Merkez bankası nasıl çalışır?

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — Merkez bankası bilançosunu, politika faizini, faiz koridorunu, açık piyasa işlemlerini ve Taylor kuralını tanımlar.
• Anlama — Merkez bankasının kısa vadeli faizleri nasıl belirlediğini ve bu faizin kredi, kur ve beklentiler aracılığıyla ekonomiye nasıl aktarıldığını açıklar.
• Uygulama — Bir likidite açığında merkez bankasının bilançosunu izler; faiz koridorunu yorumlar ve basit bir Taylor kuralıyla faiz önerisini hesaplar.
• Değerlendirme — Faiz kararlarının maliyetlerini ve gecikmelerini, 1979 sonrası ABD deneyimi üzerinden değerlendirir.

Sezgi

Açılış

6 Ekim 1979 bir cumartesiydi. Washington'da gazeteciler, ABD Merkez Bankası'nın o akşam olağan dışı bir basın toplantısı yapacağını öğrendi. Merkez bankası başkanlarının basın toplantısı düzenlemesi o yıllarda nadir görülen bir şeydi; hele bir cumartesi akşamı.

Kürsüye çıkan kişi, iki ay önce göreve başlamış olan Paul Volcker'dı. O gün plansız bir toplantı yapılmış ve merkez bankası, ekonomiyi yönetme biçimini değiştirmeye karar vermişti. Faizlerin nereye gideceğini artık sıkı biçimde kontrol etmeyecek, bankacılık sistemindeki rezerv miktarını sınırlayacak ve faizlerin istedikleri kadar yükselmesine izin verecekti. Amaç, on yıldır ülkeyi kemiren enflasyonu kırmaktı.

Bu karar, bir merkez bankasının gücünü ve bu gücün bedelini aynı anda gösterdi. Bu derste bir karar gününün mutfağına giriyoruz. Faiz oranı masada nasıl sabitlenir, kurul üyeleri hangi göstergelerin önünde oturur, ve bir toplantı odasında söylenen tek bir sayı haftalar içinde bir esnafın kredi faizine, bir ailenin konut kararına nasıl dönüşür?

Hikâye — Faizin yüzde 20'ye çıktığı yıllar

1970'lerin sonunda ABD'de enflasyon yıllardır yüksek seyrediyordu. Petrol şokları, gevşek para politikası ve yerleşmiş enflasyon beklentileri bir araya gelmişti. İnsanlar fiyatların artmaya devam edeceğini bekliyor, ücret pazarlıklarını ve fiyat kararlarını buna göre yapıyordu. Enflasyon kendi kendini besliyordu.

Volcker'ın yönetimindeki merkez bankası, rezerv miktarını sıkı biçimde sınırlayınca bankalar arası faizler hızla yükseldi. 1980'in sonunda gecelik faiz yüzde 20'ye ulaşarak rekor kırdı. Konut kredisi faizleri, şirket kredisi faizleri ve kredi kartı faizleri de onunla birlikte yükseldi. İnşaat durdu, otomobil satışları düştü, çiftçiler ve küçük işletmeler borçlarını ödeyemez hâle geldi.

Tepki sert oldu. İnşaatçılar, yapamadıkları evlerin kerestelerinden kesilmiş parçaları protesto için merkez bankasına postaladı; otomobil bayileri ve küçük işletmeler de kapanan dükkânlarının hikâyelerini Washington'a taşıdı. Ekonomi derin bir durgunluğa girdi ve işsizlik 1982'nin sonunda yüzde 10,8'e yükseldi. Merkez bankası ise politikasından kolay kolay geri adım atmadı.

Sonuç, iktisat tarihinin en tartışılan dönemlerinden biri oldu. Enflasyon düştü ve 1980'lerin ortasında çok daha düşük düzeylere yerleşti. Bir kuşak boyunca sürecek bir fiyat istikrarı döneminin temeli atıldı. Ama bunun bedeli, milyonlarca insanın işini, pek çok çiftçinin toprağını ve pek çok işletmenin varlığını kaybettiği bir durgunluktu. Merkez bankasının gücü gerçekti; o gücün bir bedeli olduğu da.

Kavram

Bir merkez bankasını anlamanın yolu, onun da bir bilançosu olduğunu görmektir. Bu bilanço, ticari bankalarınkine benzer, ama bir farkla: merkez bankasının yükümlülükleri, ekonominin en güvenilir parasıdır.

Merkez bankalarının çoğu, ekonomideki kısa vadeli faizleri tek bir faiz oranı üzerinden yönlendirir. Bu oran, merkez bankasının bankalara kısa vadeli borç verdiği ya da onlardan borç aldığı faizdir.

Merkez bankası, bankalar arası piyasadaki gecelik faizin politika faizinden çok uzaklaşmaması için bir alt ve bir üst sınır da belirler. Bankalar merkez bankasından belirli bir faizle gecelik borç alabilir ve fazla paralarını belirli bir faizle merkez bankasına yatırabilir.

Merkez bankasının faizi hedeflemek için kullandığı günlük araç, bankalarla yaptığı alım ve satım işlemleridir.

Faiz kararının amacı, sonunda enflasyonu ve ekonomik faaliyeti etkilemektir. Ama bu etki doğrudan değildir; bir dizi halkadan geçer.

Veri ve kanıt

Bu dönemin yorumu iktisatçılar arasında hâlâ tartışmalıdır. Bir görüşe göre enflasyonu kırmanın başka yolu yoktu; merkez bankası kararlılığını göstermeseydi enflasyon beklentileri yerleşmeye devam eder ve sonunda daha büyük bir maliyet ödenirdi. Volcker döneminden sonra merkez bankalarının kazandığı güvenilirlik, sonraki on yıllarda enflasyonun düşük ve istikrarlı kalmasını sağladı.

Öbür görüşe göre ise bu kadar sert bir durgunluk kaçınılmaz değildi. Daha kademeli bir daraltma, ya da ücret ve fiyat artışlarını sınırlayan gelir politikalarıyla birleştirilmiş bir program, aynı sonuca daha düşük bir işsizlik maliyetiyle ulaşabilirdi. Bu görüşü savunanlar, bedelin büyük kısmını enflasyona hiçbir katkısı olmayan işçilerin, çiftçilerin ve borçlu ülkelerin ödediğini vurgular. Nitekim ABD faizlerinin yükselmesi, dolar cinsinden borçlanmış Latin Amerika ülkelerini 1980'lerin borç krizine sürükleyen etkenlerden biri oldu.

İki görüşün de kabul ettiği bir nokta vardır: merkez bankasının faiz kararı, ekonomiye uzun ve değişken gecikmelerle ulaşır. 1979'da alınan kararın enflasyon üzerindeki tam etkisi ancak birkaç yıl sonra görülebildi.

Neden önemli?

Türkiye'de merkez bankasının faiz kararları, son yıllarda ekonominin en çok izlenen olayları arasındadır. Faiz yüzde 8,5'ten yüzde 50'ye çıkarıldığı, sonra kademeli olarak indirildiği dönemlerde, bu kararların arkasındaki mantığı anlamak, kredi faizlerinin, mevduat getirilerinin ve döviz kurunun neden değiştiğini anlamanın anahtarıydı.

Faiz kararları hanelerin gündelik kararlarına doğrudan dokunur. Politika faizi yükseldiğinde bankalar mevduata daha çok faiz verir, kredilere de daha yüksek faiz uygular. Konut ve taşıt kredisi pahalanır, kredi kartıyla yapılan alışverişlerin maliyeti artar, birikim yapmanın getirisi yükselir. Faiz düştüğünde ise tersi olur. Merkez bankasının kararını anlamak, bir kredi ya da birikim kararını doğru zamanda vermeye yardım eder.

Merkez bankasının iletişimi de en az kararları kadar önemlidir. Bir merkez bankasının gelecekteki politikası hakkında verdiği sinyaller, bugünkü kredi faizlerini ve beklentileri değiştirir. Bu yüzden karar metinlerindeki bir kelimenin değişmesi bile piyasalarda tepki yaratabilir.

Model

Merkez bankasının bilançosu

Bir merkez bankasının basitleştirilmiş bilançosunu düşünelim. Rakamlar örnektir ve milyar lira cinsindendir.

Yükümlülükler tarafındaki banknotlar ve bankaların rezervleri, önceki derste gördüğümüz rezerv parayı oluşturur. Merkez bankası varlık tarafındaki herhangi bir kalemi artırdığında, yükümlülük tarafında rezerv para da artar. Döviz satın aldığında satıcı bankanın hesabına lira yazar; bir bankaya repo kredisi verdiğinde o bankanın rezerv hesabına lira yazar. Merkez bankası, bu anlamda, bilançosunu genişleterek para yaratır ve daraltarak para çeker.

Politika faizi nasıl uygulanır?

Bankalar, gün sonunda merkez bankasındaki rezerv hesaplarında belirli bir tutar tutmak zorundadır; zorunlu karşılıklarını karşılamak ve birbirlerine ödeme yapmak için. Bankacılık sisteminin toplam rezerv ihtiyacı, merkez bankasının sağladığı rezervden fazlaysa, sistemde bir likidite açığı vardır. Eksik kalan rezervin bir yerden bulunması gerekir: başka bir bankadan ya da doğrudan merkez bankasının kendisinden.

Merkez bankası bu açığı, belirlediği politika faiziyle kapatır. Türkiye'de bu, bankaların teminat olarak menkul kıymet göstererek merkez bankasından bir hafta vadeyle borç aldığı repo işlemleridir. Merkez bankası ihtiyaç duyulan rezervi bu faizle sağladığı için, bankalar arası piyasadaki faizler de politika faizine yakın oluşur. Politika faizi yükseltildiğinde bankaların rezerv edinme maliyeti artar ve bu maliyet kredi ve mevduat faizlerine yansır.

Bankacılık sisteminde likidite fazlası varsa, yani bankaların elinde ihtiyaçlarından fazla rezerv bulunuyorsa, merkez bankası tersini yapar: bankalardan borç alarak fazla likiditeyi çeker. Bu durumda piyasa faizleri, merkez bankasının bankalara ödediği borçlanma faizine yaklaşır.

Faiz koridorunun çalışması

Faiz koridoru, piyasa faizlerinin kaçabileceği sınırları belirler. Türkiye'de merkez bankası 10 Eylül 2026'daki toplantısında politika faizini yüzde 37'de tuttu; gecelik borç verme faizini yüzde 40, gecelik borçlanma faizini yüzde 35,5 olarak bıraktı.

Bu koridorun mantığı basittir. Hiçbir banka, merkez bankasından gecelik yüzde 40 ile borç alabilecekken, başka bir bankadan daha yüksek faizle borç almaz. Hiçbir banka da fazla parasını merkez bankasına yüzde 35,5 ile yatırabilecekken, başka bir bankaya daha düşük faizle borç vermez. Bu yüzden bankalar arası gecelik faiz, yüzde 35,5 ile yüzde 40 arasında kalır. Merkez bankası, sağladığı likiditenin miktarını ayarlayarak piyasa faizini bu koridorun içinde, çoğunlukla politika faizine yakın bir yerde tutar.

Koridorun genişliği de bir politika aracıdır. Geniş bir koridor, piyasa faizlerinin daha çok dalgalanmasına izin verir; dar bir koridor ise faizleri politika faizine sıkı biçimde bağlar. Kriz dönemlerinde merkez bankaları, piyasa faizlerini politika faizinden uzaklaştırarak ek bir sıkılaştırma yapmak için koridoru kullanabilir.

Çözümlü örnek — likidite açığını kapatmak

Birinci adım, açığı tespit et. Bir cuma günü, vergi ödemeleri nedeniyle bankalardan hazineye büyük bir para akışı olur. Hazinenin merkez bankasındaki kamu mevduatı 50'den 120 milyara çıkar, bankaların rezervleri ise 350'den 280 milyara düşer. Bankaların zorunlu karşılık ve ödeme ihtiyacı için 330 milyar liraya ihtiyacı vardır. Sistemde 50 milyar liralık bir likidite açığı oluşmuştur.

İkinci adım, piyasa tepkisini düşün. Merkez bankası hiçbir şey yapmazsa, rezervi eksik olan bankalar birbirinden borç almaya çalışır. Toplam rezerv yetersiz olduğu için bankalar arası faizler yükselir ve koridorun üst sınırına, yani yüzde 40'a doğru tırmanır.

Üçüncü adım, merkez bankası müdahale etsin. Merkez bankası, politika faizi olan yüzde 37 ile bir hafta vadeli repo ihalesi açar ve bankalara 50 milyar lira borç verir. Bilançosunun varlık tarafında repo kredileri 150'den 200'e, yükümlülük tarafında bankaların rezervleri 280'den 330'a çıkar.

Dördüncü adım, kimin neyi hedeflediğini gör. Bankaların rezerv ihtiyacı karşılandığı için bankalar arası faizler yeniden politika faizine yakın bir düzeye döner. Merkez bankası rezerv miktarını değil, faizi hedeflediği için, faizi korumak adına gerekli rezervi sağlamıştır. Bu, önceki dersteki modern bakışın uygulamadaki karşılığıdır: rezerv miktarı, faiz hedefinin bir sonucudur.

Karar nasıl verilir?

Merkez bankası politika faizini kurul toplantılarında belirler. Türkiye'de bu karar, Para Politikası Kurulu tarafından, önceden ilan edilen tarihlerde alınır ve karar metniyle kamuoyuna duyurulur. Kurul, karar verirken yalnızca son enflasyon rakamına bakmaz; gelecekteki enflasyonun tahminine bakar. Bu tahmin, enflasyon beklentilerini, ücret ve fiyat gelişmelerini, döviz kurunu, kredi büyümesini, iç talebi, dış koşulları ve kamu maliyesini birlikte değerlendirmeyi gerektirir.

Merkez bankaları bu değerlendirmeyi düzenli raporlarla da paylaşır. Türkiye'de merkez bankası yılda dört kez Enflasyon Raporu yayımlar; raporda enflasyon tahmini, tahminin dayandığı varsayımlar ve belirsizlik aralığı yer alır. Bu raporlar, kararın arkasındaki düşünceyi şeffaf kılar ve beklentilerin merkez bankasının hedefine yakınsamasına yardım eder.

Bir başparmak kuralı: Taylor kuralı

Merkez bankalarının kararlarını özetlemek için iktisatçılar basit kurallar geliştirmiştir. En bilineni, iktisatçı John Taylor'ın 1993'te önerdiği kuraldır.

Kuralın mantığı sezgiseldir. Enflasyon hedefin üstündeyse faiz, enflasyondan daha hızlı yükselmelidir; böylece reel faiz artar ve talep yavaşlar. Ekonomi kapasitesinin altında çalışıyorsa faiz biraz düşürülmelidir. Kuralın önemli bir sonucu, enflasyon bir puan arttığında nominal faizin bir puandan fazla artması gerektiğidir; aksi hâlde reel faiz düşer ve enflasyonu daha da körükler.

Bir örnekle bakalım. Bir ekonomide reel denge faizi yüzde 2, enflasyon yüzde 6, enflasyon hedefi yüzde 2 ve ekonomi kapasitesinin yüzde 1 altında çalışıyor olsun. Rakamlar örnektir. Kurala göre politika faizi 2 + 6 + 0,5 × (6 − 2) + 0,5 × (−1) = 2 + 6 + 2 − 0,5 = yüzde 9,5 olmalıdır. Enflasyon yüzde 8'e çıksa, kural 2 + 8 + 3 − 0,5 = yüzde 12,5 önerir; enflasyondaki 2 puanlık artış, faizde 3 puanlık artış gerektirir.

Taylor kuralı bir yasa değil, bir ölçüttür. Reel denge faizi ve üretim açığı doğrudan gözlenemez, tahmin edilir; tahminlerdeki küçük farklar, kuralın önerdiği faizi birkaç puan değiştirebilir. Merkez bankaları kuralı mekanik biçimde uygulamaz, ama kararlarının kuraldan ne kadar saptığı, politikanın sıkı mı gevşek mi olduğunun bir göstergesi olarak izlenir.

Faizden ekonomiye

Politika faizi değiştiğinde etki birkaç kanaldan yayılır. Faiz kanalında, bankaların kredi ve mevduat faizleri değişir; borç almak pahalandığında haneler ve şirketler harcamayı erteler, tasarruf etmek cazipleştiğinde tüketimi kısar. Kredi kanalında, bankaların kredi verme istekliliği ve kredi alanların teminat değeri değişir. Kur kanalında, faiz artışı yerli varlıkları yabancı yatırımcılar için çekici kılar ve yerli paranın değerini destekler; bu da ithal malların fiyatını düşürerek enflasyonu yavaşlatır. Varlık fiyatları kanalında, faiz artışı hisse senedi ve konut fiyatlarını baskılar ve servet etkisiyle harcamayı azaltır.

En güçlü kanallardan biri ise beklentilerdir. İnsanlar merkez bankasının enflasyonu düşürmekte kararlı olduğuna inanırsa, ücret ve fiyat kararlarını daha düşük bir enflasyon beklentisine göre verir ve enflasyon, daha az faiz artışıyla ve daha düşük bir üretim kaybıyla düşer. Volcker döneminin dersi de buydu: güvenilirlik, enflasyonla mücadelenin maliyetini azaltır, ama güvenilirliği kazanmak zaman ve bedel ister.

Merkez bankasının öbür araçları

Faiz tek araç değildir. Merkez bankaları döviz piyasasına müdahale ederek kuru etkileyebilir: döviz sattıklarında piyasadaki lira azalır ve lira değer kazanır, döviz aldıklarında tersi olur. Zorunlu karşılık oranlarını değiştirerek bankaların kredi vermesini ve mevduat toplamasını etkileyebilirler. Faizlerin sıfıra yakın olduğu dönemlerde ise büyük ölçekli tahvil alımlarıyla uzun vadeli faizleri düşürmeye çalışabilirler.

Bir merkez bankasının son başvuru mercii işlevi de bu araçlar arasındadır. Bir banka paniğinde ya da piyasalarda ani bir güven kaybında merkez bankası, sağlam bankalara teminat karşılığı sınırsız likidite sağlayarak paniği durdurabilir. Bu işlev, merkez bankasının günlük faiz yönetiminden farklı ama onunla iç içedir.

Döviz rezervleri ne işe yarar?

Örnek bilançoda varlıkların en büyük kalemi döviz ve altın rezervleriydi. Gelişmekte olan ülkelerin merkez bankaları, dış şoklara karşı bir tampon olarak büyük rezervler tutar. Yabancı yatırımcılar birden ülkeden çıkmaya başladığında ya da ithalatın ödenmesi için döviz bulmak zorlaştığında, merkez bankası rezervlerinden döviz satarak kurdaki ani sıçramaları yumuşatabilir.

Rezervlerin bir sınırı vardır: merkez bankası yalnızca elindeki dövizi satabilir. Kuru uzun süre piyasanın istediğinden farklı bir düzeyde tutmaya çalışan bir merkez bankası, rezervlerini hızla eritebilir. Bu yüzden rezervler, kuru kalıcı olarak belirlemek için değil, geçici çalkantıları yumuşatmak ve güven vermek için en etkili araçtır.

Söz de bir araçtır

Merkez bankaları son otuz yılda, yalnızca ne yaptıklarını değil, ne yapacaklarını da açıklamaya başladı. Bir merkez bankası, «enflasyon belirgin biçimde düşene kadar sıkı duruşu koruyacağız» dediğinde, piyasalar gelecekteki faizleri bu sözü hesaba katarak fiyatlar. Uzun vadeli kredi faizleri, bugünkü politika faizinden çok, beklenen faiz yolundan etkilendiği için, bu tür ileriye dönük yönlendirme, bugünkü faizi değiştirmeden kredi koşullarını değiştirebilir.

Sözün gücü, güvenilirliğe bağlıdır. Verdiği sözleri tutan bir merkez bankasının açıklamaları beklentileri yönlendirir; sözlerini sık sık değiştiren bir merkez bankasının açıklamaları ise giderek daha az dikkate alınır. İletişim, bu yüzden, merkez bankasının en ucuz ama en kolay kaybedilebilen aracıdır.

Bağımsızlık neden tartışılır?

Merkez bankası kararlarının kısa dönemde maliyeti, uzun dönemde faydası vardır. Faiz artışı bugün büyümeyi yavaşlatır, enflasyonu ise yıllar içinde düşürür. Bu zaman farkı, siyasi karar vericilerin, özellikle seçim öncesi dönemlerde, faizleri düşük tutma yönünde baskı yapmasına yol açabilir. Bu baskıya karşı birçok ülke merkez bankasının kararlarını yasayla hükümetten ayırdı. Bağımsızlığın sınırı, hesap verebilirliğin biçimi ve merkez bankasının yalnızca fiyat istikrarını mı yoksa istihdamı da mı gözetmesi gerektiği, merkez bankacılığına ayrılmış ileri düzey derslerin konusudur. Burada vurgulanacak nokta, faiz kararının teknik bir işlem olduğu kadar, kısa ve uzun dönem arasında bir tercih olduğudur.

Modelin sınırları

Bu ders merkez bankasının mekaniğini sade biçimde anlattı. Gerçekte merkez bankaları, belirsiz ve sürekli değişen verilerle, etkileri gecikmeli ortaya çıkan kararlar vermek zorundadır. Politika faizinin kredi faizlerine ne kadar ve ne hızla aktarıldığı, bankacılık sisteminin yapısına, kredi talebine ve kur rejimine göre değişir. Döviz cinsinden borcun yüksek olduğu ekonomilerde kur kanalı çok güçlü, kredi kanalı ise karmaşık olabilir. Model, yine de merkez bankasının temel işini gösterir: kısa vadeli faizi belirlemek, bu faizi uygulamak için bilançosunu kullanmak ve kararlarını gelecekteki enflasyona bakarak vermek.

Uygulama

Özet kartı

1. Merkez bankası bilançosunun yükümlülükleri banknotlar ve bankaların rezervleridir; merkez bankası varlık alarak ya da bankalara borç vererek rezerv para yaratır.
2. Politika faizi, merkez bankasının bankalara kısa vadeli fonlama sağladığı faizdir; merkez bankası likidite açığını bu faizle kapatarak piyasa faizlerini yönlendirir.
3. Faiz koridoru, gecelik borç verme ve borçlanma faizleriyle piyasa faizlerinin sınırlarını belirler; açık piyasa işlemleri faizi bu sınırlar içinde tutar.
4. Faiz kararı, kredi, kur, varlık fiyatları ve beklentiler kanallarıyla ekonomiye uzun ve değişken gecikmelerle aktarılır; bu yüzden kararlar gelecekteki enflasyona bakılarak verilir.
5. Taylor kuralı, enflasyon hedefin üstündeyken faizin enflasyondan daha hızlı artmasını öngören bir ölçüttür; Volcker deneyimi hem güvenilirliğin değerini hem de dezenflasyonun bedelini gösterir.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) Merkez bankası bir bankaya 30 milyar liralık repo kredisi verdiğinde merkez bankasının bilançosunda ne değişir?
2. (Çıktı 2) Faiz koridorunun alt ve üst sınırı, bankalar arası gecelik faizi neden bu aralıkta tutar?
3. (Çıktı 2) Merkez bankası neden bugünkü enflasyona değil, gelecekteki enflasyonun tahminine göre karar verir?
4. (Çıktı 3) Reel denge faizi yüzde 1, enflasyon yüzde 5, hedef yüzde 2 ve üretim açığı yüzde +2 ise Taylor kuralı hangi faizi önerir?
5. (Çıktı 3) Çözümlü örnekte vergi ödemeleri bankaların rezervlerini 350'den 260 milyara düşürseydi ve ihtiyaç yine 330 milyar olsaydı, merkez bankası ne kadarlık repo açmalıydı ve bilançosu nasıl değişirdi?
6. (Çıktı 4) Volcker döneminin enflasyonla mücadelesini, maliyetin kaçınılmaz olduğunu savunan ve daha kademeli bir yolun mümkün olduğunu savunan görüşlerle değerlendir.

Cevaplar

1. Varlık tarafında bankalara verilen repo kredileri 30 milyar lira artar; yükümlülük tarafında o bankanın merkez bankasındaki rezervi 30 milyar lira artar. Bilanço iki taraftan büyür ve rezerv para 30 milyar lira artar.
2. Merkez bankası bankalara gecelik üst sınır faiziyle her zaman borç verir; hiçbir banka başka bir bankadan daha pahalıya borç almaz. Merkez bankası bankalardan alt sınır faiziyle her zaman borç alır; hiçbir banka fazla parasını daha düşük faizle başkasına vermez. Bu yüzden bankalar arası faiz iki sınırın arasında kalır.
3. Faiz kararının harcamaya ve fiyatlara ulaşması aylar, bazen bir iki yıl sürer. Bugünkü enflasyon büyük ölçüde geçmiş kararların sonucudur; bugünkü karar ise gelecekteki enflasyonu etkileyebilir. Bu yüzden merkez bankası, kararının etkisinin görüleceği dönemin enflasyon tahminine bakar.
4. i = 1 + 5 + 0,5 × (5 − 2) + 0,5 × 2 = 1 + 5 + 1,5 + 1 = yüzde 8,5.
5. Likidite açığı 330 − 260 = 70 milyar lira olurdu. Merkez bankası 70 milyar liralık repo açardı; repo kredileri 150'den 220'ye, bankaların rezervleri 260'tan 330'a çıkardı.
6. Birinci görüşe göre enflasyon beklentileri o kadar yerleşmişti ki, merkez bankası kararlılığını sert bir adımla göstermeseydi enflasyon sürer ve sonunda daha büyük bir bedel ödenirdi; kazanılan güvenilirlik sonraki on yıllarda enflasyonu düşük tuttu. İkinci görüşe göre daha kademeli bir daraltma ya da gelir politikalarıyla birleştirilmiş bir program, aynı sonuca daha düşük işsizlikle ulaşabilirdi; bedelin büyük kısmını enflasyona katkısı olmayan işçiler, çiftçiler ve borçlu ülkeler ödedi.

İleri okuma

• Federal Reserve History, «Volcker's Announcement of Anti-Inflation Measures». 1979 kararının ve sonuçlarının ABD Merkez Bankası tarafından anlatımı.
• John B. Taylor (1993). «Discretion versus Policy Rules in Practice». Carnegie-Rochester Conference Series on Public Policy 39. Taylor kuralının ilk önerildiği makale.
• Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, Enflasyon Raporu (yılda dört kez). Enflasyon tahminleri ve para politikası çerçevesi.
• Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, Para Politikası Kurulu karar metinleri (tcmb.gov.tr). Faiz kararlarının gerekçeleri.

Sonraki derse köprü

Bu derste merkez bankasının faizi nasıl belirlediğini ve bu faizin ekonomiye nasıl aktarıldığını gördük. Ama enflasyon ile para arasındaki ilişki, faiz kararlarından çok daha eski bir soruya dayanır: ekonomide dolaşan para miktarı ile fiyatların genel düzeyi arasında nasıl bir bağ vardır? Para miktarı iki katına çıktığında fiyatlar da iki katına çıkar mı, yoksa bu bağ yalnızca uzun dönemde mi geçerlidir? Para ile enflasyon arasındaki ilişkiyi sıradaki ders açıyor.