Film türleri ve formatlar

Öğrenme hedefi

Bir fotoğraf dükkânının rafındaki filmleri ayırt edip kendi makinene ve çekmek istediğin işe uygun bir rulo seçebileceksin. Renkli negatif film, slayt filmi ve siyah beyaz film arasındaki farkı, görüntünün filmde ters mi yoksa doğrudan mı oluştuğu, pozlama toleransı ve banyo süreci üzerinden açıklayacaksın. Küçük kutulardaki otuz beş milimetrelik film, geniş rulolu orta format ve yaprak filmle çalışan büyük format arasındaki farkı karenin büyüklüğü, bir rulodaki kare sayısı, makinenin boyutu ve maliyet üzerinden karşılaştıracaksın. Formatı çoğu zaman makinenin belirlediğini, film türünü ise ışığın, sonucun nasıl kullanılacağının ve bütçenin belirlediğini göreceksin. Farklı ten tonlarından insanların aynı karede olduğu durumlarda dar toleranslı bir filmin neden risk taşıdığını ve hangi filmin bu karede daha hoşgörülü olduğunu değerlendireceksin.

Merak sorusu

Arkadaşın fotoğraf dükkânında, cam bir dolabın önünde duruyor. Rafta küçük silindir kutular var; bazılarında renkli, bazılarında siyah beyaz yazıyor, birkaçının üstünde de slayt sözcüğü var. Alt rafta ise kâğıda sarılmış, daha kalın ve kısa rulolar duruyor. Satıcı yaklaşıp ilk soruyu soruyor: «Makinen hangi filmi alıyor?» Arkadaşın cebinden yaşlı üyenin makinesini çıkarıp gösteriyor.

Satıcı başını sallayıp sorusunu genişletiyor: «Ne çekeceksin, ve fotoğrafları nerede göreceksin?» Arkadaşın bir cevap veremiyor. Hangi filmi almalıyım? Aynı dükkândaki onca rulo arasından biri nasıl seçilir, ve bu seçim fotoğrafı ne kadar değiştirir?

Bağlam

Kırpma faktörünü anlatırken tam kare sensörün, film döneminin yaygın otuz beş milimetrelik karesiyle aynı ölçüde olduğunu görmüştün (Ders 12.5). Işık ve doğa ustalarını incelerken de filmi yapraklar hâlinde kullanan büyük format makineyle tanışmıştın (Ders 26.3). Bir önceki derste de ekransız bir makineyle çekmenin nasıl bir yavaşlık getirdiğini ve bir rulonun kendine özgü görünümünü konuşmuştuk (Ders 27.1).

Bu ders iki ayrı seçimi birbirinden ayırıyor. Film türü, filmin ışığa nasıl tepki verdiğini, renkleri ya da tonları nasıl kaydettiğini ve hangi süreçle banyo edildiğini belirler. Format ise filmin fiziksel büyüklüğünü, dolayısıyla karenin boyutunu ve hangi makineye girdiğini belirler. İki seçim birbirinden bağımsızdır: aynı tür film çoğu zaman farklı formatlarda bulunur.

Basit açıklama

Film türleri birbirinden nasıl ayrılır?

Renkli negatif film, renkleri ve tonları ters olarak kaydeden, açık bölgeleri koyu, koyu bölgeleri açık ve renkleri tamamlayıcılarıyla gösteren ve baskı ya da tarama sırasında yeniden çevrilen filmdir. Banyodan çıkan negatifte bir yüz koyu, gökyüzü açık görünür ve her şeyin üstünde turuncumsu bir ton vardır. Renkli negatif film çoğunlukla standart bir renkli negatif süreciyle banyo edilir, bu yüzden birçok laboratuvarda kolayca işlenir. Geniş pozlama toleransı onu ışığın hızla değiştiği sokakta, düğünde ya da gündelik çekimlerde hoşgörülü bir seçenek yapar.

Slayt filmi, görüntüyü doğrudan pozitif olarak, yani gözün gördüğü renk ve tonlarla kaydeden ve ışığa tutulduğunda ya da perdeye yansıtıldığında doğrudan bakılabilen filmdir. Renkleri genellikle canlı, kontrastı yüksektir. Ama pozlama toleransı dardır; birçok kaynak doğru pozlamanın her iki yanında yalnızca yarım ile bir stop arasında bir pay bırakıldığını söyler. Negatif filmde baskı ya da tarama aşamasında yeniden ayarlanabilen pozlama, slaytta çekim anında doğru verilmek zorundadır. Slayt filmi ayrıca ayrı bir süreçle banyo edilir ve bu süreci sunan laboratuvar sayısı daha azdır.

Siyah beyaz film, renkleri kaydetmeyen, sahneyi yalnızca açık ve koyu tonlarla gösteren ve çoğunlukla negatif olarak çalışan filmdir. Renk kaymaları, karışık ışık kaynakları ve renk dengesi sorunları siyah beyazda ortadan kalkar; fotoğrafçı ışığın yönüne, tonlara ve dokuya odaklanır. Siyah beyaz film, sonraki derslerde göreceğin gibi evde banyo etmeye genellikle en elverişli film türü olarak görülür, bu yüzden birçok öğrenci filmle çalışmaya onunla başlar.

Formatlar birbirinden nasıl ayrılır?

Otuz beş milimetrelik film, küçük silindir kutularda satılan ve yaklaşık otuz altıya yirmi dört milimetrelik kareler veren en yaygın formattır. Otuz altı karelik rulolar yaygındır; daha kısa rulolar da bulunur. Makineler küçük ve hafiftir, film ve banyo görece ucuzdur; bu yüzden sokak, seyahat ve gündelik çekim için sık seçilir.

Orta format, kâğıda sarılı daha geniş rulo filmleri kullanan ve otuz beş milimetreden birkaç kat büyük kareler veren formatlar ailesidir. Aynı rulodan kaç kare çıkacağı makinenin kare ölçüsüne bağlıdır: altıya dört buçuk santimetrelik karelerde on beş ya da on altı, altıya altı kare karelerde on iki, altıya yedide on, altıya dokuzda sekiz kare civarında alınır. Daha büyük kare, aynı baskı boyutunda daha az büyütme, dolayısıyla daha ince tane ve daha yumuşak ton geçişleri demektir. Bunun bedeli daha büyük ve ağır makineler ve kare başına daha yüksek maliyettir.

Yaprak film, rulo hâlinde değil, her karesi ayrı bir yaprak olarak kesilmiş ve tek tek kasetlere yüklenen filmdir; büyük format makineler bu filmi kullanır. Yaygın yaprak ölçülerinden biri dörde beş inçtir. Her kare ayrı yüklendiği için fotoğrafçı her yaprağı farklı biçimde banyo edebilir. Çekim yavaş, makine büyük ve kare başına maliyet yüksektir; karşılığında çok ince ayrıntı ve geniş bir baskı olanağı gelir.

Doğru film nasıl seçilir?

Seçim çoğu zaman formatla başlar ve formatı makine belirler: otuz beş milimetrelik bir makineye orta format rulo takılamaz. Arkadaşının makinesi otuz beş milimetre filmi aldığına göre soru film türüne iner. Burada üç soru yardımcı olur: ışık ne kadar değişken, fotoğraflar nerede görülecek ve bütçe ne kadar? Değişken ışıkta çekilecek, taranıp ekranda görülecek ve sınırlı bütçeyle alınacak bir rulo için renkli negatif film hoşgörülü bir başlangıçtır. Işığı ve tonları öğrenmek, banyoyu kendin yapmak istiyorsan siyah beyaz film uygun olabilir. Slayt filmi ise ışığı iyi tanıyan ve pozlamayı hassas ölçebilen fotoğrafçıya canlı renkler sunar. Bunlar kural değil, eğilimlerdir; birçok fotoğrafçı aynı film türüyle yıllarca çalışıp onu derinlemesine tanımayı tercih eder.

Ten tonu da seçimin bir parçasıdır. Açık tenli ve koyu tenli insanların aynı karede, aynı ışıkta olduğu bir aile ya da arkadaş grubu fotoğrafında, iki ten arasındaki parlaklık farkı birkaç stop olabilir. Dar toleranslı slayt filmi bu farkı taşıyamayabilir: pozlama açık tene göre verilirse koyu tenli yüzün gölgeleri kapanır, koyu tene göre verilirse açık ten ayrıntısız bir beyaza kayar. Renkli negatif film bu aralığı çok daha rahat taşır; siyah beyaz negatif de her iki teni ton olarak koruyabilir.

Görsel kanıt

Arkadaşın satıcıya ne çekeceğini anlatıyor: bir ay boyunca mahallesini, pazarı ve komşularını çekecek, fotoğrafları tarayıp ekranda görecek. Satıcı ona otuz altı karelik bir renkli negatif rulo veriyor ve slaytı neden önermediğini anlatıyor: pazar yerinde ışık gölgeli tezgâhlarla güneşli yolun arasında sürekli değişiyor.

İki hafta sonra arkadaşın aynı pazarda, bir tezgâhın önünde yan yana duran iki kardeşin fotoğrafını çekiyor; birinin teni açık, diğerininki koyu. Pozlamayı iki yüzün arasına verip koyu tene doğru biraz cömert tutuyor. Banyodan dönen negatifin taramasında iki yüz de okunuyor; açık tenli kardeşin alnı parlak ama ayrıntılı, koyu tenli kardeşin yanaklarındaki gölgelerde doku duruyor.

Yaşlı üye aynı sahnenin, yıllar önce slayt filmiyle çektiği benzer bir karesini gösteriyor. Renkler daha canlı ama pozlama açık tene göre verilmiş; koyu tenli yüz neredeyse bir siluete dönmüş. İki kare yan yana, film seçiminin bir yüzün görünürlüğünü nasıl değiştirebildiğini gösteriyor.

Sık yapılan hata

Özet

Renkli negatif film tonları ve renkleri ters kaydeder ve geniş toleransıyla hoşgörülüdür, slayt filmi görüntüyü doğrudan pozitif olarak, canlı renklerle ama dar bir pozlama payıyla kaydeder, siyah beyaz film ise yalnızca tonlarla çalışır ve evde banyoya en elverişli tür olarak görülür. Otuz beş milimetre küçük ve ucuzdur, orta format büyük kareler ve formata göre değişen kare sayıları verir, büyük format yaprak filmle en ince ayrıntıyı sunar; formatı makine, türü ise ışık, kullanım ve bütçe belirler ve farklı tenlerin aynı karede olduğu durumlarda dar toleranslı slayt filmi bir yüzün gölgesini ya da diğerinin ışığını kaybettirebilir.

Mini ödev

Bu ödevde kendi durumuna göre bir film seçip gerekçesini yazacaksın.

1. Elindeki ya da ödünç alabileceğin bir film makinesinin hangi formatı aldığını öğren; makine yoksa bir fotoğraf dükkânının ya da çevrimiçi bir satıcının rafında üç farklı formatı ve üç farklı türü bul.
2. Önümüzdeki ay ne çekeceğini, ışığın ne kadar değişken olacağını, fotoğrafları nerede göreceğini ve bütçeni birer cümleyle yaz.
3. Bu cevaplara göre bir film türü seç ve seçimini, alternatif iki türle karşılaştırarak kısa bir paragrafta gerekçelendir.
4. Çekeceğin karelerde farklı ten tonlarından insanlar yer alacaksa, seçtiğin filmin iki ten arasındaki parlaklık farkını taşıyıp taşıyamayacağını ve pozlamayı nasıl vereceğini not et.

Kendini değerlendir

• Negatif, slayt ve siyah beyaz film arasındaki farkı bir arkadaşına anlatabiliyor musun?
• Makinenin formatı ile film türünün ayrı seçimler olduğunu açıklayabiliyor musun?
• Seçtiğin filmin farklı tenleri aynı karede taşıyıp taşıyamayacağını değerlendirdin mi?

Sözlük

Mini test

1. Pozlama payı en dar olan film türü hangisidir?

• A) Renkli negatif film
• B) Siyah beyaz negatif film
• C) Slayt filmi
• D) Hepsi aynıdır

2. Altıya altı kare karelerle çeken bir orta format makineden bir rulo filmle yaklaşık kaç kare alınır?

• A) On iki
• B) Otuz altı
• C) Yirmi dört
• D) Dört

3. Bir film makinesi için hangi seçim genellikle önce yapılır ve neden?

• A) Film türü, çünkü format önemsizdir
• B) Format, çünkü makine yalnızca belirli bir formatı alır
• C) Banyo süreci, çünkü film türünü o belirler
• D) Kâğıt, çünkü baskı her şeyi belirler

4. Açık ve koyu tenli iki kardeşin aynı ışıkta durduğu bir karede hangi film daha hoşgörülüdür?

• A) Slayt filmi
• B) Hiçbiri
• C) Yaprak film
• D) Renkli negatif film

Cevaplar

1. C — Slayt filmi görüntüyü doğrudan pozitif kaydettiği için pozlama çekimde doğru verilmek zorundadır ve payı dardır.
2. A — Kare ölçüsü büyüdükçe bir rulodaki kare sayısı azalır; altıya altıda on iki kare civarında alınır.
3. B — Format makinenin yapısına bağlıdır; yanlış formattaki rulo makineye girmez.
4. D — Renkli negatif filmin geniş toleransı iki ten arasındaki parlaklık farkını daha rahat taşır.

Özet kartı

• Negatif: ters kaydeder, hoşgörülüdür.
• Slayt: doğrudan pozitif, canlı ama dar paylı.
• Siyah beyaz: yalnızca ton; evde banyoya elverişli.
• Formatı makine seçer; türü ışık, kullanım ve bütçe.
• Farklı tenler aynı karedeyse geniş toleranslı filmi düşün.

Sonraki derse köprü

Rulo makineye yüklendi, ama arkadaşın ilk sokak köşesinde duraksıyor. Dijital makinesinde ekrana bakıp parlaklığı, netliği ve kadrajı hemen görürdü. Bu makinede ise ekran yok; ışığı ölçen küçük bir iğne, elle çevrilen bir netlik halkası ve her basışta biraz daha azalan bir sayaç var. Otuz altı kareden birini boşa harcamaktan çekiniyor. Ekran olmadan nasıl çekilir? Sonraki ders, ışıkölçerle ölçmeyi, netliği elle bulmayı ve sınırlı kare sayısıyla çalışmayı ele alıyor.