Işığın dört özelliği

Öğrenme hedefi

Bir yere girdiğinde oradaki ışığı, makineyi kaldırmadan önce, dört özelliğiyle sistemli biçimde okuyabileceksin. Işığın kalitesini avucuna düşen gölgenin kenarından anlamak için el testini kullanacak, gölge kenarının keskinliğini ışığın sertliğine bağlayacak, ışığın yönünü konunun çevresinde hayal ettiğin bir yön saati üzerinde adlandıracak, rengini gökyüzünden, güneşten ve çevredeki yüzeylerden gelen ikincil ışıkla birlikte değerlendirecek, şiddetini yüzün aydınlık ve gölgeli tarafları arasındaki stop farkıyla ölçecek ve bütün bunları tek cümlelik bir ışık notuna dönüştürüp nerede çekeceğine bu nota bakarak karar vereceksin. Çimenin ya da bir duvarın yüze yansıttığı rengin farklı tenlerde nasıl okunduğunu da göreceksin.

Merak sorusu

Çeşme başındaki portre seçkinin en sevilen karesi oldu; şimdi aynı yumuşak ışığı şehir parkında, arkadaşının yeni bir portresinde yakalamak istiyorsun. Parkta dört yer deniyorsun: büyük bir çınarın altı, güneşli bir yürüyüş yolu, bir çay bahçesinin saçak altı ve kırmızı tuğla bir duvarın önü. Dördünde de aynı ayarlarla çekiyorsun ve dört kare birbirine hiç benzemiyor: birinde yüz hafif yeşilimsi, birinde gözler karanlık çukurlar, birinde ten sıcak ve kızıl, birinde her şey yumuşak ve dengeli.

Hangisinin neden işe yaradığını ancak çektikten sonra, ekrana bakarak anlıyorsun. Bir ışığı nasıl "okursun"? Işığı çekmeden önce görmek, onu adlandırmak ve nerede duracağına buna göre karar vermek mümkün mü? Bu derste ışığı dört özelliğiyle okumanın bir yolunu konuşacağız.

Bağlam

Bir hava gözlemcisi her sabah aynı soruları sırayla sorar: bulut ne kadar, rüzgâr nereden, sıcaklık kaç, görüş ne kadar? Tek tek bakıldığında basit olan bu sorular, birlikte bir günün havasını anlatır. Işığı okumak da böyledir: dört soruyu sırayla sormak, bir sahnenin ışığını tahmin etmekten çıkarıp bilinen bir şeye dönüştürür.

Ders 5.1'de ışığın miktarını, yönünü, niteliğini ve rengini tanımıştık. Bu seviye, doğal ışığı yalnızca tanımayı değil, okuyup yönlendirmeyi, yumuşatmayı ve güçlendirmeyi hedefliyor. Bu modülün ilk dersi, o dört özelliği sahada ölçmeyi öğretiyor: gözle, elle ve makinenin ölçümüyle, çekmeden önce.

Basit açıklama

Kalite nasıl okunur?

Işığın kalitesi, onun sert mi yumuşak mı olduğudur ve en güvenilir biçimde gölgeden okunur. Gölge kenarı, bir nesnenin düşürdüğü gölgenin aydınlık alanla birleştiği sınırdır. Güneş gibi küçük ve uzak bir kaynak keskin, çizgi gibi bir gölge kenarı bırakır; bulutlu bir gökyüzü ya da geniş bir pencere gibi büyük bir kaynak, aydınlıktan karanlığa yavaş yavaş geçen yumuşak bir kenar verir.

El testi, avucunu yüzünün hemen önünde, konunun durduğu yerde tutup parmaklarının avucuna düşürdüğü gölgenin kenarına bakmaktır. Kenar keskin bir çizgiyse ışık serttir; bulanık bir geçişse yumuşaktır. Avucunu yavaşça çevirdiğinde gölgenin nereye düştüğü ışığın yönünü, avucunun ne kadar aydınlandığı da ışığın şiddetini kabaca gösterir. Bu küçük test, bir yeri birkaç saniyede okumayı sağlar ve makineyi kaldırmadan kararı başlatır.

Yön nasıl okunur?

Yön saati, konuyu yukarıdan bakılan bir saat kadranının ortasına koyup makineyi saat altıya yerleştirerek ışığın yönünü saat rakamlarıyla adlandırmaktır. Saat altıdan gelen ışık tam önden gelir ve yüzü düzleştirir; saat üç ya da dokuzdan gelen ışık tam yandan gelir ve yüzün yarısını gölgede bırakır; saat on ikiden gelen ışık arkadandır ve saçın çevresinde bir kenar çizer. Birçok portrecinin sevdiği yön, saat dört ile beş ya da yedi ile sekiz arası, yani önden ve biraz yandan gelen ışıktır; ama hangi yönün seçileceği anlatmak istenen şeye bağlıdır.

Yönün bir de yüksekliği vardır: ışık göz hizasından mı, yukarıdan mı geliyor? Tepeden gelen ışık kaşların altını ve göz çukurlarını karartır. Yönü okumanın en hızlı yolu burnun gölgesine ve gözlerdeki küçük parıltıya bakmaktır: burnun gölgesi yanağın hangi tarafına ve ne kadar aşağıya düşüyor, parıltı gözün hangi köşesinde duruyor? Parıltı gözbebeğinin üst kısmında ve yan tarafındaysa ışık önden, yandan ve biraz yukarıdan geliyor demektir.

Renk ve şiddet nasıl okunur?

Işığın rengi yalnızca kaynağından değil, çevresinden de gelir. İkincil ışık, ana ışığın çevredeki yüzeylerden yansıyıp konuya ulaşan ve o yüzeylerin rengini taşıyan kısmıdır. Bir çınarın yaprakları yüze yeşil, kırmızı bir tuğla duvar sıcak bir kızıllık, açık gökyüzü gölgede mavimsi bir serinlik yansıtır. Bu ikincil ışık her tende farklı okunur: yeşil yansıma açık bir teni hasta gibi soluk, koyu bir teni çamurlu ve donuk gösterebilir; sıcak bir duvarın yansıması ise açık teni kızıla, koyu teni derin ve parlak bir bakıra yaklaştırabilir. Konunun yanına beyaz bir kâğıt tutup rengine bakmak, ikincil ışığı fark etmenin kolay yoludur.

Şiddet, ışığın ne kadar güçlü olduğudur; ama portrede asıl önemli olan, yüzün aydınlık tarafı ile gölgeli tarafı arasındaki farktır. Makinenin nokta ölçümüyle önce aydınlık yanağı, sonra gölgeli yanağı ölçmek bu farkı stop cinsinden verir: bir stop yumuşak ve açık, iki stop belirgin, üç stop ve üstü dramatik bir görünümdür. Bu farkın ne olması gerektiğinin bir doğrusu yoktur; ama önceden bilmek, ekranda sürpriz yaşamamayı sağlar.

Işık notu nasıl yazılır?

Işık notu, bir yerin ışığını dört özelliğiyle tek bir cümlede özetlemektir: örneğin «yumuşak, saat dörtten ve biraz yukarıdan, gökyüzünden hafif serin, yüzde bir stop fark». Bu cümle, sahada bir karar aracıdır: aradığın ışığı yazıp gördüğün ışıkla karşılaştırırsın, farkı da ya yer değiştirerek, ya kişiyi döndürerek, ya da sonraki derslerde göreceğin yansıtıcı ve dağıtıcılarla kapatırsın.

Bir süre ışık notu tutmak, gözü eğitir. Bir hafta boyunca her çekimden önce bir not yazıp çekimden sonra kareyle karşılaştırmak, zamanla ışığı el testi yapmadan, bir bakışta okumayı sağlar. Işığı okumak, onu değiştirmeden önce gelen adımdır: neyin eksik olduğunu bilmeyen, neyi ekleyeceğini de bilemez. Portrede nota yüzün tepkisini de eklemek işe yarar: ikincil ışık teni hangi yöne çekiyor, gölgeli yanakta ayrıntı kalıyor mu? Koyu bir tende gölge tarafının ayrıntısı, açık bir tende aydınlık tarafın parlaması bu cümleye girdiğinde, yer seçimi yalnızca ışığa göre değil, karşındaki kişiye göre de yapılmış olur.

Görsel kanıt

Ertesi gün aynı parka dönüyor, bu kez çekmeden önce dört yeri okuyorsun. Çınarın altında el testi yumuşak bir gölge kenarı gösteriyor, ama yanına tuttuğun beyaz kâğıt yeşilimsi: ışık notun «yumuşak, saat altıdan, yapraklardan yeşil». Güneşli yolda avucundaki gölge keskin bir çizgi, burnun gölgesi dudağa kadar iniyor: «sert, tepeden, nötr, yüzde üç stoptan fazla fark». Tuğla duvarın önünde not «yumuşak, saat dokuzdan, duvardan sıcak kızıl».

Çay bahçesinin saçak altında el testi yumuşak bir kenar veriyor, beyaz kâğıt nötr kalıyor; saçağın dışındaki açık gökyüzü ışığı saat dörtten ve biraz yukarıdan getiriyor. Arkadaşının aydınlık yanağını ve gölgeli yanağını ölçüyorsun: aradaki fark bir stop. Arkadaşın koyu tenli; çınarın altındaki yeşil yansıma onun teninin sıcak kahvesini donuklaştırıyordu, saçak altında ise teni kendi rengine dönüyor, gözlerinin üst köşesinde gökyüzünün küçük bir parıltısı beliriyor. Bu kez yeri, çekmeden önce ışığa bakarak seçtin.

Sık yapılan hata

Özet

Işığı okumak, dört özelliği çekmeden önce sistemli biçimde sormaktır: kalite, avucuna düşen gölge kenarının keskinliğinden anlaşılır; yön, konunun çevresinde hayal edilen bir yön saati üzerinde, burnun gölgesi ve gözdeki parıltıyla adlandırılır. Renk, kaynağın yanında çimenden, duvardan ya da gökyüzünden gelen ikincil ışığı da içerir ve bu yansıma her tende farklı okunur; şiddet ise yüzün aydınlık ve gölgeli tarafları arasındaki stop farkıyla ölçülür. Bu dört gözlemi tek cümlelik bir ışık notuna dönüştürmek, nerede duracağına ve ışığı nasıl değiştireceğine çekmeden önce karar vermeyi sağlar.

Mini ödev

Yedi gün boyunca her çekimden önce ışığı okuyacak ve not tutacaksın.

1. Bulunduğun yerde dört farklı noktada el testi yap ve gölge kenarına bakarak ışığın sert mi yumuşak mı olduğunu not et.
2. Aynı dört noktada ışığın yönünü yön saati üzerinde ve yüksekliğiyle birlikte adlandır.
3. Her noktada konunun yanına beyaz bir kâğıt tutup ikincil ışığın rengine bak; bir arkadaşının yüzünün aydınlık ve gölgeli taraflarını nokta ölçümüyle ölçüp farkı stop olarak yaz.
4. Her nokta için tek cümlelik bir ışık notu yaz, sonra çek ve kareyi notunla karşılaştır.

Kendini değerlendir

• Işık notun, çektiğin karede gördüğün ışığı doğru tarif etti mi?
• Hangi noktada ikincil ışık yüzün rengini değiştirdi?
• Seçtiğin noktada kişinin teni, çevreden gelen yansımaya kapılmadan kendi rengiyle mi duruyor?

Sözlük

Mini test

1. El testinde avucuna düşen gölgenin kenarı keskin bir çizgiyse ışık nasıldır?

• A) Yumuşak
• B) Sert
• C) Renkli
• D) Arkadan

2. Yön saatinde makine saat altıdaysa, saat on ikiden gelen ışık nereden gelir?

• A) Tam önden
• B) Tam yandan
• C) Konunun arkasından
• D) Aşağıdan

3. Bir çınarın altında çekilen portrede yüzün yeşilimsi görünmesinin nedeni nedir?

• A) Objektifin rengi
• B) Makinenin ISO ayarı
• C) Yüksek kontrast
• D) Yaprakların yansıttığı ikincil ışık

4. Yüzün aydınlık ve gölgeli taraflarını nokta ölçümüyle ölçtün ve bir stop fark buldun. Bu ne anlatır?

• A) Işığın yumuşak ve açık bir kontrast verdiği
• B) Işığın çok sert olduğu
• C) Pozlamanın yanlış olduğu
• D) Işığın arkadan geldiği

Cevaplar

1. B — Keskin gölge kenarı küçük ve uzak bir kaynağın, yani sert ışığın işaretidir.
2. C — Saat on iki, makinenin tam karşısı, yani konunun arkasıdır.
3. D — Çevredeki yüzeyler yansıttıkları ışığa kendi renklerini katar.
4. A — Bir stop fark, yüzün iki tarafı arasında yumuşak bir geçiş demektir.

Özet kartı

• Kalite: el testi, gölge kenarı keskin mi, bulanık mı.
• Yön: yön saati; burnun gölgesi ve gözdeki parıltı; yüksekliği unutma.
• Renk: kaynak + ikincil ışık; beyaz kâğıtla kontrol et.
• Şiddet: aydınlık ve gölgeli yanağı ayrı ölç; farkı stop olarak yaz.
• Işık notu: dört özellik, tek cümle, sonra karar.

Sonraki derse köprü

Saçak altındaki portreyi çekerken arkadaşın bir adım öne, saçağın ağzına doğru yürüdü ve yüzü birden belirgin biçimde aydınlandı; bir adım geri çekildiğinde yine karardı. Işığın kaynağı aynıydı, yalnızca mesafe biraz değişmişti; ama parlaklıktaki fark, attığı adıma göre beklenenden çok daha büyüktü. Işık uzaklaşınca neden bu kadar hızlı zayıflar? Sonraki ders ters kare kanununu ve mesafenin ışığı nasıl belirlediğini konuşuyor.