Zone sistemi

Öğrenme hedefi

Bir sahnedeki her önemli bölgenin fotoğrafta hangi gri tonda duracağına deklanşöre basmadan önce karar verebileceksin. Siyahtan beyaza uzanan grilerin her biri bir stop arayla dizilmiş bölgelere nasıl ayrıldığını açıklayacak, makinenin ölçtüğü her yüzeyi orta griye, Bölge V'e koyduğunu hatırlayıp bir yüzeyi istediğin bölgeye stop sayarak taşıyacak, bir bölgeyi yerleştirdiğinde ötekilerin nereye düştüğünü önceden görecek, bu film döneminden kalma düşünceyi bugünkü makinede histogramla birlikte kullanacak ve bir yüzün hangi bölgede duracağına, açık ya da koyu tenin kendi ayrıntısını taşıyacağı biçimde, kendin karar vereceksin.

Merak sorusu

Bir demirci atölyesinde, alevin kıpkırmızı yandığı ocağın başında çalışan bir ustayı çekiyorsun. Ocağın ağzı göz alacak kadar parlak, örs ve duvarlar is kara, ustanın yüzü ateşin turuncusuyla yarı aydınlık. Makineyi bir yere tuttuğunda ateş bembeyaz bir lekeye dönüşüyor, bir başka yere tuttuğunda ustanın yüzü karanlığa gömülüyor. Hangi ayarın doğru olduğunu bilmiyorsun, çünkü sahnenin hangi parçasının hangi tonda durması gerektiğine henüz karar vermedin.

Ansel Adams gri tonları nasıl yönetti? Adams, fotoğrafçı ve öğretmen Fred Archer ile birlikte bu kararı bir sisteme dönüştürdü: sahnedeki her parçayı, fotoğraf çekilmeden önce, siyahtan beyaza uzanan numaralı bir basamağa yerleştirmek. Bu derste zone sistemi denen bu yöntemin mantığını, stop hesabıyla nasıl çalıştığını ve bugün dijital bir makinede nasıl kullanılabildiğini konuşacağız.

Bağlam

Pozlama modülünde makinenin ölçerinin her yüzeyi orta griye dönüştürmeye çalıştığını görmüştük: kar griye kararıyor, siyah bir kedi griye açılıyordu. Pozlama telafisiyle bu griyi istediğimiz yöne itmeyi öğrenmiştik. Ders 11.7'de ise siyah-beyazda grileri düzenlemede yeniden dağıttık. Zone sistemi bu iki bilgiyi birleştirir ve kararı çekimden önceye taşır.

Sistemin özü basittir: gri tonlar bir merdivendir ve her basamak bir stoptur. Makinenin ölçtüğü şey merdivenin ortasına konur. Sen bir yüzeyin merdivenin hangi basamağında durmasını istediğini bilirsen, kaç stop yukarı ya da aşağı taşıman gerektiğini de bilirsin. Sistem film ve siyah-beyaz baskı için geliştirildi; ama onu bugün değerli kılan, bu basit stop düşüncesidir.

Basit açıklama

Bölgeler nedir?

Zone sistemi siyahtan beyaza uzanan tonları bölgelere ayırır ve her bölgeyi bir Roma rakamıyla numaralar. Bugün en çok bilinen hâlinde on bir bölge vardır: Bölge 0 tam siyah, Bölge X tam beyazdır ve aradaki her bölge bir öncekinden bir stop daha aydınlıktır. Adams'ın yazılarında bölgelerin sayısı ve tarifleri yıllar içinde biraz değişti; sistemi öğrenmek için bu ayrıntılardan çok, basamakların bir stop arayla dizildiği fikri önemlidir.

Merdivenin ortasında Bölge V durur: orta gri, ölçerin her şeyi götürdüğü ton. Bölge III, ayrıntısı hâlâ seçilen koyu bir gölgedir; bir ceketin kıvrımları, bir ağaç gövdesinin kabuğu orada görünür. Bölge VII, dokusu hâlâ seçilen açık bir tondur; karın yüzeyindeki izler, beyaz bir gömleğin kıvrımları orada okunur. Bölge II'nin altı ve Bölge VIII'in üstü ise ayrıntının giderek kaybolduğu, siyaha ve beyaza yaklaşan uçlardır.

Önceden görme ve yerleştirme nasıl yapılır?

Sistem önceden görmeyle başlar: deklanşöre basmadan önce fotoğrafın nasıl görünmesini istediğini hayal edersin. Ocağın içi mi ayrıntılı olsun, yoksa ustanın yüzü mü? İs kara duvar tamamen siyah mı olsun, yoksa tuğlaları seçilsin mi? Bu kararlar bir yüzeyi hangi bölgeye koyacağını belirler.

Ardından yerleştirme gelir. En önemli yüzeyi seçer, onu dar bir alandan, örneğin spot ölçümle ölçersin. Makine sana o yüzeyi Bölge V'e, orta griye koyan ayarı verir. O yüzeyin Bölge V'te değil de başka bir bölgede durmasını istiyorsan, aradaki bölge sayısı kadar stop eklersin ya da çıkarırsın. Ayrıntılı bir gölgeyi Bölge III'e yerleştirmek istiyorsan, ölçerin verdiği ayardan iki stop kısarsın; ayrıntılı bir açık tonu Bölge VII'ye yerleştirmek istiyorsan, iki stop açarsın.

Öteki bölgeler nereye düşer?

Bir yüzeyi yerleştirdiğinde sahnenin geri kalanı kendi yerine düşer. Bu düşme, yüzeyler arasındaki aydınlık farkıyla belirlenir. Duvarı Bölge III'e yerleştirdiysen ve ustanın yüzü duvardan üç stop daha aydınlıksa, yüz Bölge VI'ya düşer. Ocağın ağzı duvardan yedi stop aydınlıksa, Bölge X'a, yani ayrıntısız beyaza düşer.

Bu hesap sana sahnenin bir fotoğrafa sığıp sığmadığını da söyler. Ayrıntısını korumak istediğin en koyu ve en açık yüzey arasındaki fark, sensörün ya da filmin taşıyabileceğinden büyükse, bir şeyden vazgeçmen, ışığı değiştirmen ya da birden fazla kare çekip birleştirmen gerekir. Film döneminde fotoğrafçılar bu farkı banyo süresiyle de genişletip daraltırdı; dijital makinede ise bu işi daha çok pozlama, ham kayıt ve düzenleme yapar. Dijitalde açık tonlar kırpıldığında geri gelmediği için, birçok fotoğrafçı önce en önemli açık tonu güvenli bir bölgeye yerleştirip gölgeleri düzenlemede açmayı tercih eder; histogram bu yerleştirmenin ekrandaki karşılığıdır.

Yüz hangi bölgede durmalı?

Makinenin ölçeri tene de orta gri muamelesi yapar: koyu bir yüzden ölçüm alırsan makine onu Bölge V'e açar ve ten olduğundan açık, soluk görünür; açık bir yüzden ölçüm alırsan makine onu Bölge V'e karartır ve ten olduğundan koyu, donuk görünür. Zone düşüncesi bu hatayı ters çevirmeyi sağlar: tenin hangi bölgede durmasını istediğine sen karar verir ve ölçerin önerisinden o kadar stop ayrılırsın.

Bir tenin hangi bölgede duracağına dair tek bir doğru sayı yoktur; tenin kendi aydınlığına, ışığa ve anlatmak istediğin şeye göre değişir. Önemli olan, yüzün ayrıntı taşıdığı bölgeler arasında kalmasıdır: koyu bir ten ayrıntılı gölgenin altına inip siyaha karışmamalı, açık bir ten ayrıntılı açık tonların üstüne çıkıp beyaza silinmemelidir. Usta ile çırak gibi farklı tonda iki yüz yan yana duruyorsa, aralarındaki aydınlık farkı da hesaba girer; bir yüzü yerleştirdiğinde ötekinin nereye düştüğüne bakmak gerekir.

Görsel kanıt

Demirci atölyesine dönüyorsun. Usta koyu tenli, kalın kollu; yanında ona çekiç tutan açık tenli bir çırak var. Önceden görmeye karar veriyorsun: ocak parlak ama tamamen beyaz olmayacak, ustanın yüzü ateşin ışığında ayrıntılı ve sıcak bir koyulukta duracak, duvar ise tuğlaları hafifçe seçilen koyu bir gölge olacak.

Spot ölçümle ustanın yanağını ölçüyorsun ve bu yüzü orta grinin biraz altında, ayrıntılı bir bölgede tutmak için ölçerin önerisinden bir stop kısıyorsun. Duvar bu ayarla bölgelerin koyu ucuna, tuğlaların hâlâ seçildiği yere düşüyor. Çırağın yüzü ustanınkinden yaklaşık iki stop açık ve ayrıntılı açık tonlarda duruyor. Ocağın ağzı en üst bölgelere düşüyor; histogramda sağ uca yaklaşıyor ama kenara yapışmıyor. Aynı atölye, aynı ateş; değişen, her yüzeyin nerede duracağına baştan karar verilmesiydi.

Sık yapılan hata

Özet

Zone sistemi siyahtan beyaza uzanan tonları, bugün en çok bilinen hâlinde on bir bölgeye ayırır; her bölge bir stoptur ve Bölge V orta gridir. Önceden görmeyle bir yüzeyin nerede durmasını istediğine karar verir, onu ölçüp aradaki bölge sayısı kadar stopla yerleştirirsin; öteki yüzeyler aralarındaki aydınlık farkına göre kendi bölgelerine düşer. Dijitalde bu düşünce histogramla birlikte çalışır; bir yüzün hangi bölgede duracağına ise tek bir sayıyla değil, açık ya da koyu tenin ayrıntısını koruyacak biçimde karar verilir.

Mini ödev

Bu ödevde bir sahnenin bölgelerini önceden çıkarıp yerleştirme yapacaksın.

1. Aydınlık ve karanlık yüzeylerin bulunduğu bir sahne seç; spot ölçümle en az dört yüzeyi ayrı ayrı ölç ve aralarındaki stop farklarını yaz.
2. En önemli yüzeyi seç ve onu istediğin bölgeye yerleştirmek için ölçerin önerisinden kaç stop ayrılacağını hesapla.
3. Hesabına göre çek ve öteki yüzeylerin düştüğü yeri histogramla ve büyüterek kontrol et.
4. Bir yüzü, önce ölçerin önerisiyle, sonra kendi seçtiğin bölgeye yerleştirerek çek ve iki kareyi karşılaştır.

Kendini değerlendir

• Yüzeyler arasındaki stop farklarından sahnenin bir fotoğrafa sığıp sığmadığını tahmin edebildin mi?
• Yerleştirdiğin yüzey fotoğrafta düşündüğün tonda mı çıktı?
• Yerleştirdiğin yüzde, koyu ya da açık, göz kapağı ve dudak çizgisi hâlâ seçiliyor mu?

Sözlük

Mini test

1. Makinenin ölçeri ölçtüğü bir yüzeyi hangi bölgeye koyar?

• A) Bölge 0
• B) Bölge III
• C) Bölge V
• D) Bölge X

2. Spot ölçümle ölçtüğün ayrıntılı bir gölgeyi Bölge III'e yerleştirmek için ne yaparsın?

• A) Ölçerin önerisinden iki stop kısarsın
• B) Ölçerin önerisini aynen kullanırsın
• C) İki stop açarsın
• D) Beş stop kısarsın

3. Duvar Bölge III'e yerleştirildi ve bir yüz duvardan üç stop aydınlıksa yüz hangi bölgeye düşer?

• A) Bölge IV
• B) Bölge V
• C) Bölge VIII
• D) Bölge VI

4. Koyu tenli bir yüzü doğrudan ölçüp ölçerin önerisiyle çekersen ne olur ve ne yapılır?

• A) Yüz siyaha düşer; ISO yükseltilir
• B) Yüz orta griye açılır ve soluk görünür; istediğin bölgeye göre ölçerin önerisinden kısarsın
• C) Hiçbir şey olmaz
• D) Yüz beyaza silinir; beyaz dengesi değiştirilir

Cevaplar

1. C — Ölçer her yüzeyi orta griye, merdivenin ortasındaki Bölge V'e taşımaya çalışır.
2. A — Bölge V'ten Bölge III'e iki basamak iner; her basamak bir stoptur.
3. D — Bölge III'ün üç basamak üstü Bölge VI'dır.
4. B — Ölçer koyu teni ortaya açar; tenin ayrıntılı ve kendi koyuluğunda durması için önerinin altına inersin.

Özet kartı

• Ton merdiveni: Bölge 0 siyah, V orta gri, X beyaz; her basamak bir stop.
• Önce gör: hangi yüzey hangi tonda duracak?
• Ölç ve yerleştir: Bölge V'ten istediğin bölgeye kaç basamak, o kadar stop.
• Ötekiler düşer: stop farklarından sahnenin sığıp sığmadığını gör.
• Yüzü ayrıntılı bölgelerde tut; her ten için tek bir sayı yoktur.

Sonraki derse köprü

Demirci atölyesinin her grisine baştan karar verdin; ekranında fotoğraf tam da planladığın gibi görünüyor. Sonra aynı dosyayı telefonunda açıyorsun ve ateşin turuncusu daha yavan, ustanın yüzü biraz daha farklı bir renkte. Aynı dosya neden iki ekranda iki ayrı görüntü veriyor? Sonraki ders renk profillerini, bir dosyanın içinde hangi renk uzayının yazılı olduğunu ve fotoğrafı web ya da baskı için nasıl hazırlayacağını konuşuyor.