Ritim

Açılış

Saatlerdir süren bir kovalamaca. Zırhlı bir kamyon çölde ilerliyor, peşinde sivri dikenli arabalar, alev püskürten gitarlar, direklere tırmanan savaşçılar. Planlar birkaç saniyede bir değişiyor: bir tekerlek, bir yüz, bir patlama, bir el, yeniden kamyon. Sonra kamyon bir yere varıyor ve kurgu birden yavaşlıyor. Kamyonun sürücüsü, kısa saçlı bir kadın, yıllardır dönmeyi beklediği yeşil toprakların artık olmadığını öğreniyor. Kumulların arasına yürüyor, dizlerinin üstüne çöküyor ve bağırıyor. Kamera ona uzaktan bakıyor; plan uzun sürüyor.

George Miller'ın 2015 tarihli Mad Max: Fury Road'unda bu an, filmin en yavaş anlarından biridir ve gücünü öncesindeki hızdan alır. Saatlerce koşan bir kurgu bir anda durduğunda, seyirci de durur. Bu ders kesmelerin ne sıklıkla geldiğini, planların ne kadar sürdüğünü ve bu hızın değişmesinin seyirciye ne yaptığını soruyor.

Tek fikir

Kurgu ritmi, planların süresinin ve kesmelerin sıklığının bir sahne ya da film boyunca oluşturduğu düzendir. Ritim yalnızca hızlı ya da yavaş olmak değildir; hızlanma ve yavaşlama, düzenlilik ve kırılma da ritmin parçasıdır. Seyirci ritmi bedeninde hisseder.

Kavram

6.8'de plan sayısını toplam süreye bölen bir ölçüyle, ortalama plan süresiyle tanışmıştık. Ortalama bir başlangıçtır ama ritim ortalamadan fazlasıdır. Aynı ortalama süreye sahip iki sahne çok farklı ritimlere sahip olabilir: birinde bütün planlar aşağı yukarı aynı süredir ve düzenli bir nabız kurar; ötekinde çok kısa planlar ile çok uzun planlar art arda gelir ve sarsıntılı bir ritim doğar. Ritmi okumak, ortalamanın altında yatan bu düzeni görmektir.

Ritim ile tempo arasındaki ayrım önemlidir. Bir sahne çok hızlı kesilebilir ama içinde hiçbir şey ilerlemiyorsa tempo yavaş hissedilebilir. Tersine, uzun ve kesintisiz bir plan, içinde olaylar hızla gelişiyorsa yüksek bir tempo taşıyabilir. Ritim kesmelerin müziğidir; tempo hikâyenin hızıdır. İkisi çoğu zaman birlikte çalışır, ama birbirinden ayrılabildiklerinde ilginç etkiler doğar.

Ritmin üç temel hareketi vardır. İlki hızlanmadır: planlar giderek kısalır, kesmeler sıklaşır ve seyircinin nabzı yükselir. Bir kovalamacanın doruğuna, bir kavganın en şiddetli anına, bir karar anına doğru kurgu çoğu zaman hızlanır. İkincisi yavaşlamadır: planlar uzar, kesmeler seyrekleşir ve seyirciye nefes alacak bir alan açılır. Bir yasın, bir sessizliğin, bir farkındalığın anı çoğu zaman yavaşlamayla gelir. Üçüncüsü kırılmadır: düzenli bir ritmin aniden bozulması. Hep aynı hızda giden bir dizide birden çok uzun ya da çok kısa bir plan belirirse, seyirci o planı fark eder.

Bir filmin ritmi tek tek sahnelerde değil, sahnelerin birbirini izlemesinde de kurulur. Sürekli hızlı bir film yorucu olabilir ve bir süre sonra hız etkisini yitirir; seyirci sarsıntıya alışır. Bu yüzden hızlı filmler bile yavaş anlar ister: hız ancak yavaşlıkla karşılaştırıldığında hissedilir. Aynı ilke tersine de geçerlidir; ağır bir filmde ani bir hızlanma büyük bir etki yaratabilir.

Ritmi okumak için kronometre gerekmez, ama sayı tutmak işe yarar. Bir sahnede kesmeleri yüksek sesle «bir, iki, üç» diye saymak, bedenin hissettiği hızı bir rakama bağlar. Aynı filmin iki sahnesinde bu sayıyı karşılaştırmak, bir izlenimi bir gözleme çevirir: «bu sahne hızlıydı» demek yerine «bu dakikada kırk, öbüründe dokuz kesme vardı» denebilir. Okuma Defteri'ndeki görev tam olarak bunu ister.

Ritim müzikle sıkı bir ilişki içindedir ama müziğe bağımlı değildir. Bazı kurgucular kesmeleri müziğin vuruşlarına yerleştirir ve görüntü ile ses birlikte atar. Bazıları ise ritmi müziğe karşı kurar: müzik ağır akarken kurgu hızlanır ya da tersi. Müziksiz bir sahnenin de bir ritmi vardır; sesler, sözler, hareketler ve kesmeler kendi nabızlarını kurar. Kurgu Akademisi'nin «Ritim ile tempo» dersi bu iki kavramı kesmeleri değiştirmeden tempoyu, tempoyu değiştirmeden ritmi değiştiren alıştırmalarla birbirinden ayırır.

Ten sorusu ritimde bir bedenin nasıl gösterildiği sorusuna dönüşür. Hızlı kurgu bedenleri parçalar: bir kol, bir yumruk, bir yüzün yarısı, bir koşu. Yavaş kurgu bir bedeni bütünüyle ve bir süre boyunca gösterir. Bir filmin kimin bedenini hep hızlı, parçalı ve eylem hâlinde, kiminkini ise yavaş, bütün ve düşünürken gösterdiğine bakmak önemlidir. Bazı bedenler sinemada hep bir aksiyonun, bir tehlikenin ya da bir gösterinin parçası olarak hızla kurgulanır; bazılarına ise bir iç dünya için zaman ayrılır.

Filmde

Bu filmin büyük bölümü kesintisiz bir kovalamacadır ve kurgu buna uygun bir hızla çalışır. Planlar kısadır, kesmeler sıktır, kamera bir aracın üstünden ötekine, bir yüzden bir tekerleğe geçer. Ama film yalnızca hızlı değildir; hızını bir düzen içinde değiştirir. Kovalamacaların arasında, kamyonun durduğu, karakterlerin konuştuğu, birbirlerini tanıdığı yavaş anlar vardır ve bu anlar hızın etkisini korur.

Furiosa'nın kumullardaki anı, ritmin bir duyguyu nasıl taşıdığını gösterir. Bütün film boyunca bir hedefe doğru koşan bir karakter, o hedefin yok olduğunu öğrendiğinde durur ve kurgu da onunla birlikte durur. Bir okuma bu yavaşlamayı filmin duygusal merkezi olarak görür: hızın taşıdığı umut bir anda biter ve seyirci, saatlerdir nefes almadan izlediği bir hikâyenin içinde ilk kez bir kaybın ağırlığını hisseder.

Karşı bir okuma, filmin hızının bir bütün olarak bir yorgunluk ya da bir doyma yarattığını öne sürer: kesintisiz kovalamaca bazı seyirciler için bir süre sonra bir gürültüye dönüşür ve yavaş anlar bu yorgunluğu gidermeye yetmez. Bu okuma da bir deneyim kaydıdır ve aynı ritim düzenine dayanır; okur yorulup yorulmadığını, izlenimler sütununa ayrıca yazabilir.

Başka bir filmde

Ritmin müzikle birleştiği ve bir doruğa doğru hızlandığı bir dizi.

Filmin son sahnesinde, büyük bir konser salonunda, Fletcher'ın Andrew'u herkesin önünde küçük düşürmeye çalıştığı bir an tersine döner. Andrew sahneye geri döner, beklenmedik bir biçimde çalmaya başlar ve uzun bir davul solosuna girer. Kurgu solonun ritmine bağlanır: bateri, ter damlaları, davul tokmakları, Andrew'un yüzü, Fletcher'ın yüzü. Solo hızlandıkça kesmeler de hızlanır.

Bu dizinin işlevi, bir müzik performansını bir hesaplaşmaya dönüştürmektir. Kurgu müziğin vuruşuyla birlikte attığı için seyirci solonun hızını yalnızca duymakla kalmaz, görür ve hisseder. Kesmeler sıklaştıkça gerilim doruğa çıkar ve sahne iki karakter arasındaki çatışmanın son raundu gibi okunur. Bir okuma bu sonu bir zafer olarak görür: öğrenci, onu yıkmaya çalışan şefe karşı kendi sesini bulur.

Karşı bir okuma, aynı sonu bir yenilgi olarak görür: Andrew, Fletcher'ın acımasız yöntemlerini içselleştirmiş ve onun onayını kazanmak için her şeyi feda etmiştir. Bu okumada hızlanan ritim bir kurtuluşun değil, bir bağımlılığın nabzıdır. İki okuma, kurgunun seyirciye yaşattığı coşkunun neyi kutladığı sorusunda ayrılır.

Yan yana koyunca iki film ritmin iki ayrı kullanımını gösterir. Mad Max'te ritim bir hızın içinde bir durgunluk açar ve bir kaybı hissettirir. Whiplash'te ritim müzikle birlikte hızlanır ve bir hesaplaşmayı doruğa taşır.

Yaygın okuma hataları

Okuma Defteri

Defter: İki sahnenin ritim farkının sahnelerin duygusal farkıyla nasıl ilişkilendiğini iki cümleyle yaz; sayımları yanına ekle ve ritim ile tempo arasında bir ayrılık fark ettiysen onu ayrı bir satırda belirt.

Özet

1. Kurgu ritmi, planların süresi ve kesmelerin sıklığının oluşturduğu düzendir; ortalama hızdan fazlasıdır.
2. Tempo hikâyenin hızıdır; ritimle bağlıdır ama aynı şey değildir ve ikisi birbirinden ayrılabilir.
3. Ritmin üç temel hareketi hızlanma, yavaşlama ve kırılmadır; hız ancak yavaşlıkla karşılaştırıldığında hissedilir.
4. Mad Max: Fury Road'da hızlı kovalamacalar Furiosa'nın kumullardaki yavaş anıyla bir kaybı taşır; Whiplash'in son sahnesinde kurgu müzikle birlikte hızlanır ve bir hesaplaşmayı doruğa taşır.
5. Hızlı kurgu bedenleri parçalar, yavaş kurgu onları bütünüyle gösterir; okur kimin bedeninin hep eylem içinde, kimin düşünürken gösterildiğini sorar.

Kendini sına

1. Aynı ortalama plan süresine sahip iki sahne nasıl farklı ritimlere sahip olabilir?
2. Ritim ile tempo arasındaki fark nedir?
3. Mad Max: Fury Road'da Furiosa'nın kumullardaki anı ritim açısından neden güçlüdür?
4. Whiplash'in son sahnesindeki hızlanan kurgu hangi iki biçimde okunabilir?

Yanıtlar

1. Birinde bütün planlar aşağı yukarı aynı süreyi taşıyıp düzenli bir nabız kurabilir; ötekinde çok kısa planlar ile çok uzun planlar art arda gelip sarsıntılı bir ritim doğurabilir. Ortalama aynı kalsa da süreler arasındaki düzen farklıdır.
2. Ritim kesmelerin sıklığı ve planların süreleriyle kurulan düzendir; tempo ise olayların, bilginin ve duygunun seyirciye ulaşma hızıdır. Hızlı kesilen bir sahne yavaş bir tempoda, uzun bir plan yüksek bir tempoda olabilir.
3. Çünkü saatlerdir hızla kesilen bir kovalamacanın ardından gelir; bir hedefe koşan karakter o hedefin yok olduğunu öğrendiğinde kurgu da onunla birlikte durur ve yavaşlık, öncesindeki hızla karşılaştırıldığı için bir kaybın ağırlığını taşır.
4. Bir okuma bunu öğrencinin kendisini yıkmaya çalışan şefe karşı kendi sesini bulduğu bir zafer olarak görür; karşı okuma ise öğrencinin şefin acımasız yöntemlerini içselleştirdiği ve hızlanan ritmin bir bağımlılığın nabzı olduğu bir yenilgi olarak görür.

Sonraki derse köprü

Ritim tek bir sahnenin içinde kesmelerin hızını değiştirdi. 7.7 Çapraz kurgu kesmeyi iki ayrı sahne arasında gidip gelmek için kullanıyor: iki eylem, iki mekân, bir kesmeyle birbirine bağlanıyor. Baba'nın vaftiz sahnesinde bir kilisedeki tören ile şehrin başka yerlerinde işlenen cinayetlerin aynı ritimde nasıl birbirine örüldüğüne bakacağız.