Yıldız izleri

Öğrenme hedefi

Gökyüzünün gece boyunca nasıl döndüğünü bir karede görünür kılabilecek, yıldızların kutup yıldızı çevresinde iç içe halkalar ya da ufka doğru eğik çizgiler çizdiği bir iz görüntüsü kurabileceksin. Makineyi hangi yöne çevirdiğine göre izlerin biçiminin nasıl değiştiğini ve bir saatlik bir serinin gökyüzünde kaç derecelik bir yay çizdiğini bileceksin. Tek bir çok uzun pozlama yerine kısa karelerden oluşan uzun bir seri çekecek, karelerin arasında boşluk kalırsa izlerin neden kesik çizgilere döndüğünü anlayıp aralığı buna göre ayarlayacaksın. Seriyi her noktada yalnızca en parlak değeri tutan bir birleştirmeyle tek bir iz görüntüsüne dönüştüreceksin. Saatler süren bir çekimde objektifin buğulanmasını, pilin bitmesini ve geçen uçakları hesaba katacaksın. Kareye bir insan girecekse onun yalnızca bir karede aydınlatılmasını ve teninin o karede gerçek tonunda kalmasını planlayacaksın.

Merak sorusu

Samanyolu gecesinin sonunda arkadaşın makineyi kuzey ufkuna yöneltip bir saatliğine kendi kendine çalışmaya bırakmıştı. Evde yüz yirmi kareyi tek tek açınca hepsi birbirine benziyor: bir avuç yıldız, bir tepe. Ama kulüpteki biri bu kareleri bir programda üst üste koyduğunda ekranda şaşırtıcı bir görüntü beliriyor: yıldızlar kuzeydeki tek bir noktanın çevresinde iç içe ince halkalar çiziyor, halkaların ortasında neredeyse kıpırdamayan tek bir parlak nokta. Gökyüzü nasıl döner?

Bağlam

Dünyanın dönüşüyle gökyüzünün dakikada kabaca çeyrek derece kaydığını ve bu kaymanın gök kutbu çevresinde gerçekleştiğini bir önceki derslerde gördün (Ders G.5). Her noktada karelerden yalnızca daha açık olanı tutan birleştirme modunu çoklu pozlama dersinde tanımıştın (Ders 22.8). Makinenin belirli aralıklarla kendiliğinden kare çekmesini de uzaktan deklanşör dersinde öğrenmiştin (Ders 13.4).

Önceki derslerde yıldızı iz bırakmasın diye süreyi kısıyordun; yıldız izleri bunun tersidir: gökyüzünün dönüşünü gizlemek yerine onu göstermek. Bir saat, iki saat, bazen bütün bir gece boyunca gökyüzünün kayışı tek bir görüntüde toplanır ve göz, hiçbir zaman göremeyeceği bir hareketi bir anda görür. Bu ders, bu görüntüyü uzun bir seriyle kurmayı, seriyi birleştirmeyi ve saatlerce sürecek bir gece çekiminin pratik sorunlarını ele alıyor.

Basit açıklama

İzler nasıl bir biçim alır?

Yıldız izi, uzun bir pozlamada ya da birleştirilmiş bir seride bir yıldızın gökyüzündeki kayışının bıraktığı çizgidir. Gök kubbe bir saatte yaklaşık on beş derece ilerlediğinden bir saatlik seri, her yıldızın gök kutbu çevresinde on beş derecelik bir yay çizmesini sağlar; dört saatlik bir seri altmış derecelik, yani daha uzun ve belirgin yaylar verir. Kutba yakın yıldızlar küçük, uzaktakiler geniş yaylar çizer.

İzlerin biçimi makinenin hangi yöne baktığına bağlıdır. Kuzeye, kutup yıldızına bakıldığında izler iç içe halkalar olur ve ortada kutup yıldızı neredeyse kıpırdamaz. Doğuya ya da batıya bakıldığında izler ufka eğik uzanan paralel çizgilere dönüşür. Güneye bakıldığında geniş, hafifçe kavisli yaylar görünür. Hangi biçimin seçileceği, karenin ön planına ve anlatmak istediğine göre verilen bir karardır.

Seri nasıl çekilir, nasıl birleştirilir?

Tek bir bir saatlik pozlama yerine, her biri kabaca yirmi ile otuz saniye süren kısa karelerden oluşan uzun bir seri çekmek daha iyidir. Kısa kareler sensörü aşırı ısıtmaz, kumlanmayı sınırlar, bir uçak ya da bir el feneri geçtiğinde yalnızca o kareyi atmanı sağlar; aynı kareler bir zaman atlamalı videoya da dönüştürülebilir. Makinenin aralıklı çekim özelliği ya da bir zamanlayıcılı kumanda, seriyi sen dokunmadan sürdürür.

Kare arası boşluk, bir seride bir karenin bitişi ile bir sonrakinin başlangıcı arasında geçen ve izlerde kesik çizgiler bırakan süredir. Bu boşluk birkaç saniyeyi bulursa, birleştirilmiş görüntüde her iz noktalı bir çizgiye döner. Aralığı bir saniye civarında tutmak izleri kesintisiz kılar. Uzun pozlama kumlanma azaltması da kapatılır, çünkü her kareden sonra makineyi aynı süre kadar bekletir. Seri, her noktada karelerden yalnızca en parlak değeri tutan açık birleştirmeyle tek bir görüntüye dönüştürülür; bu işi yapan özel programlar da vardır.

Uzun gecenin sorunları nelerdir?

Çiy ısıtıcısı, objektifin çevresine sarılan ve onu havadan biraz sıcak tutarak ön camda çiy oluşmasını önleyen, genellikle bir güç kaynağıyla çalışan ince bir banttır. Açık ve nemli gecelerde sıcaklık düştükçe objektifin ön camı buğulanabilir; saatler süren bir seride bu, izlerin bir noktada birden bulanık lekelere dönüşmesine yol açar. Bir ısıtıcı bu sorunu çoğu zaman önler. Yedek piller, soğukta piller daha çabuk bittiği için, uzun bir seride şarttır.

Geçen uçaklar ve uydular izlerin arasında düz, kesikli çizgiler bırakır; tek tek karelerden silinebilir ya da o kareler seriden çıkarılabilir. Kareye bir insan katmak istersen, uzun bir seride kıpırdamadan duramayacağı için onu yalnızca bir karede, örneğin ilk karede, avuç büyüklüğünde loş bir ışıkla aydınlatabilir ve bu kareyi birleştirmeye ayrıca katabilirsin; kalan karelerde kişi kareden çıkar. O tek karedeki ışık açık bir teni patlatmadan, koyu bir teni karartmadan ayarlanır; birleştirmede yüz o kareden olduğu gibi alınır ve gerçek tonunu korur.

Görsel kanıt

Arkadaşın bir sonraki yeni ay gecesinde yaylaya dönüyor. Makineyi kuzeye, kutup yıldızının altında duran eski bir taş ağılın üstüne çeviriyor. Objektife bir çiy ısıtıcısı sarıyor, yanına iki yedek pil koyuyor. Aralıklı çekimi otuz saniyelik kareler ve bir saniyelik aralıkla, uzun pozlama kumlanma azaltması kapalı olarak kuruyor.

İlk karede Selin ağılın kapısında duruyor; arkadaşın yüzüne iki saniye kısık, sıcak bir lamba tutuyor. Sonra Selin kareden çıkıyor ve seri iki saat sürüyor. Gece yarısına doğru nem artıyor; ısıtıcı sayesinde ön cam kuru kalıyor.

Evde iki yüz kırk kareyi açık birleştirmeyle birleştiriyor. Kutup yıldızının çevresinde otuz derecelik iç içe yaylar, ağılın üstünde dönen bir gökyüzü. Üç karedeki uçak izlerini seriden çıkarıyor. Selin'in yüzünü ilk kareden alıyor; esmer yüzünde elmacık kemikleri ve gözleri seçiliyor, üstünde gökyüzü dönüyor.

Sık yapılan hata

Özet

Gök kubbe kutup noktası çevresinde her saat on beş derece kadar ilerler; bu dönüş, kısa karelerden oluşan uzun bir seri her noktada en parlak değeri tutan açık birleştirmeyle tek bir görüntüye dönüştürüldüğünde yıldız izleri olarak görünür: kuzeyde iç içe halkalar, doğu ve batıda eğik çizgiler, güneyde geniş yaylar. Kare arası boşluk kısa tutulur ki izler kesintisiz olsun; çiy ısıtıcısı ve yedek piller uzun geceyi taşır, uçak izleri ayıklanır; karedeki insan yalnızca bir karede aydınlatılıp o kareden alınarak teni gerçek tonunda gösterilir.

Mini ödev

Bu ödevde ilk yıldız izi görüntünü kuracaksın.

1. Karanlık bir gecede makineyi kutup yıldızına ya da doğuya çevir ve ilginç bir ön planla kadrajla.
2. Aralıklı çekimi yirmi ile otuz saniyelik kareler ve bir saniye civarında bir aralıkla, uzun pozlama kumlanma azaltması kapalı olarak kur; en az bir saat çek, objektifi buğulanmaya karşı koru.
3. Kareleri açık birleştirmeyle birleştir, uçak izlerini ayıkla; karede bir insan olacaksa onu yalnızca bir karede aydınlat ve yüzünü o kareden al.

Kendini değerlendir

• İzler kesintisiz mi, yoksa noktalı mı?
• Makinenin yönü izlerin biçimini nasıl belirledi?
• İlk karedeki yüz net mi, rengi olduğu gibi mi?

Sözlük

Mini test

1. Bir saatlik bir seri, her yıldızın gök kutbu çevresinde yaklaşık kaç derecelik bir yay çizmesini sağlar?

• A) Bir
• B) On beş
• C) Doksan
• D) Üç yüz altmış

2. Makine kutup yıldızına çevrildiğinde izler nasıl görünür?

• A) Eğik paralel çizgiler
• B) Noktalar
• C) İç içe halkalar
• D) Dalgalı çizgiler

3. İzler neden noktalı çizgilere döner?

• A) Kareler arasında birkaç saniyelik boşluklar kaldığı için
• B) Diyafram çok kısık olduğu için
• C) ISO düşük olduğu için
• D) Ay doğduğu için

4. Karede bir insan uzun bir seride nasıl gösterilir?

• A) Bütün seri boyunca kıpırdamadan durarak
• B) Hiç gösterilmez
• C) Her karede farklı bir ışıkla
• D) Yalnızca bir karede aydınlatılıp yüzü o kareden alınarak

Cevaplar

1. B — Dönüş hızı saat başına on beş derece civarında olduğundan bir saatlik seri o genişlikte bir yay bırakır.
2. C — Gök kutbu çevresinde dönen yıldızlar kutup yıldızının etrafında halkalar oluşturur.
3. A — Boşluk sırasında kaydedilmeyen kayış izde kopukluk olarak kalır.
4. D — Uzun seride kıpırdayan kişi hayalet bırakır, tek kare ise yüzü keskin ve doğru tonda tutar.

Özet kartı

• Saat başına on beş derece: izler dönüşü görünür kılar.
• Kuzeyde halkalar, doğu ve batıda eğik çizgiler, güneyde yaylar.
• Kısa kareler, bir saniyelik aralık, uzun pozlama kumlanma azaltması kapalı.
• Açık birleştirme; uçak izlerini ayıkla.
• Çiy ısıtıcısı, yedek pil; insanı tek karede aydınlat, yüzünü o kareden al.

Sonraki derse köprü

İz görüntüsünden sonra arkadaşın tam tersini istiyor: yıldızları nokta gibi tutarken birkaç dakikalık pozlamalarla galaktik merkezin soluk ayrıntılarını toplamak. Ama on beş saniyeden uzun her pozlamada yıldızlar kayıyor. Kulüpteki biri tripodun üstüne takılan ve gökyüzüyle birlikte dönen küçük bir aygıt gösteriyor. Daha uzun, daha temiz bir pozlama nasıl mümkün olur? Sonraki ders, dünyanın dönüşünü telafi eden yıldız takip cihazını ele alıyor.