Siyah-beyaz düşünmek

Öğrenme hedefi

Bir sahneyi çekmeden önce siyah-beyazda nasıl okunacağını tahmin edebilecek ve rengi bırakma kararını bir alışkanlıkla değil, sahneye sorduğun sorularla verebileceksin. Renk kaldırıldığında fotoğrafta nelerin kaldığını açıklayacak, rengin anlatıya katkı mı yoksa yalnızca bir dikkat dağıtıcı mı olduğunu tartacak, ham kayıtla tek renkli önizlemeyi birlikte kullanıp kararı sonraya bırakacak, renk filtrelerinin ve düzenlemedeki renk kaydırıcılarının bir gökyüzünü ya da bir yüzü nasıl açıp koyulaştırdığını görecek ve siyah-beyazda her tenin ayrıntısını kaybetmeden gri değerini ayarlayacaksın.

Merak sorusu

Bir berber dükkânında, koltukta tıraş olan bir müşteriyi ve başında eğilmiş berberi çekiyorsun. Tavanda yeşilimsi bir floresan, kapıdan giren turuncu bir akşam güneşi, raflarda rengârenk şişeler, duvarda kırmızı bir reklam panosu. Renkli fotoğrafta göz nereye bakacağını bilemiyor; yüzlerin bir yanı yeşil, bir yanı turuncu. Rengi kaldırdığında kare birden sakinleşiyor: berberin elindeki ustura, köpüğün dokusu, müşterinin kapalı gözleri öne çıkıyor.

Ne zaman siyah-beyaz çekmeli? Bu sorunun bir kuralı yok, ama sorulacak soruları var. Bu derste renk kaldırıldığında bir fotoğrafta neyin kalıp neyin gittiğini, siyah-beyaza karar vermenin ölçütlerini ve siyah-beyazın grilerini, özellikle tenlerin grilerini, nasıl yöneteceğini konuşacağız.

Bağlam

Kırmızı başörtünün yeşil yaprakların içinde kaybolması, siyah-beyazın rengi değil parlaklığı taşıdığını, aynı aydınlıktaki renklerin de aynı griye düştüğünü göstermişti. Ders 11.6'da da dokunun ve biçimin renkten değil, aydınlık ile gölge arasındaki farktan doğduğunu konuşmuştuk. Bu iki bilgi birlikte bir sonuç verir: siyah-beyaz bir fotoğrafta geriye ton kontrastı, doku, biçim ve ışığın kendisi kalır.

Fotoğrafın uzun bir döneminde siyah-beyaz çoğu fotoğrafçı için bir seçim değil, bir zorunluluktu. Bugün her makine renkli görür ve siyah-beyaz bir tercihe dönüştü. Bu tercih, bir fotoğrafı eski ya da sanatlı göstermek için değil, anlatmak istediğin şeyi öne çıkarmak için yapıldığında anlam kazanır.

Basit açıklama

Renk kaldırılınca geriye ne kalır?

Renk, bir fotoğrafta güçlü bir bilgi taşır ve gözü kendine çeker. Kırmızı bir pano, parlak bir tişört, yeşil bir şişe; bunlar karede küçük bile olsa bakışı toplar. Renk anlatının bir parçasıysa bu iyidir. Ama rengin hikâyeye bir katkısı yoksa, yalnızca dikkati dağıtır. Siyah-beyaz bu dikkat dağıtıcıları, aydınlıkları kadar bir griye indirir; kırmızı pano artık yalnızca orta gri bir dikdörtgendir.

Geriye kalanlar ise öne çıkar: ışığın yönü ve gölgenin biçimi, bir yüzün ifadesi, bir ustanın ellerindeki doku, bir binanın çizgileri. Bu yüzden siyah-beyaz, bir fotoğrafı yalnızca renksizleştirmez, izleyicinin neye bakacağını da değiştirir. Aynı kare renkli olduğunda bir dükkânın atmosferini, siyah-beyaz olduğunda iki insanın arasındaki anı anlatabilir.

Hangi soruları sormalı?

Rengi bırakıp bırakmamayı tartarken birkaç soru yol gösterir. Rengi çıkardığında hikâye kayboluyor mu? Sonbahar yaprakları, bir pazardaki meyveler, yağmurlu sokaktaki kırmızı şemsiye; bu karelerin anlamı renkte yaşar ve siyah-beyazda çoğu zaman sönerler. Sahnede güçlü bir ton kontrastı, belirgin bir doku ya da güçlü bir biçim var mı? Varsa siyah-beyaz bunları öne çıkarabilir. Karenin gücü yalnızca renk farkından geliyorsa siyah-beyaz onu düzleştirir.

Bir soru daha pratik bir durumdan gelir. Berber dükkânındaki gibi birbirine uymayan ışıkların, yani karışık ışığın bulunduğu bir sahnede, yüzün bir yanı yeşil, bir yanı turuncu kalabilir ve tek bir beyaz dengesi ikisini birden düzeltemez. Siyah-beyaz bu renk çatışmasını ortadan kaldırır ve yalnızca aydınlık farkını bırakır. Bu, siyah-beyazı bir kaçış yolu olarak değil, sahnenin gerçek gücünü ortaya çıkaran bir karar olarak kullanmanın bir örneğidir. Soruların cevabı her karede başka çıkar; ölçüt, karenin ne söylemek istediğidir.

Siyah-beyaz nasıl çekilir ve nasıl ayarlanır?

Birçok makinede ekranda ya da vizörde görüntüyü siyah-beyaz gösteren bir ayar bulunur. Ham kayıt yapıyorsan bu tek renkli önizleme yalnızca senin bakışını değiştirir; dosya renk bilgisini korur ve kararı düzenlemeye bırakabilirsin. Yalnızca JPEG çekiyorsan ise makine rengi kalıcı olarak atar ve sonradan geri getiremezsin. Siyah-beyaz düşünmek için en esnek yol, ham kayıtla çekip ekranda siyah-beyaz görmektir.

Film döneminde fotoğrafçılar merceğin önüne renkli camlar takarak grileri yönetirdi. Kırmızı bir filtre mavi ışığı büyük ölçüde keser ve mavi bir gökyüzünü koyulaştırır; beyaz bulutlar koyu bir göğün önünde belirginleşir. Sarı ve turuncu filtreler bu etkiyi daha hafif verir, yeşil filtre ise yaprakları açar. Bugün aynı işi düzenleme programlarının siyah-beyaz dönüşümündeki renk kaydırıcıları yapar: mavi kaydırıcısını aşağı çektiğinde gökyüzü koyulaşır, yeşili yukarı çektiğinde ağaçlar açılır. Her rengin hangi griye düşeceğine, yani gri değerine, sen karar verirsin.

Siyah-beyazda ten nasıl korunur?

Tenler renk çemberinde turuncu ve kırmızıya yakın durduğu için, siyah-beyaz bir fotoğrafta bir yüzün gri değerini en çok turuncu ve kırmızı kaydırıcıları belirler. Bu kaydırıcıları yukarı çektiğinde yüzler açılır ve tendeki küçük kızarıklıklar, lekeler yumuşar; aşağı çektiğinde yüzler koyulaşır ve doku belirginleşir. Aynı kaydırıcı karedeki bütün tenleri birden etkiler; farklı tenlerden insanlar aynı karedeyse, her birinin ayrı ayrı nerede durduğuna bakmak gerekir.

Koyu bir teni siyah-beyazda fazla koyulaştırmak, onu gölgelerle birlikte çamurlu, ayrıntısız bir griye gömebilir; açık bir teni fazla açmak ise onu beyazlıkla birlikte silebilir. İkisinde de önce pozlamayı tene göre doğru yapmak, sonra kaydırıcıyla yüzün gözlerde, dudakta ve elmacık kemiğinde ayrıntı taşıdığı bir gri bulmak gerekir. Histogramın bir ucuna yığılmış bir yüz, rengin yokluğunda hiçbir ayrıntıyla kendini ayıramaz.

Görsel kanıt

Berber dükkânına dönüyorsun. Müşteri, koyu tenli, kalın kaşlı bir delikanlı; berber açık tenli, kır saçlı. Ham kayıtla, ekranda siyah-beyaz görerek çekiyorsun. İlk dönüşümde müşterinin yüzü koyu, ayrıntısız bir griye düşmüş, berberin yüzü ise neredeyse beyaz; kırmızı pano orta gri, rengârenk şişeler birbirine benzer grilere dönmüş.

Düzenlemede turuncu kaydırıcısını biraz yukarı çekiyorsun. Müşterinin yüzü açılıyor; kapalı göz kapaklarındaki kıvrım, köpüğün kenarındaki sakal telleri ve şakağındaki ter damlası seçiliyor. Berberin yüzünün fazla açılmaması için pozlamayı yarım stop kısıyorsun; alnındaki çizgiler ve ustura tutan elindeki damarlar geri geliyor. Floresanın yeşili ile güneşin turuncusu artık çatışmıyor; iki yüz, ustura ve köpük tek bir ışık hikâyesinde buluşuyor. Aynı kare; değişen, rengin çekilmesi ve grilerin tenlere göre yeniden dağıtılmasıydı.

Sık yapılan hata

Özet

Siyah-beyaz rengi aydınlığı kadar bir griye indirir ve geriye ton kontrastı, doku, biçim ve ışığı bırakır; bu yüzden izleyicinin neye bakacağını değiştirir. Siyah-beyaza karar vermek için kuralı değil, sahneye soruları kullanırsın: renk hikâyenin parçası mı, karede renk dışında güçlü bir şey var mı, karışık ışık bir renk çatışması yaratıyor mu? Ham kayıt ve tek renkli önizleme kararı sonraya bırakır; renk filtreleri ve kaydırıcılar grileri yönetir ve tenlerin gri değeri, her tende ayrıntıyı koruyacak biçimde turuncu ve kırmızı kaydırıcılarıyla ayarlanır.

Mini ödev

Bu ödevde aynı kareleri renkli ve siyah-beyaz karşılaştırıp kararını gerekçelendireceksin.

1. Ham kayıtla, ekranda siyah-beyaz görerek beş kare çek; her birini düzenlemede hem renkli hem siyah-beyaz hâliyle yan yana koy.
2. Her kare için rengin hikâyeye bir şey katıp katmadığını ve siyah-beyazda neyin öne çıktığını bir cümleyle yaz.
3. Mavi bir gökyüzü bulunan bir kareyi siyah-beyaza çevir ve mavi kaydırıcısıyla göğü koyulaştır.
4. Açık ve koyu tenli kişilerin yan yana durduğu bir kareyi siyah-beyaza çevir ve turuncu kaydırıcısıyla her yüzde ayrıntının korunduğu bir gri bul.

Kendini değerlendir

• Siyah-beyaza çevirdiğin karelerden hangisinde rengin yokluğu bir şey kazandırdı, hangisinde kaybettirdi?
• Mavi kaydırıcısıyla gökyüzü ve bulutlar arasındaki farkı artırabildin mi?
• Siyah-beyaz karede her yüz, tenin tonundan bağımsız olarak, gözlerde ve dudakta ayrıntı taşıyor mu?

Sözlük

Mini test

1. Siyah-beyaz bir fotoğrafta renk kaldırılınca geriye esas olarak ne kalır?

• A) Yalnızca beyaz dengesi
• B) Yalnızca kumlanma
• C) Ton kontrastı, doku, biçim ve ışık
• D) Hiçbir şey

2. Film döneminde mavi bir gökyüzünü siyah-beyazda koyulaştırmak için hangi filtre kullanılırdı?

• A) Kırmızı filtre
• B) Mavi filtre
• C) Yeşil filtre
• D) Hiçbir filtre

3. Yalnızca JPEG kaydeden bir makinede siyah-beyaz ayarıyla çekmenin sakıncası nedir?

• A) Pozlama bozulur
• B) Renk bilgisi kalıcı olarak kaybolur
• C) Odak kayar
• D) Dosya çok büyür

4. Siyah-beyaza çevrilmiş bir karede koyu tenli bir kişinin yüzü ayrıntısız, koyu bir griye düşmüşse ne yapılır?

• A) Mavi kaydırıcısını aşağı çekmek
• B) Kareyi renkliye döndürmek zorunludur
• C) Pozlamayı üç stop artırmak
• D) Turuncu ve kırmızı kaydırıcılarını biraz yukarı çekerek yüzü açmak

Cevaplar

1. C — Renk gidince yalnız parlaklık farkları taşınır; geriye aydınlık ile gölgeden doğan her şey kalır.
2. A — Kırmızı filtre mavi ışığın büyük bölümünü keser; gökyüzü koyulaşır ve bulutlar belirginleşir.
3. B — JPEG'de makine rengi dosyaya yazmadan atar; ham kayıtta ise önizleme siyah-beyaz olsa da renk korunur.
4. D — Tenler turuncu ve kırmızıya yakın durduğu için bu kaydırıcılar yüzün gri değerini belirler.

Özet kartı

• Siyah-beyaz rengi griye indirir; geriye ışık, doku, biçim ve ifade kalır.
• Karar için kural değil soru: renk hikâyenin parçası mı, geriye güçlü bir şey kalıyor mu?
• Karışık ışıktaki renk çatışmasını siyah-beyaz ortadan kaldırabilir.
• Ham kayıtla çek, siyah-beyazı ekranda gör; kararı sonraya bırak.
• Tenlerin grisini turuncu ve kırmızı kaydırıcıları belirler; her tende ayrıntıyı koru.

Sonraki derse köprü

Berber dükkânındaki karede grileri sonradan, düzenlemede yeniden dağıttık: yüzü açtık, pozlamayı biraz kıstık. Peki bir fotoğrafçı, deklanşöre basmadan önce karedeki her bölgenin hangi griye düşeceğine karar verebilir mi? Manzara fotoğrafçıları, siyahtan beyaza uzanan grileri numaralı basamaklara bölen ve her bölgenin yerini önceden planlayan bir sistem geliştirdi. Sonraki ders bu bölge sistemini ve onun bugünkü dijital makinelerde nasıl kullanılabildiğini konuşuyor.