Diyafram

Öğrenme hedefi

Objektifin içindeki diyaframın, açıklığını büyütüp küçülterek sensöre giden ışığın akışını nasıl ayarladığını açıklayabileceksin. f sayısının bir kesir olduğunu ve bu yüzden küçük bir f sayısının büyük bir açıklık, büyük bir f sayısının küçük bir açıklık anlamına geldiğini gösterecek, f/2, f/2.8, f/4 gibi tam adımların her birinin ışığı yarıya indirdiğini bilecek, diyaframın ışık dışındaki etkilerini tanıyacak ve parlak ya da loş ışıkta farklı ten tonlarını çekerken diyaframı bir ışık aracı olarak kullanacaksın.

Merak sorusu

Bir fotoğraf makinesinin objektifine önden bakıp ayarını değiştirdiğini düşün. Camın arkasında ince, kavisli metal yapraklar birbirinin üstüne kayarak ortada bir delik bırakıyor. Ayarı bir yöne çevirdikçe delik büyüyor, öbür yöne çevirdikçe küçülüyor; yaprakların kenarları bazen bir altıgen, bazen bir daire çiziyor.

Objektifin içindeki «göz bebeği» nasıl çalışır? Karanlık bir odaya girdiğinde gözbebeğinin büyüdüğünü, güneşe çıktığında küçüldüğünü bilirsin. Objektifteki bu açıklık da aynı işi yapar; ama onu senin elin ayarlar. Bu derste diyaframın içeride ne yaptığını, makinedeki f/2, f/8 gibi yazıların neyi saydığını ve bu yazıyı bir bakışta nasıl okuyacağını konuşacağız.

Bağlam

Ders 8.1'de pozlamayı bir musluğun altında dolan kovalara benzetmiştik: musluğun ne kadar açık olduğu diyaframdır, ne kadar süre açık kaldığı enstantanedir. Bu ders musluğun açıklığına odaklanıyor. Diyafram, pozlama üçgeninin ilk köşesidir ve fotoğrafçıların en sık değiştirdiği ayarlardan biridir, çünkü ışığın yanında fotoğrafın görünüşünü de belirgin biçimde değiştirir.

Diyafram sözcüğü Yunanca kökenlidir ve bir şeyi ikiye bölen, arada duran bir perde anlamı taşır; aynı sözcük bedende göğüs ile karın arasındaki kas için de kullanılır. İngilizcede bu açıklığa «aperture», yani açıklık denir. Fotoğraf makinelerinde diyafram çoğunlukla ayarlanabilir; telefonlarda ise çoğu zaman sabittir. Telefonun ana kamerasının açıklığı genellikle geniştir ve değiştirilemez; bu yüzden telefondaki ışık kararlarının asıl kolları enstantane ve ISO'dur. Bu ders bu nedenle en çok ayarlanabilir diyaframı olan makineler için geçerlidir, ama f sayısını okumayı öğrenmek her kamerada işe yarar.

Basit açıklama

f sayısı neden ters görünür?

Diyaframın büyüklüğü f sayısıyla anlatılır ve makinede f/2, f/4, f/8 gibi yazılır. İlk bakışta tuhaf görünen bir kuralı var: sayı küçüldükçe açıklık büyür. f/2 geniş bir açıklık, f/16 ise küçük bir açıklıktır. Bunun nedeni f sayısının aslında bir kesir olmasıdır. Buradaki «f» objektifin odak uzaklığını anlatır ve f/2, açıklığın çapının odak uzaklığının yarısı olduğu anlamına gelir.

Bir örnekle bakalım. Odak uzaklığı 50 milimetre olan bir objektifte f/2 ayarında açıklığın çapı 25 milimetredir. Aynı objektifte f/8 ayarında çap 50'nin sekizde biri, yani 6,25 milimetreye iner. Bölen büyüdükçe açıklık küçülür. Bu kesir biçiminin bir kolaylığı var: farklı objektiflerde aynı f sayısı, sensöre birim alanda aşağı yukarı aynı miktarda ışık ulaştığı anlamına gelir. Geniş açılı bir objektifte de, uzun bir objektifte de f/4, pozlama açısından f/4'tür.

Her adım ışığı nasıl değiştirir?

Makinede f sayıları bir dizi olarak ilerler: f/1.4, f/2, f/2.8, f/4, f/5.6, f/8, f/11, f/16, f/22. Bu sayılar rastgele değildir. Dizide her adım, açıklığın alanını yarıya indirir; dolayısıyla sensöre ulaşan ışık da yarıya iner. f/2'den f/2.8'e geçtiğinde ışık yarıya, f/4'e geçtiğinde dörtte bire düşer. Ters yönde, f/8'den f/5.6'ya geçmek ışığı iki katına çıkarır.

Sayıların neden bu kadar düzensiz göründüğünü merak edebilirsin. Açıklığın alanı çapın karesiyle büyür; alanı yarıya indirmek için çapı yaklaşık 1,4'e bölmek gerekir. Bu yüzden dizideki her sayı bir öncekinin yaklaşık 1,4 katıdır ve her iki adımda bir sayı iki katına çıkar: f/2, f/4, f/8, f/16. Fotoğrafçılar ışığın her iki katına ya da yarısına bir «stop» der; bu kavramı Ders 8.8'de ayrıntılı göreceksin. Birçok makine bu tam adımların arasına iki ara adım daha ekler, örneğin f/2.2 ve f/2.5; bunlar ışığı üçte birer stop değiştirir.

Diyafram ışıktan başka neyi değiştirir?

Diyafram yalnızca ışığı değiştirmez; fotoğrafın görünüşünü de değiştirir. En belirgin etkisi netlik alanıdır: geniş bir açıklıkta yalnızca odaklandığın düzlem ve çevresindeki ince bir dilim net olur, önü ve arkası yumuşar; dar bir açıklıkta ise önden arkaya çok daha geniş bir alan net görünür. Bu etkinin adı alan derinliğidir ve sonraki dersin konusudur. Şimdilik şunu bil: diyaframı seçtiğinde yalnızca ışığı değil, fotoğrafın ne kadarının net olacağını da seçersin.

Keskinlik de diyaframla değişir. Birçok objektif en geniş açıklığında kenarlarda biraz yumuşak ve köşelerde biraz karanlık görüntü verir; iki üç adım kısıldığında keskinlik ve düzgünlük artar. Öte yandan çok dar açıklıklarda, örneğin f/16 ve f/22'de, ışık küçük deliğin kenarlarından sapar ve bütün fotoğraf hafifçe yumuşar; buna kırınım denir. Dar diyafram ayrıca parlak ışık kaynaklarının etrafında sivri ışınlar oluşturur: bir sokak lambası ya da güneş, diyafram yapraklarının biçimine bağlı olarak küçük bir yıldıza dönüşür.

Diyafram ten tonuyla nasıl ilişkilidir?

Diyafram, yüzlere ne kadar ışık ulaşacağını belirleyen ilk araçtır. Loş bir ortamda, örneğin akşam bir mutfakta ya da bir düğün salonunda, koyu bir ten aynı ışıkta daha az ışık yansıttığı için yüzün ayrıntısını yakalamak daha fazla ışık ister. Diyaframı genişletmek, ISO'yu yükseltip kumlanmaya ya da enstantaneyi uzatıp titremeye başvurmadan önce eldeki en temiz ışık kaynağıdır. Geniş diyafram, koyu tenin kendi rengi ve dokusuyla kaydedilmesine yardım eder.

Parlak güneşte ise tersi olabilir. Çok geniş bir açıklık o kadar çok ışık alır ki makinenin en kısa enstantanesi bile yetmeyebilir; fotoğraf aşırı pozlanır ve açık bir tenin alnı, burnu ve elmacık kemikleri bembeyaz lekelere dönüşür. O zaman diyaframı birkaç adım kısmak, ışığı yarıya, dörtte bire indirerek parlak bölgeleri kurtarır. Aynı karede koyu ve açık tenli insanlar varsa, ışığı diyaframla ikisini de koruyacak bir noktaya getirmek, düzenlemede kurtarılamayacak kayıpları çekimde önler.

Görsel kanıt

Bir yaz akşamı, bir çardağın altında masada oturan arkadaşını makineyle iki kez çektiğini düşün. Enstantane ve ISO sabit, yalnızca diyaframı değiştiriyorsun. Önce f/2'de çekiyorsun. Arkadaşının yüzü, çardaktan sarkan sarmaşıkların arasından süzülen son ışıkla aydınlık; koyu teninin sıcak rengi ve gülümsemesinin çizgileri açıkça seçiliyor. Arkasındaki bahçe ise yumuşak yeşil bir lekeye dönüşmüş.

Sonra diyaframı f/16'ya kısıyorsun ve başka hiçbir şeye dokunmadan yeniden çekiyorsun. f/2'den f/16'ya altı adım var; ışık altı kez yarıya, yani altmış dörtte birine inmiş. Fotoğraf neredeyse tamamen karanlık; arkadaşının yüzü karanlığın içinde silik bir biçim, yalnızca arkadaki sokak lambası parlıyor. Lambanın çevresinde altı kollu küçük bir yıldız belirmiş. Aynı akşam, aynı ayarlar; yalnızca musluğun açıklığı değişti ve fotoğraf aydınlıktan karanlığa geçti.

Sık yapılan hata

Özet

Diyafram, objektifin içinde açıklığını büyütüp küçülterek sensöre giden ışığın akışını ayarlayan bir perdedir ve f sayısıyla anlatılır. f sayısı bir kesir olduğu için küçük sayı büyük açıklık ve daha çok ışık demektir; f/1.4, f/2, f/2.8, f/4 diye ilerleyen dizide her adım ışığı yarıya indirir. Diyafram ışığın yanında netlik alanını, keskinliği ve parlak noktaların biçimini de değiştirir; loş ışıkta koyu teni temiz yakalamak için genişletilir, parlak güneşte açık tendeki parlamaları kurtarmak için kısılır.

Mini ödev

Bu ödev için ayarlanabilir diyaframı olan bir makine ya da telefonunda diyafram seçmene izin veren bir mod gerekiyor; yoksa ödevi f sayılarını okuma üzerine yap.

1. Makineni A moduna al ve aynı konuyu f/2.8 ya da objektifinin en geniş açıklığında, f/8'de ve f/16'da çek; makinenin enstantaneyi nasıl değiştirdiğini not et.
2. Makineyi M moduna al, enstantane ve ISO'yu sabit tutarak yalnızca diyaframı değiştir ve üç karenin parlaklığını karşılaştır.
3. Karanlıkta bir sokak lambasını ya da parlak bir noktayı f/16'da çekip ışının yıldıza dönüşüp dönüşmediğine bak.
4. İçinde yüz olan karelerde, geniş ve dar diyaframda tenin ayrıntısının nasıl değiştiğini tek cümleyle yaz.

Kendini değerlendir

• Hangi f sayısının daha geniş açıklık olduğunu hiç düşünmeden söyleyebiliyor musun?
• M modundaki üç karede her adımın ışığı yarıya indirdiğini gözlemleyebildin mi?
• Geniş ve dar diyaframda yüzlerin görünüşündeki farkı fark ettin mi?

Sözlük

Mini test

1. Hangisi en geniş açıklığı anlatır?

• A) f/16
• B) f/1.4
• C) f/8
• D) f/4

2. Diyaframı f/4'ten f/5.6'ya kısmak sensöre ulaşan ışığı nasıl değiştirir?

• A) Yarıya indirir
• B) İki katına çıkarır
• C) Değiştirmez
• D) Dörtte bire indirir

3. Çok dar bir diyaframda, örneğin f/22'de, bütün fotoğrafın hafifçe yumuşamasının nedeni nedir?

• A) Titreme
• B) Aşırı pozlama
• C) Kırınım
• D) Yanlış beyaz dengesi

4. Loş bir salonda koyu tenli bir yüzün ayrıntısını kumlanmasız yakalamak için ilk başvurulacak diyafram hamlesi nedir?

• A) Diyaframı en dar ayara kısmak
• B) Diyaframı sabit bırakıp ISO'yu en yükseğe çıkarmak
• C) Diyaframı değiştirmeden fotoğrafı sonradan açmak
• D) Diyaframı genişletmek

Cevaplar

1. B — f sayısı bir kesirdir; bölen ne kadar küçükse açıklık o kadar büyüktür, bu yüzden f/1.4 en geniş açıklıktır.
2. A — Tam adımlar dizisinde her adım açıklığın alanını yarıya indirir; f/4'ten f/5.6'ya geçmek ışığı yarıya düşürür.
3. C — Çok küçük bir delikten geçen ışık kenarlardan sapar; bu kırınım bütün fotoğrafın keskinliğini biraz azaltır.
4. D — Geniş diyafram kumlanma getirmeden daha çok ışık toplar; koyu tenin ayrıntısı çekimde temiz biçimde yakalanır.

Özet kartı

• Diyafram objektifin göz bebeğidir; açıklığı ışığın akışını ayarlar.
• f sayısı bir kesirdir: küçük sayı = büyük açıklık = daha çok ışık.
• f/1.4, f/2, f/2.8, f/4, f/5.6, f/8: her adım ışığı yarıya indirir.
• Diyafram netlik alanını, keskinliği ve ışık yıldızlarını da değiştirir.
• Loşta koyu ten için genişlet; parlak güneşte açık ten için kıs.

Sonraki derse köprü

Diyaframı genişlettiğinde yalnızca daha çok ışık almazsın; fotoğrafın arkası da yumuşamaya başlar. Profesyonellerin portrelerinde arka planın bir renk lekesine dönüşmesinin sırrı kısmen burada. Sonraki ders arka planın neden eridiğini, geniş diyaframın, yakın mesafenin ve uzun odak uzaklığının netlik alanını birlikte nasıl daralttığını gösteriyor.