bulup bulmadığını sor ve hangisinde kendini tanıdığını not et.

Kendini değerlendir

• Konuşarak çektiğin karede o kişiye özgü bir ayrıntı var mı?
• Kişinin teni iki karede de kendi renginde mi?
• Kişi, kendi portresi hakkında söz sahibi oldu mu?

Sözlük

Mini test

1. Bir vesikalık fotoğraf neden çoğu zaman iyi bir portre sayılmaz?

• A) Yüz tanınmadığı için
• B) Benzerlik taşıdığı hâlde karakteri ve ilişkiyi taşımadığı için
• C) Renkli olmadığı için
• D) Çok net olduğu için

2. Aşağıdakilerden hangisi belirleyici ayrıntıya örnektir?

• A) Kişinin gömleğinin markası
• B) Karenin sol üst köşesindeki boş duvar
• C) Arka plandaki bulanık ışıklar
• D) Ustanın önkolundaki fırın yanığı izi ve hamuru tutuşu

3. Otomatik bir ayar koyu bir teni açıp sıcaklığını silerse ne bozulur?

• A) Benzerlik
• B) Yalnızca kompozisyon
• C) Hiçbir şey, çünkü yüz hâlâ tanınır
• D) Yalnızca alan derinliği

4. Portre ilişkisi en çok nerede okunur?

• A) Objektifin odak uzaklığında
• B) Dosyanın boyutunda
• C) Kişinin bakışında ve kendi görüntüsü üzerindeki söz hakkında
• D) Arka planın rengi ve dokusunda

Cevaplar

1. B — Vesikalık yüzü tanıtır ama o insanın kim olduğunu ve fotoğrafçıyla bağını göstermez.
2. D — Bu ayrıntılar o kişiye özgüdür; marka ya da boş alan bir insanı anlatmaz.
3. A — Benzerlik, tenin kendi rengini doğru göstermeyi de kapsar.
4. C — Bakış kime baktığını ele verir; söz hakkı portreyi ortak bir karara çevirir.

Özet kartı

• Portre = benzerlik + karakter + ilişki.
• Benzerlik tenin kendi rengini de kapsar; otomatik ayarı ve filtreyi kontrol et.
• Karakter duruşta, ellerde, bakışta ve belirleyici ayrıntıda görünür.
• Klişe karakter değildir; o insana özgü olanı bekle.
• İlişki bakışta okunur; kişiye kareleri göster, sözünü al.

Sonraki derse köprü

Arkadaşın ustayı daha yakından çekmek için telefonuyla yüzüne neredeyse bir karış yaklaşıyor. Ekrandaki yüz tuhaflaşıyor: burun büyümüş, kulaklar kaybolmuş, usta kendine benzemiyor. Kulüpteki yaşlı üye çantasından uzunca bir objektif çıkarıp «biraz geri çekil, bununla dene» diyor. Uzaklaşınca yüz neden yeniden kendine benzer, arka plan neden yumuşar? 85mm neden portrecinin favorisi? Sonraki ders portre objektifini, yüz oranını ve arka planı konuşuyor.