Katmanlar

Öğrenme hedefi

İki boyutlu bir karede derinlik kurmak için sahneyi ön plan, orta plan ve arka plan olarak katmanlara ayırabileceksin. Her katmanın kareye ne kattığını açıklayacak, derinlik hissini kuran ipuçlarını, yani örtüşmeyi, büyüklük farkını, uzaklığın soldurduğu renkleri, netlik ve ışık farkını tanıyacak, bir ön planı konunun önünü kapatmadan kareye katacak, netliği bütün katmanlara mı yoksa yalnızca birine mi koyacağına karar verecek ve katmanlar farklı ışıktayken orta plandaki bir insanın yüzünün her tende ayrıntı taşımasını sağlayacaksın.

Merak sorusu

Bir dağ köyünde, sabahın erken saatindesin. Önünde, taş bir duvarın üstünde güneşlenen bir kedi var; biraz ileride bir kadın bahçede çamaşır asıyor; en arkada, sabah sisinin içinden sıra sıra yükselen dağlar. Önce yalnızca kadını ve çamaşırları çekiyorsun: kare düz, bir duvar resmi gibi. Sonra çömelip taş duvarı ve kediyi de kareye alıyorsun; bu kez bakış kediden kadına, kadından dağlara doğru ilerliyor ve kare içeri doğru açılıyor.

Fotoğraf nasıl derinlik kazanır? Bir fotoğraf düz bir yüzeydir, ama bazı kareler içine yürünebilecek bir mekân gibi görünür. Bu derste bu hissi kuran katmanları, katmanları birbirinden ayıran ipuçlarını ve bir sahneyi katmanlara ayırırken nelere dikkat edileceğini konuşacağız.

Bağlam

Bir sahneyi derin gösteren şeylerin bazılarını önceki derslerde tek tek gördük: yakındaki şeylerin uzaktakilerden çok daha büyük görünmesi, uzaktaki dağların hava yüzünden soluk ve mavi görünmesi, netliğin önden sonsuza uzatılabilmesi ya da tek bir mesafeye daraltılabilmesi. Katmanlar, bunları bir kadrajın içinde bilinçli olarak birleştirmenin yoludur.

Bir sahneyi katmanlara ayırmak için onu kameradan uzaklaştıkça üç bölgeye bölersin: kameraya en yakın ön plan, konunun çoğu zaman durduğu orta plan ve en uzaktaki arka plan. Her fotoğrafın bu üçüne ihtiyacı yoktur; bazı kareler tek bir düzlemde daha güçlüdür. Ama bir mekânın içine bakıyormuş hissini vermek istediğinde, katmanlar en etkili araçlardan biridir.

Basit açıklama

Her katman ne yapar?

Ön plan, bakışın kareye girdiği kapıdır. Kameraya yakın bir taş, bir dal, bir çit, bir çiçek ya da bir insanın omzu, izleyiciye sahnenin önünde durduğu hissini verir ve bakışı içeri davet eder. Ön plan çoğu zaman karenin alt kenarında ya da bir köşesinde durur ve konudan daha küçük bir önem taşır; ama o olmadan kare daha düz görünebilir.

Orta plan çoğu zaman fotoğrafın konusunun durduğu yerdir: bir insan, bir ev, bir ağaç. Bakış ön plandan geçip orada durur. Arka plan ise sahnenin bağlamını verir: dağlar, bir kent, bir gökyüzü, bir ufuk. Konunun nerede olduğunu, hangi dünyanın içinde durduğunu anlatır. Üç katman birlikte, izleyicinin bakışını önden arkaya doğru bir yolculuğa çıkarma eğilimindedir; bu yolculuk, düz bir yüzeyde bir mekân hissi kurar.

Katmanları ne ayırır?

Katmanların birbirinden ayrılması için izleyicinin onları farklı uzaklıklarda algılaması gerekir ve bunu birkaç ipucu sağlar. Örtüşme, en güçlü ipuçlarından biridir: önde duran bir şey arkadakinin bir kısmını kapattığında, göz hangisinin önde olduğunu hemen anlar. Büyüklük farkı ikinci ipucudur: kameraya yakın olan büyük, uzak olan küçük görünür. Uzaklıkla soluklaşan ve maviye kayan renkler de, özellikle sisli ya da puslu havalarda, arka planı ön plandan ayırır.

Netlik ve ışık da katmanları ayırabilir. Sığ bir netlik diliminde ön plan ve arka plan yumuşarken orta plan keskin kalır ve konu iki yumuşak katmanın arasından belirir. Işık farkı da benzer bir iş yapar: gölgedeki bir ön plan, güneşli bir orta plan ve sisle aydınlanmış bir arka plan, farklı aydınlıkları sayesinde birbirinden kolayca ayrılır. Katmanlar birbirine karışıyorsa, bu ipuçlarından birini güçlendirmek, örneğin bir adım yana kayıp örtüşme yaratmak ya da netliği değiştirmek, onları ayırır.

Katmanlar nasıl kurulur?

Bir ön plan bulmak çoğu zaman bakış noktasını değiştirmeyi gerektirir. Çömelmek, bir duvara ya da bir dala yaklaşmak ve geniş bir açıyla çekmek, yakındaki ögeyi karede büyütür ve ona bir ön plan ağırlığı verir. Ön planın anlamlı olmasına da dikkat edersin: sahneyle ilgisi olmayan rastgele bir nesne, izleyicinin bakışını boş yere oyalar. Ön plan konunun önünü kapatmamalı ve konunun çevresinde nefes alacak bir boşluk bırakmalıdır.

Netliğin nereye konacağı da bir karardır. Bütün katmanların keskin olmasını istiyorsan, dar bir diyafram ve hiperfokal mesafe bu işi görür; kediden dağlara kadar her şey okunur. Yalnızca orta planın keskin olmasını istiyorsan, geniş bir diyafram ön planı ve arka planı yumuşatır ve konu öne çıkar. Ön planın biraz yumuşak kalması, çoğu zaman bakışın ona takılmadan konuya ulaşmasını kolaylaştırır; ama çok yumuşak ve çok parlak bir ön plan, bir leke gibi dikkati dağıtabilir.

Katmanlar farklı ışıktaysa ne olur?

Katmanlar çoğu zaman farklı ışıklardadır: ön plan bir duvarın gölgesinde, orta plan güneşte, arka plan sisin içinde parlak. Makinenin ölçümü karenin en büyük ya da en parlak bölümüne göre karar verir ve bu, orta plandaki konunun yanlış pozlanmasına yol açabilir. Parlak bir sis arka planı kareyi dolduruyorsa, orta plandaki kişi fazla karanlık kalabilir; karanlık bir ön plan kareyi dolduruyorsa, konu fazla aydınlanabilir.

Orta plandaki kişi karenin asıl konusuysa, pozlamayı onun yüzüne göre kurmak gerekir. Güneşte duran esmer bir yüz, parlak sisin ağırlığıyla kararabilir; açık tenli bir yüz, gölgeli bir ön planın ağırlığıyla beyaza kaçabilir. Yüze göre pozlamak, arka planın biraz açılmasını ya da ön planın biraz kararmasını kabul etmek demektir; bu çoğu zaman katmanları da daha belirgin kılar. Histogramla ve bir deneme karesiyle her katmanın ne kadar ayrıntı taşıdığını kontrol etmek, kararı kolaylaştırır.

Görsel kanıt

Dağ köyüne dönüyorsun. Taş duvarın dibine çömeliyor ve geniş açılı objektifle duvarın üstündeki kediyi karenin sol alt köşesine alıyorsun. Kedi büyük ve yakın; gri tüyleri ve kulaklarının kenarı sabah güneşinde parlıyor. Kadın, koyu tenli, başında renkli bir yazmayla, orta planda çamaşır ipine beyaz bir çarşaf asıyor; çarşafın bir kenarı kedinin kuyruğunun arkasında kalıyor ve bu örtüşme, kadının kediden daha geride olduğunu hemen gösteriyor. Arkada dağlar, uzaklaştıkça soluklaşan mavi katmanlar hâlinde sisin içinden yükseliyor.

Makine önce parlak sise göre ölçüyor ve kadının yüzü karanlık kalıyor. Spot ölçümü yanağına taşıyınca makine bir stop daha fazla ışık istiyor; sis biraz daha beyazlaşıyor, ama kadının yüzü, kaşlarının çizgisi ve mandal tutan parmakları okunuyor. Dar bir diyaframla kediden dağlara kadar netliği koruyorsun. Karede bakış kedinin tüylerinden kadının yüzüne, oradan sisli dağlara doğru ilerliyor. Aynı köy sabahı; derinliği kuran, çömelmek, bir örtüşme ve yüze göre verilen pozlama kararıydı.

Sık yapılan hata

Özet

Katmanlar, sahneyi kameradan uzaklaştıkça ön plan, orta plan ve arka plan olarak ayırarak düz bir karede mekân hissi kurar: ön plan bakışı içeri davet eder, orta plan çoğu zaman konuyu taşır, arka plan bağlamı verir. Örtüşme, büyüklük farkı, uzaklığın soldurduğu renkler, netlik ve ışık farkı katmanları birbirinden ayırır; ön plan anlamlı olmalı ve konunun önünü kapatmamalıdır, netlik bütün katmanlara ya da yalnızca birine konabilir. Katmanlar farklı ışıktayken pozlama, her tende, orta plandaki kişinin yüzüne göre kurulur.

Mini ödev

Bu ödevde bir sahneyi katmanlara ayırarak çekeceksin.

1. Bir sahneyi önce yalnızca konusuyla, sonra çömelip anlamlı bir ön plan ekleyerek çek ve iki karenin derinliğini karşılaştır.
2. Ön plandaki bir ögenin orta plandaki konunun bir kısmını kapattığı bir örtüşme kur.
3. Aynı katmanlı sahneyi bir kez dar bir diyaframla bütün katmanlar keskin, bir kez geniş bir diyaframla yalnızca orta plan keskin olacak biçimde çek.
4. Katmanları farklı ışıkta olan bir sahnede orta plandaki bir kişiyi iki kez çek: bir kez makineyi serbest bırakarak, bir kez spot ölçümü onun yanağına koyarak.

Kendini değerlendir

• Ön plan eklediğin kare, yalnız konulu kareye göre daha derin mi göründü?
• Örtüşme, katmanların sırasını hemen okunur kıldı mı?
• Orta plandaki kişinin kaşları ve parmakları, sisin ve gölgenin arasında seçiliyor mu?

Sözlük

Mini test

1. Bir karede ön planın başlıca işi nedir?

• A) Sahnenin bağlamını vermek
• B) Bakışı kareye davet etmek ve izleyiciye sahnenin önünde durduğu hissini vermek
• C) Konuyu gizlemek
• D) Pozlamayı ayarlamak

2. Önde duran bir şeyin arkadakinin bir kısmını kapatmasına ne denir?

• A) Örtüşme
• B) Ritim
• C) Hava perspektifi
• D) Oran

3. Kediden sisli dağlara kadar bütün katmanların keskin olması için ne yapılır?

• A) Geniş bir diyafram kullanmak
• B) ISO'yu yükseltmek
• C) Dar bir diyafram ve hiperfokal mesafe kullanmak
• D) Uzun bir objektifle çok yaklaşmak

4. Parlak bir sis arka planı yüzünden orta plandaki koyu tenli bir kişinin yüzü karanlık kalıyorsa ne yapılır?

• A) Sisi kadrajdan çıkarmak zorunludur
• B) Kediyi kareden çıkarmak
• C) Ön planı kaldırmak
• D) Ölçümü kadının yanağından alıp sisin biraz beyazlamasına razı olmak

Cevaplar

1. B — Ön plan bakışın kareye girdiği kapıdır ve derinlik hissini başlatır.
2. A — Örtüşme, gözün hangi şeyin önde olduğunu hemen anlamasını sağlayan güçlü bir derinlik ipucudur.
3. C — Dar diyafram ve hiperfokal mesafe netliği yakından sonsuza yayar.
4. D — Sis karenin en parlak ve en geniş bölümü olduğu için ölçeri kendine çeker; ölçümü yanağa taşımak kadını karanlıktan çıkarır.

Özet kartı

• Ön plan davet eder, orta plan konuyu taşır, arka plan bağlamı verir.
• Katmanları ayıran ipuçları: örtüşme, büyüklük, renk, netlik, ışık.
• Çömel ve ön plana yaklaş; ön plan anlamlı olsun, konunun önünü kapatmasın.
• Netlik: hepsi keskin ya da yalnız orta plan; karar senin.
• Farklı ışıklı katmanlarda her tende pozlamayı orta plandaki yüze göre kur.

Sonraki derse köprü

Kediyi ön plana almak için taş duvarın dibine çömelmiştin. Bu küçük hareket yalnızca kediyi büyütmedi; çamaşır asan kadını da biraz aşağıdan, gökyüzüne karşı gösterdi. Aynı sahneyi bir merdivenin üstünden, yukarıdan çekseydin kadın, bahçe ve çamaşırlar başka bir biçimde görünecekti. Çömelmek fotoğrafı nasıl değiştirir? Sonraki ders bakış açısını, alçak ve yüksek açının bir konuyu nasıl farklı gösterme eğiliminde olduğunu konuşuyor.