Fotoğraf okumak

Öğrenme hedefi

Bir fotoğrafa bakmakla onu okumak arasındaki farkı kavrayacak ve herhangi bir fotoğrafı dört adımda, betimleyerek, çözümleyerek, yorumlayarak ve değerlendirerek okuyabileceksin. Karede görüleni tarafsızca saymaktan başlayıp çizgi, ışık, ton, kadraj ve kadrajın dışında kalanlar gibi biçimsel seçimleri çözümleyecek, fotoğrafın ne zaman, nerede, kim tarafından ve kimin için çekildiğini araştırarak onu bağlamı içinde okuyacaksın. Aynı fotoğrafın altına yazılan farklı açıklamaların anlamını nasıl değiştirdiğini görecek, bir fotoğrafın birden fazla meşru okuması olabileceğini kabul edeceksin. Okumalarını kısa bir okuma notunda toplayacak, bir fotoğrafta kimin kimi, hangi ışıkta ve hangi adla gösterdiğini okumanın bir parçası olarak soracaksın.

Merak sorusu

Yaşlı üye, kutudaki su satıcısının kartını arkadaşına uzatıyor ve ne gördüğünü soruyor. Arkadaşın karta bakıyor: «Eski bir fotoğraf. Adamın sırtında bir testi var.» Sonra susuyor; söyleyecek başka bir şey bulamıyor. Oysa kart elinde birkaç saniye kaldı ve o birkaç saniyede adamın yüzünü, giysisini, arkasındaki boyalı perdeyi, ayağının altındaki halıyı görmüştü. Gördüklerini kelimelere dökemiyor, onlardan bir anlam çıkaramıyor.

Yaşlı üye aynı kartı alıp yavaşça, adım adım konuşmaya başlıyor ve birkaç dakika içinde aynı kare bir stüdyoyu, bir alıcıyı, bir dönemi ve adı yazılmamış bir adamı anlatır hâle geliyor. Bir fotoğrafa gerçekten nasıl bakılır? Birkaç saniyelik bir bakıştan, bir fotoğrafın anlattıklarına nasıl varılır?

Bağlam

Görsel okuryazarlık dersinde bir fotoğrafa ilk bakışla ikinci bakış arasındaki farkı ve bakışın nasıl yönlendirildiğini görmüştün (Ders 2.1). Kulüp arkadaşlarının dizilerine yorum yaparken önce görüleni söyleyip sonra anlamını tartışan, en son hükmü veren bir sırayı denemiştin (Ders 23.6). Bir önceki derste de aynı stüdyonun sultanlar için modern bir imparatorluk, yabancılar için adsız tipler ürettiğini konuşmuştuk (Ders 26.5).

Bu ders o araçları birleştirip genişletiyor. Eleştiride amaç bir fotoğrafçıya yol göstermekti; okumada amaç, bir fotoğrafın ne gösterdiğini ve ne anlattığını anlamaktır. Aradaki eksik adım çözümlemedir: fotoğrafın biçimsel seçimlerini ve bağlamını ayrıntılı biçimde incelemek. Sanat eğitiminde yaygın olarak kullanılan bu dört adımlı yol, bir fotoğrafa ister bir müzede, ister bir haber sitesinde, ister bir aile albümünde bakılsın, işe yarar.

Basit açıklama

Betimleme ve çözümleme neden ayrı adımlardır?

Betimleme, karede görüleni yargı ve yorum katmadan saymaktır: bir adam, sırtında bir testi, arkasında boyalı bir perde, ayağının altında bir halı, üzerinde işlemeli bir yelek. Bu adım basit görünür ama çoğu zaman atlanır; insanlar ilk bakışta bir yargıya varır ve gerçekte ne gördüklerine hiç dönmez.

Çözümleme, bir fotoğrafın biçimsel seçimlerini, ışığı, tonu, çizgileri, kadrajı, bakış açısını ve kadrajın dışında bırakılanları inceleyerek bu seçimlerin fotoğrafın etkisini nasıl kurduğunu ortaya koymaktır. Su satıcısının karesinde ışık yumuşak ve önden, stüdyo ışığı; adam kadrajın ortasında, tüm boyuyla ve dimdik duruyor; arkasındaki perde bir sokağı taklit ediyor ama gerçek bir sokak değil; kadrajın dışında ise adamın gerçek hayatı, gerçek sokağı ve adı kalmış. Çözümleme, «adam bir testi taşıyor»dan «adam bir stüdyoda, bir sokak taklidinin önünde, bir kostümle kurgulanmış» a geçmeyi sağlar.

Çözümleme ışığın bir yüzü nasıl gösterdiğini de sorar. Stüdyo ışığı adamın yüzünü düz ve eşit aydınlatıyor, ama baskının koyu tonları ten rengini tek bir kahverengi kütleye indirmiş; gözlerinin çevresindeki ayrıntı seçilmiyor. Bir yüzün nasıl aydınlatıldığı ve nasıl basıldığı, o yüzün bir birey olarak mı yoksa bir figür olarak mı okunacağını etkiler.

Bağlam ve altyazı okumayı nasıl değiştirir?

Bağlamsal okuma, bir fotoğrafı ne zaman, nerede, kim tarafından, kimin için çekildiği ve nerede yayımlandığı bilgisiyle birlikte okumaktır. Kartın arkasındaki stüdyo damgası, fotoğrafın bir stüdyoda çekildiğini; meslek adının yazılı, kişi adının yazılı olmaması ise bir yabancıya hatıra olarak satıldığını düşündürür. Bu bilgiler fotoğrafın içinde değildir; araştırmayla bulunur. Bir müze kaydı, bir arşiv künyesi, bir yayın tarihi, bir fotoğrafın anlamını karenin kendisi kadar belirler.

Fotoğrafın nerede durduğu da okumayı değiştirir. Aynı kart bir aile albümünde bir büyükbabanın hatırası, bir müzenin duvarında bir dönemin belgesi, bir hatıra dükkânının vitrininde ise satılık bir süs olarak okunur. Bir gazetede bir haberin yanında basılan bir fotoğraf ile bir sergide büyük bir çerçeve içinde asılan aynı fotoğraf, izleyiciden farklı bakışlar ister. Bu yüzden okumaya başlamadan önce fotoğrafın şu anda nerede ve kimin önünde durduğunu da sormak gerekir; çünkü o yer, izleyicinin hangi soruları soracağını sessizce belirler.

Altyazı etkisi, bir fotoğrafın altına yazılan açıklamanın izleyicinin o fotoğrafı nasıl okuyacağını yönlendirmesi ve aynı karenin farklı altyazılarla farklı anlamlar kazanmasıdır. Su satıcısının kartının altına «Doğu'dan bir tip» yazılırsa izleyici bir kostüm görür; «İstanbul'da su taşıyarak geçimini sağlayan bir adam, adı bilinmiyor» yazılırsa bir insan ve bir kayıp görür. Altyazı tarafsız değildir; bir fotoğrafı okurken altyazıyı da okumak, kimin bu fotoğrafa hangi adı koyduğunu sormak gerekir.

Yorum ve değerlendirme nasıl yapılır?

Yorumlama, betimleme ve çözümlemenin ortaya koyduklarından yola çıkarak fotoğrafın ne anlattığını, hangi düşünceyi ya da duyguyu taşıdığını söylemektir. Su satıcısının karesi, bir yandan bir mesleği ve bir dönemi kaydeder, bir yandan da bir insanı yabancı bir alıcının bakışına göre kurgular. Yorum, karede gösterilebilecek şeylere dayanmalıdır; «adam mutsuz» demek, yüzünde ve duruşunda bunu gösteren bir şey yoksa bir yorum değil bir varsayımdır. İyi bir yorum çoğu zaman «çünkü» ile devam eder: bu kare bir insanı bir tipe dönüştürüyor, çünkü adı yazılmamış, çünkü sahte bir sokağın önünde, çünkü mesleğinin eşyasıyla tanıtılıyor.

Çoklu okuma, aynı fotoğrafın farklı izleyiciler, farklı dönemler ya da farklı bağlamlar içinde birden fazla meşru biçimde okunabilmesidir. Bir tarihçi bu kartta bir dönemin ekonomisini, bir sanatçı stüdyo ışığını, bir torun belki de dedesinin mesleğini görür. Çoklu okuma, her okumanın eşit derecede doğru olduğu anlamına gelmez; her okuma karede ve bağlamda bir dayanak göstermelidir.

Okumanın son halkası olan değerlendirme, fotoğrafın amacı ve bağlamı içinde ne kadar güçlü olduğunu ve bugün bizim için ne anlama geldiğini tartar. Okuma notu, bir fotoğrafı okurken dört adımda ortaya çıkanları kısa ve düzenli biçimde kaydeden yazıdır. Birkaç satırlık bir not, gözün birkaç saniyede gördüğünü düşünceye dönüştürür ve aynı fotoğrafa aylar sonra döndüğünde okumayı yeniden kurmayı sağlar.

Görsel kanıt

Su satıcısının kartını masaya koyup dört adımı yüksek sesle yürütüyorsun. Betimliyorsun: sırtında testi taşıyan bir adam, işlemeli bir yelek, boyalı bir perde, bir halı. Çözümlüyorsun: stüdyo ışığı önden ve yumuşak, adam kadrajın ortasında dimdik, perde sahte bir sokak, yüzün ayrıntısı koyu baskıda kaybolmuş, kadrajın dışında adı ve gerçek sokağı kalmış.

Bağlamı araştırıyorsun: kartın arkasında stüdyo damgası ve yalnızca meslek adı var. İki farklı altyazıyı kartın altına sırayla koyuyorsun; iri harflerle yazılmış tip adının altında bir kostüm duruyor, adı bilinmeyen bir adamdan söz eden cümlenin altında ise bir insan. Yorumluyorsun: kare, bir mesleği kaydederken bir insanı bir tipe dönüştürüyor. Değerlendiriyorsun: bir dönemin önemli bir belgesi, ama o dönemin bakışını da taşıyan bir belge.

Arkadaşın dört adımı kendi yazdığı kısa bir okuma notunda topluyor. Birkaç dakika önce «eski bir fotoğraf» diye başlayan cümlesi, şimdi bir stüdyoyu, bir alıcıyı ve adı yazılmamış bir adamı anlatan bir paragrafa dönüşmüş.

Sık yapılan hata

Özet

Bir fotoğrafı okumak dört adımdır: betimleme görüleni yargısız sayar, çözümleme ışığı, tonu, kadrajı ve kadrajın dışında kalanı inceleyerek biçimsel seçimleri ortaya koyar, yorumlama bunlara dayanarak fotoğrafın ne anlattığını söyler ve değerlendirme fotoğrafı amacı ve bağlamı içinde tartar. Bağlamsal okuma fotoğrafı kim, ne zaman, kimin için sorularıyla birlikte ele alır, altyazı etkisi aynı karenin farklı açıklamalarla farklı anlamlar kazandığını gösterir ve çoklu okuma her okumanın bir dayanağı olduğu sürece meşrudur; okuma notu bu adımları kaydeder, bir yüzün nasıl aydınlatılıp adlandırıldığı da okumanın parçasıdır.

Mini ödev

Bu ödevde bir fotoğrafı dört adımda okuyacak ve bir okuma notu yazacaksın.

1. Bir müze ya da arşiv kaynağından, künyesi belli bir fotoğraf seç; bir aile fotoğrafı da olabilir.
2. Fotoğrafı betimle, çözümle, yorumla ve değerlendir; her adımı ayrı bir paragrafta yaz.
3. Fotoğrafın bağlamını araştır: kim, ne zaman, nerede, kimin için çekti, nerede yayımlandı; fotoğrafa iki farklı altyazı yaz ve anlamın nasıl değiştiğini not et.
4. Karede bir kişi yer alıyorsa ışığın onun yüzüne nasıl düştüğünü, teninin baskıda nasıl göründüğünü ve adının yazılı olup olmadığını okuma notuna ekle.

Kendini değerlendir

• Betimleme ile yorumu birbirinden ayırabiliyor musun?
• Fotoğrafın bağlamını ve altyazısını okumana kattın mı?
• Her yorumunun karede ya da bağlamda bir dayanağı var mı?

Sözlük

Mini test

1. «Adamın sırtında bir testi var» cümlesi okumanın hangi adımıdır?

• A) Değerlendirme
• B) Betimleme
• C) Yorumlama
• D) Çözümleme

2. «Perde gerçek bir sokak değil, bir sokak taklidi; adam kadrajın ortasında dimdik kurgulanmış» gözlemi hangi adıma aittir?

• A) Betimleme
• B) Değerlendirme
• C) Altyazı etkisi
• D) Çözümleme

3. Aynı fotoğrafın altına «Doğu'dan bir tip» ya da «adı bilinmeyen bir su taşıyıcısı» yazılması neyi gösterir?

• A) Altyazının okumayı yönlendirip anlamı değiştirdiğini
• B) Fotoğrafın keskinliğinin değiştiğini
• C) Fotoğrafın renginin değiştiğini
• D) Altyazının hiçbir etkisi olmadığını

4. Bir fotoğrafın birden fazla okumasının meşru sayılmasının koşulu nedir?

• A) Her okumanın aynı olması
• B) Okumaların yalnızca uzmanlarca yapılması
• C) Her okumanın karede ya da bağlamda bir dayanak gösterebilmesi
• D) Okumaların altyazıyı yok sayması

Cevaplar

1. B — Yalnızca görüleni yargısız sayar; bir yorum ya da değerlendirme içermez.
2. D — Kadrajın ve sahnenin nasıl kurulduğunu inceleyen biçimsel bir gözlemdir.
3. A — Aynı kare, altyazıya göre bir kostüm ya da bir insan olarak okunur.
4. C — Çoklu okuma her şeyin doğru olduğu anlamına gelmez; her okuma dayanağını göstermelidir.

Özet kartı

• Betimle: gördüğünü yargısız say.
• Çözümle: ışık, ton, kadraj, kadraj dışı.
• Bağlamı ve altyazıyı araştır.
• Yorumla ve değerlendir: her iddianın dayanağı olsun.
• Okuma notu tut; yüzün nasıl aydınlatıldığını ve adlandırıldığını da oku.

Sonraki derse köprü

Başkalarının fotoğraflarını okumayı öğrenen arkadaşına yaşlı üye bu kez başka bir şey önerdi: son bir yılda çektiği fotoğraflardan kırk tanesini masaya yaymasını ve onları bir yabancının fotoğrafları gibi okumasını. Arkadaşın kareleri dizince bir şey fark etti: hemen hepsinde sabahın ilk ışığı vardı, çoğunda bir insan kadrajın kenarında duruyordu, renkler hep sıcak ve biraz soluktu. Bunları hiç bilerek seçmemişti. Kendi tarzımı nasıl bulurum? Sonraki ders, tekrar eden konuların, ışığın, rengin ve bakışın kişisel bir üslubu nasıl oluşturduğunu anlatıyor.