Renk çemberi

Öğrenme hedefi

Renk çemberini bir harita gibi kullanıp renkler arasındaki ilişkileri okuyabileceksin. Ressamların boya çemberi ile ışığın ve ekranın çemberi arasındaki farkı açıklayacak, çemberde karşı karşıya duran tamamlayıcı renklerin, yan yana duran benzer renklerin ve eşit aralıklı üçlü renklerin bir fotoğrafta nasıl bir kontrast ya da bütünlük kurduğunu tanıyacak, bu ilişkilerin bir kural değil bir seçenek listesi olduğunu görecek ve farklı tenlerin çemberde nerede durduğunu bilerek bir portrede arka planın renginin yüzü öne mi çıkaracağını, onunla mı birleştireceğini çekimden önce tahmin edeceksin.

Merak sorusu

Bir pazar yerinde, mavi plastik kasaların içinde yığılmış mandalinaları çekiyorsun. Fotoğrafta mandalinalar sanki parlıyor; turuncu, olduğundan daha canlı görünüyor. Birkaç tezgâh ötede aynı mandalinalar kahverengi hasır sepetlerde duruyor ve orada renkleri daha yumuşak, sepetle neredeyse bir bütün.

Bazı renkler neden birbirine yakışır? Bu sorunun tek bir doğru cevabı yok, çünkü yakışmak bir zevk meselesidir. Ama bazı renklerin yan yana geldiğinde neden birbirini öne çıkardığının, bazılarının ise neden birbirine karıştığının bir açıklaması var. Bu derste bu açıklamayı veren aracı, renk çemberini ve üstündeki üç temel ilişkiyi konuşacağız.

Bağlam

Ders 11.1 ve 11.2'de rengi hep tek bir çizgi üstünde düşündük: turuncu ile mavi arasında, bir de yeşil ile mor arasında. Beyaz dengesi bir rengi, karşısındaki rengi ekleyerek siliyordu. Bu karşıtlık, çok daha geniş bir düzenin küçük bir parçası. Bütün renkleri bir çemberin çevresine dizdiğinde, her rengin bir karşısı, iki komşusu ve belirli aralıklarla duran akrabaları olur.

Renk çemberi, bir fotoğrafta renklerin birbirini nasıl etkilediğini önceden görmeni sağlar. Kadraja neyi alacağına, konunun önüne hangi rengi koyacağına, bir portre için hangi duvarı seçeceğine karar verirken bu harita işe yarar. Harita yolu göstermez; nereye gideceğine sen karar verirsin.

Basit açıklama

Hangi çember?

İki ayrı renk çemberiyle karşılaşabilirsin. Resim derslerinde çoğu zaman kırmızı, sarı ve maviyi ana renk alan bir boya çemberi öğretilir; bu çemberde kırmızının karşısında yeşil, sarının karşısında mor, mavinin karşısında turuncu durur. Boyalar ışığı soğurarak renk verir ve bu çember onların karışımını anlatmaya yöneliktir.

Işık ise renkleri toplayarak üretir. Ekranlar ve makine sensörleri kırmızı, yeşil ve mavi ışıkla çalışır ve fotoğrafçının kullandığı çember bu ışık çemberidir. Burada kırmızının karşısında camgöbeği, yeşilin karşısında mor, mavinin karşısında sarı durur; turuncunun karşısında ise mavi ile camgöbeği arasında bir renk vardır. Düzenleme programlarındaki renk kaydırıcıları, beyaz dengesinin turuncu-mavi ve yeşil-mor eksenleri bu çemberden gelir. Bu derste ışık çemberiyle çalışacağız; bir rengin çemberdeki yerine de renk açısı diyeceğiz.

Tamamlayıcı renkler ne yapar?

Çemberde tam karşı karşıya duran renklere tamamlayıcı renkler denir: kırmızı ile camgöbeği, yeşil ile mor, mavi ile sarı, turuncu ile camgöbeğine çalan bir mavi. Bu çiftler arasındaki renk farkı olabilecek en büyük farktır. Yan yana geldiklerinde göz ikisini birbirinden kolayca ayırır ve her biri yanındaki yüzünden daha canlı görünür. Pazardaki mandalinalar mavi kasada bu yüzden parlıyordu.

Aynı etki, bir konuyu arka plandan ayırmanın da bir yoludur. Konu bir renkteyse, arka plan onun karşısındaki renge yaklaştıkça konu öne çıkar. Ama tamamlayıcı çiftin iki rengi de kareyi eşit paylaşırsa ve ikisi de çok doygunsa, göz nereye bakacağını seçmekte zorlanabilir. Birçok fotoğrafçı bu yüzden çiftin bir rengini baskın, ötekini küçük bir vurgu olarak kullanır; ama bu bir alışkanlıktır, bir zorunluluk değil.

Benzer ve üçlü renkler ne yapar?

Çemberde yan yana duran renklere benzer renkler denir: sarı, turuncu ve kırmızı ya da mavi, camgöbeği ve yeşil. Aralarındaki renk farkı küçüktür; bir arada durduklarında kare bir bütün gibi okunur. Sonbaharda sararmış yapraklar arasında turuncu bir mont, ya da denizin mavi ve yeşil tonları bu türden bir uyum kurar. Burada konuyu ayırmak renk farkından değil, aydınlık farkından ya da netlikten gelir.

Çemberde eşit aralıklarla, üçgenin köşeleri gibi duran üç renge üçlü renk uyumu denir: kırmızı, yeşil ve mavi ya da turuncu, mor ve yeşil gibi. Bu üçlü, tamamlayıcı çiftten daha çok çeşit, benzer renklerden daha çok kontrast verir. Bir çocuk parkındaki kaydıraklar, bir pazarın meyve tezgâhı çoğu zaman böyle bir renk dağılımıyla karşına çıkar. Üç rengin kareyi nasıl paylaştığı, fotoğrafın ne kadar hareketli ya da dağınık okunacağını belirler.

Ten çemberde nerede durur?

İnsan teni, en açığından en koyusuna, çemberde çoğu zaman turuncu bölgede, birbirine yakın açılarda durur. Tenler arasındaki fark çoğunlukla renk açısında değil, aydınlıkta ve doygunlukta ortaya çıkar: koyu bir ten, açık bir tenden daha karanlık ve çoğu zaman daha doygun bir turuncu-kahverengidir, ama ikisi de aşağı yukarı aynı yöne bakar. Bu, portre için işe yarar bir bilgidir.

Arka plan mavi ya da camgöbeğine yakınsa, yani tenin tamamlayıcısıysa, her tende yüz fondan kolayca ayrılır. Kahverengi, turuncu ya da kiremit rengi bir duvar ise tenin benzer rengidir ve yüzü fonla birleştirir. Koyu tenli bir kişi koyu kahverengi ahşap bir duvarın önünde durduğunda, açık tenli bir kişi bej bir duvarın önünde durduğunda, ten ile fon arasında hem renk hem aydınlık farkı azalır ve yüz fona karışabilir. Bu bazen istenen bir sıcaklık, bazen istenmeyen bir kayboluştur; hangisi olduğuna fotoğrafın ne anlatacağına bakarak sen karar verirsin.

Görsel kanıt

Pazar yerine dönüyorsun. Mandalina satan tezgâhın sahibi, koyu tenli, kalın bıyıklı bir adam, önce tezgâhının arkasındaki kahverengi ahşap panonun önünde duruyor. Çektiğin karede yüzü, sepetler ve pano aynı sıcak kahverengi-turuncu ailesinde; kare yumuşak, bütünlüklü, ama adamın yüzü panodan zor ayrılıyor. Yanağının kenarı ile panonun damarları arasında ne renk ne de aydınlık farkı var; göz yüzü bulmak için bıyığa ve gözlere tutunuyor. Tezgâhtaki mandalinalar da aynı ailede kaldığı için hiçbir şey öne çıkmıyor.

Adamdan bir adım yana, yan tezgâhın mavi brandasının önüne geçmesini istiyorsun. Şimdi yüzünün sıcak kahverengisi mavi zemin üstünde belirgin biçimde öne çıkıyor; elindeki mandalina ise karedeki en parlak nokta. Aynı adam, aynı ışık; değişen, arka planın çemberdeki yeriydi. İlk kare bir tezgâhın sıcak, sakin bir anını anlatıyor; ikincisi bir insanın portresini. İki kareden hangisini seçeceğin, anlatmak istediğin şeye bağlı: bütünlük mü, ayrılık mı?

Sık yapılan hata

Özet

Renk çemberi renkleri bir daire üstüne dizerek aralarındaki ilişkiyi gösterir; fotoğrafta kullanılan, kırmızı, yeşil ve mavi ışıkla kurulan çemberdir. Karşı karşıya duran tamamlayıcı renkler birbirini öne çıkarır, yan yana duran benzer renkler bütünlük kurar, eşit aralıklı üçlü renkler çeşitlilik ve hareket getirir; bunlar bir kural değil, seçilebilecek etkilerdir. Tenler çoğu zaman çemberde turuncu bölgede durduğu için mavi-camgöbeği bir fon her tende yüzü ayırır, kahverengi-turuncu bir fon ise onunla birleştirir.

Mini ödev

Bu ödevde renk ilişkilerini bulup çekecek ve bir portrede fonun etkisini deneyeceksin.

1. Tamamlayıcı iki rengin yan yana durduğu bir sahne bul ve çek; bir rengin baskın, ötekinin küçük olduğu bir kadraj ara.
2. Benzer renklerden oluşan bir sahne çek ve konuyu renk yerine aydınlık ya da netlik farkıyla ayırmaya çalış.
3. Üç rengin eşit aralıklı durduğu bir sahne bul ve renklerin kareyi nasıl paylaştığına bak.
4. Bir kişiyi önce teninin renk ailesinden bir duvarın, sonra mavi ya da camgöbeğine yakın bir yüzeyin önünde çek.

Kendini değerlendir

• Tamamlayıcı karede renklerden biri ötekinden daha canlı görünüyor mu?
• Benzer renkli karede konuyu hangi farkla ayırdın?
• Portrede fonun rengi değişince, her tende, yüzün fondan ayrılışı değişti mi?

Sözlük

Mini test

1. Işık çemberinde mavinin tamamlayıcısı hangi renktir?

• A) Turuncu
• B) Yeşil
• C) Sarı
• D) Kırmızı

2. Sonbahar yapraklarının arasında turuncu bir mont hangi renk ilişkisine örnektir?

• A) Benzer renkler
• B) Tamamlayıcı renkler
• C) Üçlü renk uyumu
• D) Hiçbiri

3. Mavi kasadaki turuncu mandalinalar neden daha canlı görünür?

• A) Mavi kasa daha çok ışık yansıttığı için
• B) Turuncu ile mavi çemberde neredeyse karşı karşıya durduğu ve birbirini öne çıkardığı için
• C) Mandalinalar daha taze olduğu için
• D) Beyaz dengesi değiştiği için

4. Koyu tenli bir kişi koyu kahverengi ahşap bir duvarın önünde yüzünün fona karıştığını görüyorsan, onu ayırmak için hangisi işe yarar?

• A) Fonu aynı kahverengi tonunda tutmak
• B) ISO'yu yükseltmek
• C) Beyaz dengesini değiştirmek
• D) Kişiyi mavi ya da camgöbeğine yakın bir yüzeyin ya da belirgin biçimde aydınlık bir fonun önüne almak

Cevaplar

1. C — Işık çemberinde mavinin tam karşısında sarı durur; mavinin karşısına turuncuyu koyan boya çemberidir.
2. A — Sarı, turuncu ve kırmızı çemberde yan yana durur; bir arada bütünlük kurar.
3. B — Turuncunun karşısı mavi ile camgöbeği arasındadır ve karşıt renkler arasındaki fark en büyük farktır; göz ikisini ayırır ve her biri daha canlı okunur.
4. D — Ten turuncu bölgede durduğu için karşı renkteki bir fon ya da aydınlık farkı yüzü fondan ayırır.

Özet kartı

• Fotoğrafın çemberi ışığın çemberidir: kırmızı–camgöbeği, yeşil–mor, mavi–sarı.
• Tamamlayıcı: karşı karşıya, birbirini öne çıkarır.
• Benzer: yan yana, bütünlük kurar; konuyu aydınlık ya da netlik ayırır.
• Üçlü: eşit aralıklı, çeşit ve hareket getirir.
• Tenler çoğu zaman turuncu bölgede: mavi-camgöbeği fon ayırır, kahverengi fon birleştirir.

Sonraki derse köprü

Bu derste renklerin birbirine ne yaptığını konuştuk: karşıt renkler birbirini öne çıkardı, komşu renkler birbirine karıştı. Ama bir fotoğrafa bakan kişi yalnızca renklerin ilişkisini görmez, bir şey de hisseder: turuncu bir akşam sıcak ve yakın, mavi bir sabah serin ve uzak gelebilir. Renkler gerçekten bir duygu taşır mı, taşıyorsa bu duygu herkes için aynı mıdır? Sonraki ders renklerin duygusunu ve bu duygunun ne kadarının ışıktan, ne kadarının bakandan geldiğini konuşuyor.