İtibari para ve 1971 kırılması

Öğrenme çıktıları

• Hatırlama — İtibari parayı, dalgalı kuru ve nominal çapayı tanımlar.
• Anlama — 15 Ağustos 1971 kararının Bretton Woods düzenini nasıl sona erdirdiğini açıklar.
• Analiz — Altına bağlı dönem ile itibari para döneminde fiyat düzeyinin seyrini karşılaştırarak nominal çapanın rolünü çözümler.
• Değerlendirme — Merkez bankası bağımsızlığını ve enflasyon hedeflemesini, altının bıraktığı boşluğu doldurma iddiası üzerinden tartışır.

Sezgi

Açılış

15 Ağustos 1971 bir pazar akşamıydı. ABD'de televizyon izleyenler, popüler bir dizinin yayınının kesildiğini ve ekrana Başkan Richard Nixon'ın geldiğini gördü. Nixon üç karar açıkladı: ücretler ve fiyatlar doksan gün dondurulacak, ithal mallara yüzde 10 ek vergi konacak ve yabancı hükümetler artık dolarlarını altına çeviremeyecekti. Üçüncüsünü «geçici» olarak sundu.

Son karar, bir önceki derste anlattığımız düzenin kalbine dokunuyordu. Bretton Woods'ta bütün paralar dolara, dolar da altına bağlıydı; bir ons altın 35 dolar sayılıyordu. O gece bu bağ kesildi. Geçici denilen karar hiç geri alınmadı. İnsanlık tarihinde ilk kez, dünyanın başlıca paralarının hiçbiri artık bir metale bağlı değildi.

Hikâye — Camp David'de bir hafta sonu

Kararın öncesinde ABD'nin altın stoku hızla eriyordu. Dolara duyulan güvenin tükenebileceği uyarısı artık somuttu: yurt dışındaki dolar miktarı ABD'nin altınını çoktan aşmıştı ve 1971 yazında bazı ülkeler dolarlarını altına çevirmek için sıraya girmeye başlamıştı. Doların altın karşılığına duyulan güven sarsıldıkça, dolara karşı bir hücum başlamıştı.

13 ile 15 Ağustos arasında Nixon, Camp David'deki tatil evinde on beş danışmanıyla bir araya geldi. Masada Merkez Bankası Başkanı Arthur Burns, Hazine Bakanı John Connally ve Hazine'nin para işlerinden sorumlu yetkilisi Paul Volcker vardı. Burns, altın penceresinin kapatılmasına karşı çıktı; bunun dünyada güveni sarsacağından endişe ediyordu. Connally ise ABD'nin çıkarlarını korumak için kararlı bir adım istiyordu. Sonunda pencereyi kapatma kararı çıktı.

Kararın ardından ülkeler yeni bir düzen kurmaya çalıştı. Aralık 1971'de Washington'daki Smithsonian Enstitüsü'nde varılan anlaşmayla dolar devalüe edildi ve kurlar biraz daha geniş bantlarla yeniden sabitlendi. Ama yeni düzen birkaç ay ancak dayandı. Mart 1973'e gelindiğinde başlıca paralar birbirine karşı serbestçe dalgalanmaya bırakılmıştı. Bretton Woods tarihe karışmıştı.

Kavram — değerini yasadan ve güvenden alan para

1971'den sonra dünyanın başlıca paraları itibari para oldu. İtibari para, herhangi bir mala ya da metale çevrilme taahhüdü taşımayan, değerini yasal ödeme aracı olmasından, insanların onu kabul etmesinden ve onu çıkaran kurumun onun değerini koruyacağına duyulan güvenden alan paradır. Lidya'da elektrona gümüş katılmasıyla başlayan ayrışma, burada tamamlanır: damga kalmıştır, metal ise hiç yoktur.

Kurlar da değişti. Bretton Woods'un sabit ama ayarlanabilir kurlarının yerini, çoğu büyük ülkede dalgalı kur aldı: bir paranın öbür paralar karşısındaki değeri piyasada, arz ve talebe göre günden güne belirleniyor. Bu, ülkelere kendi para politikasını belirleme serbestliği verdi; ama aynı zamanda bir boşluk bıraktı.

Altın standardında fiyat düzeyini sınırlayan bir çapa vardı: para miktarı, altın miktarına bağlıydı. Altın gidince, parayı ne kadar basacağına karar vermek tamamen hükümetlere ve merkez bankalarına kaldı. Bu, sikkeden ve kâğıt paradan tanıdığımız eski soruyu, senyoraj ve aşırı ihraç sorusunu, bu kez hiçbir metal sınırı olmadan yeniden masaya koydu. İtibari paranın tarihi, bu kez metal yerine kurumlarla kurulan bir çapa arayışının tarihidir.

Veri ve kanıt — çapasız bir on yıl

Çapanın yokluğunun sonuçları 1970'lerde açıkça görüldü. ABD'de tüketici fiyatları 1974'te yüzde 11,1, 1979'da yüzde 11,3, 1980'de yüzde 13,5 arttı. Petrol şokları da payını aldı, ama pek çok ülkede enflasyon petrolden bağımsız olarak kalıcı biçimde yükseldi. Uzun dönem bir karşılaştırma tabloyu netleştiriyor: ABD'nin tahmini fiyat endeksi 1800'de 51, 1971'de 121,7'ydi; yani fiyatlar 171 yılda yaklaşık 2,4 katına çıkmıştı. 1971'den 2025'e, 54 yılda ise yaklaşık 8 katına çıktı.

Bu karşılaştırma tek başına itibari paranın aleyhine bir hüküm değildir. Metal dönemi, altın standardını anlatırken gördüğümüz gibi, sert deflasyon dönemlerini ve 1930'lardaki gibi derin durgunlukları da içeriyordu. İtibari para, merkez bankalarına bu durgunluklara karşı para miktarını artırma imkânı verdi. Tartışılan asıl konu, bu imkânın nasıl sınırlanacağıydı.

1980'lerden itibaren iki cevap öne çıktı. Birincisi merkez bankası bağımsızlığı: para basma kararını, seçim takvimine bağlı hükümetlerden ayırıp fiyat istikrarını birincil amaç edinen bir kuruma bırakmak. İkincisi enflasyon hedeflemesi: merkez bankasının belirli bir enflasyon oranını açıkça hedef olarak ilan etmesi ve bu hedefe ulaşmak için hesap vermesi. İlk açık hedefi 1990'da Yeni Zelanda Merkez Bankası koydu; yasa merkez bankasına tek amaç olarak fiyat istikrarını veriyordu. Kısa sürede pek çok ülke bu modeli benimsedi. Altının yerini alan çapa, bir metal değil, açıkça ilan edilmiş bir sayıyla bağlanmış bir kurum oldu.

Neden önemli? — Türkiye'de çapa arayışı

Türk lirası da, dünyanın öbür paraları gibi, itibari bir paradır. Türkiye'nin 1970'lerden 2000'lerin başına uzanan dönemi, çapası olmayan bir itibari paranın nelere yol açabileceğinin örneklerinden biridir: yıllık enflasyon uzun yıllar çift hanelerde kaldı, 1980'lerin sonundan 2000'lerin başına kadar çoğu yıl yüzde 50'yi aştı ve 2005'te paradan altı sıfır atılması gerekti.

2001 krizinden sonra Türkiye de bu çapayı kurmaya çalıştı. 2001'de değiştirilen merkez bankası kanunu, fiyat istikrarını bankanın birincil amacı yaptı, bankaya araç bağımsızlığı verdi ve hazineye kredi açmasını yasakladı. 2006'da açık enflasyon hedeflemesine geçildi. Bu çerçevenin sonraki yıllarda nasıl uygulandığı ve enflasyonun 2020'lerde neden yeniden yükseldiği ayrı derslerin konusu; ama sorunun kendisi 1971'den beri değişmedi: bir paranın değerini metal korumuyorsa, onu hangi kural ve hangi kurum koruyacak?

İtibari para, Lidya'dan beri gördüğümüz damganın vardığı son noktadır. Değerini tamamen bir söze, bir kurumun güvenilirliğine dayandırır. Bu, ona büyük bir esneklik verir; aynı esneklik, sözün tutulmadığı her yerde paranın değerini hızla eritebilir.

Özet kartı

1. 15 Ağustos 1971'de ABD doların altına çevrilebilirliğini «geçici» olarak askıya aldı; karar geri alınmadı ve Mart 1973'e gelindiğinde başlıca paralar dalgalanmaya bırakıldı.
2. İtibari para bir metale çevrilme taahhüdü taşımaz; değerini yasal ödeme aracı olmasından ve çıkaran kuruma duyulan güvenden alır.
3. Altın gidince fiyat düzeyini sabitleyen bir nominal çapa gerekti; 1970'lerde çapa yokken ABD enflasyonu 1980'de yüzde 13,5'e çıktı.
4. ABD'de fiyatlar 1800–1971 arasında yaklaşık 2,4 katına, 1971–2025 arasında yaklaşık 8 katına çıktı; ama metal dönemi sert deflasyon ve durgunlukları da içeriyordu.
5. Yeni çapa merkez bankası bağımsızlığı ve enflasyon hedeflemesi oldu; Yeni Zelanda 1990'da ilk açık hedefi koydu, Türkiye 2001'de TCMB kanununu değiştirdi ve 2006'da açık enflasyon hedeflemesine geçti.

Kavram sözlüğü

Kendini sına

1. (Çıktı 1) İtibari para ile altın standardındaki kâğıt para arasındaki temel fark nedir?
2. (Çıktı 1) Nominal çapa neden gereklidir? Altın standardında çapa neydi?
3. (Çıktı 2) 15 Ağustos 1971'de açıklanan üç karar nelerdi ve hangisi Bretton Woods'u sona erdirdi?
4. (Çıktı 3) ABD'de fiyatların 1800–1971 arasında 2,4 kat, 1971–2025 arasında 8 kat artması, itibari para hakkında neyi gösterir, neyi göstermez?
5. (Çıktı 3) Bir ülkenin itibari parası varken merkez bankası hükümete sınırsız kredi açabiliyorsa, bu senyoraj ve aşırı ihraç açısından hangi riski doğurur?
6. (Çıktı 4) Enflasyon hedeflemesi, altının yerini alan bir çapa olarak hangi koşullarda işe yarar, hangi koşullarda yaramaz?

Cevaplar

1. Altın standardında kâğıt para istendiğinde sabit bir fiyattan altına çevrilebilir. İtibari paranın böyle bir taahhüdü yoktur; değerini yasal ödeme aracı olmasından ve çıkaran kuruma duyulan güvenden alır.
2. Çapa olmadan fiyat düzeyinin uzun dönemde nereye gideceğine dair beklentiler sabitlenemez ve enflasyon kalıcı olarak yükselebilir. Altın standardında çapa, paranın bağlı olduğu altın miktarıydı.
3. Doksan günlük ücret ve fiyat dondurması, yüzde 10 ithalat ek vergisi ve doların altına çevrilebilirliğinin askıya alınması. Bretton Woods'u sona erdiren, çevrilebilirliğin askıya alınmasıydı.
4. İtibari para döneminde fiyat düzeyinin çok daha hızlı arttığını gösterir. Ama bu artışın kaçınılmaz olduğunu, itibari paranın ekonomi için daha kötü olduğunu ya da metal döneminin deflasyon ve durgunluk maliyetlerini göstermez; artışın büyük kısmı çapasız 1970'lerde gerçekleşti.
5. Hükümet harcamalarını para basarak finanse edebilir; bu, bir metal sınırı olmadığı için senyorajın sınırsız büyüyebileceği anlamına gelir. Aşırı ihraç paranın değerini eritir ve yüksek enflasyona yol açar.
6. Merkez bankası gerçekten bağımsızsa, hedef inandırıcıysa ve banka hedefi tutturmak için gerekeni yapıyorsa işe yarar; beklentiler hedefe yakın sabitlenir. Hükümet baskısı altındaysa, hedef sık sık kaçırılıyorsa ya da banka hesap vermiyorsa hedefin inandırıcılığı kalmaz ve çapa işlevini yitirir.

İleri okuma

• Paul Volcker ve Toyoo Gyohten (1992). Changing Fortunes: The World's Money and the Threat to American Leadership. Camp David masasında oturan Volcker'ın 1971 ve sonrasına dair tanıklığı.
• Federal Reserve History, «Nixon Ends Convertibility of U.S. Dollars to Gold and Announces Wage/Price Controls» (federalreservehistory.org). Camp David hafta sonunu ve kararın arka planını anlatan kısa makale.
• Ben S. Bernanke, Thomas Laubach, Frederic S. Mishkin ve Adam S. Posen (1999). Inflation Targeting: Lessons from the International Experience. Enflasyon hedeflemesinin ilk yıllarını ülke örnekleriyle inceleyen kitap.
• Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, Para Politikası Çerçevesi (tcmb.gov.tr). 2001 kanun değişikliği ve enflasyon hedeflemesinin Türkiye'deki çerçevesi.

Sonraki derse köprü

1971'de paranın metalle bağı koptu; sonraki elli yılda kâğıtla bağı da gevşedi. Bugün paranın büyük kısmı ne sikke ne banknot, bankaların kayıtlarındaki sayılardır; kartla, telefonla, anlık transferle el değiştirir. Bir yandan da merkez bankası dışında çıkarılan dijital varlıklar para olma iddiasıyla ortaya çıktı. Paranın kâğıttan kayda nasıl geçtiği ve bu geçişin yeni hangi sorular doğurduğu, sıradaki dersin konusu.