Kafka I

Kazanımlar

• Dönüşüm'ün olay örgüsünü, Gregor Samsa'nın dönüşümünün aile içindeki ekonomik ve duygusal sonuçlarıyla birlikte açıklayabilir.
• Kafka'nın «Ungeziefer» sözcüğünü seçmesini ve kitabın kapağına böceğin çizilmesini yasaklamasını, anlatının belirsizliğiyle ilişkilendirerek çözümleyebilir.
• Ailenin Gregor'dan söz ederken kullandığı zamirlerin değişimini metinden örnekle yorumlayıp Gregor'un dönüşümünün yalnızca bedensel olup olmadığını tartışabilir.
• Dönüşüm'ün dört Türkçe çevirisini açılış cümlesi üzerinden karşılaştıran bir çalışmayı değerlendirebilir.

Video metni

Soğuk açılış

Bir sabah, adı verilmeyen bir şehirde, sıradan bir evde, gezici bir pazarlamacı uyanır. Saat altı buçuğu geçmiştir; beşte kalkan treni çoktan kaçırmıştır. Ama asıl sorun bu değildir. Sırtüstü yatmaktadır ve sırtı bir zırh gibi serttir. Başını biraz kaldırınca kahverengi, kavisli, bölümlere ayrılmış bir karın görür. Gövdesine göre acınacak kadar ince, sayısız bacağı gözlerinin önünde çaresizce titreşir.

Ne olmuştur bana, diye düşünür. Bu bir rüya değildir. Odası, biraz küçük ama gerçek bir insan odası, dört tanıdık duvarın arasında sessizce durmaktadır.

Ve adamın ilk kaygısı, dönüşmüş olması değil, işe geç kalmasıdır.

Büyük soru

Bir insanı insan yapan şey bedeni midir, dili midir, yoksa başkalarının ona hâlâ bir insan gibi seslenmesi midir?

Bağlam

Franz Kafka 1883'te Prag'da, Almanca konuşan Yahudi bir ailede doğdu. Hukuk okudu ve hayatının büyük bölümünü bir iş kazası sigorta kurumunda memur olarak çalışarak geçirdi; yazılarını işten sonra, geceleri yazıyordu. Die Verwandlung'u 1912'nin sonunda yazdı; öykü 1915'te önce bir dergide, sonra Kurt Wolff'un kitap dizisinde yayımlandı.

Kafka 1924'te öldüğünde dostu Max Brod'dan yayımlanmamış bütün yazılarını yakmasını istemişti. Brod bu isteği yerine getirmedi; romanların çoğu onun sayesinde yayımlandı.

Ana anlatı — Bir haşere, bir aile

Gregor Samsa, ailesinin borcunu ödemek için kendini yıpratan bir gezici pazarlamacıdır. Babası iş hayatından çekilmiş, annesi hastadır; on yedi yaşındaki kız kardeşi Grete'yi konservatuvara göndermek istemektedir. Bütün aile onun kazancıyla yaşar.

Dönüştüğü sabah ilk düşündüğü şey trendir, patronudur, işini kaybetmektir. Şirketten bir yönetici, neden işe gelmediğini sormak için eve kadar gelir. Gregor kapıyı açtığında yönetici kaçar, annesi bayılır, babası onu bir bastonla odasına geri sürer.

Kafka'nın kullandığı sözcük önemlidir. Gregor bir böceğe dönüşmez; Almanca metinde «ungeheueres Ungeziefer» olur. «Ungeziefer», belirli bir hayvanın adı değildir: haşere, yani insanların evinde istenmeyen, iğrenç bulunan, temizlenmesi gereken bütün küçük canlılar için kullanılan bir sözcüktür.

Kafka bu belirsizliği korumak için yayıncısına bir de uyarı gönderdi. Kitabın kapağının hazırlandığı günlerde, 1915 sonbaharında, Kurt Wolff'a yazdığı mektupta böceğin kendisinin çizilemeyeceğini, uzaktan bile gösterilemeyeceğini söyledi.

Ana anlatı — «O» ve «bu»

Gregor'un dönüşümü yalnızca bedeninde değildir; ailesinin dilinde de olur. Başlangıçta kız kardeşi Grete ona yemek getirir, odasını temizler, ona kimin ne getirdiğini düşünür. Ama aylar geçtikçe aile yorulur. Gregor artık para kazanmamaktadır; baba bir banka odacısı, anne terzi, Grete tezgâhtar olarak çalışmaya başlar. Eve kiracılar alınır.

Bir akşam Grete kiracılar için keman çalar. Gregor müziğe doğru odasından çıkar; kiracılar onu görünce evden ayrılacaklarını söyler. Bunun üzerine Grete masaya vurur ve ailesine konuşur. Bu konuşmada bir sözcük değişir.

Metin anı

Grete, ağabeyinin adını anmak istemediğini söyler ve babasına döner:

»Weg muß es,« rief die Schwester, »das ist das einzige Mittel, Vater. Du mußt bloß den Gedanken loszuwerden suchen, daß es Gregor ist.«

«"Bu gitmeli," diye bağırdı kız kardeş, "tek çare bu, baba. Sadece bunun Gregor olduğu düşüncesinden kurtulmaya çalışmalısın."»

Almancada bu cümlenin gücü bir zamirdedir. Az önce baba, keşke bizi anlasa, derken Gregor'dan «er» diye, yani bir kişi, bir erkek olarak söz etmiştir. Grete ise üç cümle boyunca «es» der: Almancada nesneler ve hayvanlar için kullanılan, cinsiyetsiz zamir. Grete onu artık ağabeyi olarak değil, bir şey olarak anar. Türkçede iki zamir de «o»dur; bu yüzden çevirmen bu kaymayı ancak «bu» gibi bir sözcükle ya da başka bir yolla gösterebilir. Dilin cinsiyetsizliği 244-05'te Molly'nin zamirlerinde belirsizliği artırıyordu; burada ise bir dönüşümün izini siler.

Cevap ve bağlantı

Bir insanı insan yapan nedir? Gregor'un bedeni değişmiştir; konuşamaz, sesi bir hayvan çığlığına benzer. Ama hâlâ kız kardeşinin kemanını dinlerken ağlayabilen, ailesini düşünen, onlara yük olduğu için utanan bir bilinçtir. Öykü bize Gregor'un insanlığının bedeninde değil, başkalarının onu nasıl adlandırdığında sona erdiğini gösterir. Gregor, ailesinin artık ona ihtiyacı kalmadığında ölür. Ertesi gün aile tramvaya binip kentin dışına, kıra çıkar; anne baba, kızlarının ne kadar güzelleştiğini fark eder ve ona bir koca bulma zamanının geldiğini düşünür. Öykü, Grete'nin genç bedenini gererek ayağa kalkmasıyla biter.

Türkçede öykü uzun yıllar hem Değişim hem Dönüşüm adıyla çevrildi; bugün ikincisi yaygındır. Hikmet Asutay, Serap Pekbak ve Sinem Taşdemir, 2020 tarihli çalışmalarında yakın tarihli dört Türkçe çeviriyi karşılaştırır. Açılış cümlesindeki «ungeheueres Ungeziefer» dört çeviride dört ayrı biçimde verilir: Çağlar Tanyeri «azman bir böcek», Gülperi Sert «kocaman bir böcek», Mutlu Zengin Çetin «devasa bir böcek», Vedat Çorlu «dev bir böcek» der. Yazarlara göre «azman» seçimi anlamda bir kayma yaratır. Ama dört çevirmenin dördü de «Ungeziefer»i «böcek» diye karşılar; Kafka'nın sözcüğündeki haşere ve aşağılanma anlamı Türkçede böylece biraz silikleşir.

Kapanış kancası

Gregor bir sabah uyandığında bedeni değişmişti. Bir sonraki derste Kafka'nın bir başka kahramanına geçiyoruz: bir sabah, hiçbir suç işlemediği hâlde tutuklandığını öğrenen ve suçunun ne olduğunu kimsenin ona söylemediği bir adam, kendini neye karşı savunur?

Özet kartı

1. Dönüşüm 1912'nin sonunda yazıldı, 1915'te yayımlandı; gezici pazarlamacı Gregor Samsa bir sabah kendini dev bir haşereye dönüşmüş bulur ve ilk kaygısı işe geç kalmaktır.
2. Kafka'nın sözcüğü «Ungeziefer», belirli bir hayvanı değil, istenmeyen ve iğrenç bulunan küçük canlıları anlatır; Kafka yayıncısından böceğin kapakta çizilmemesini istemiştir.
3. Gregor'un ne tür bir böcek olduğu metinde hiç söylenmez; temizlikçinin «bok böceği» demesi bir tür tespiti değil, bir hakarettir.
4. Grete aile toplantısında Gregor'dan «er» yerine «es» diye söz eder ve bunun Gregor olduğu düşüncesinden kurtulmayı ister; Gregor'un insanlıktan çıkarılması önce dilde gerçekleşir.
5. Asutay ve arkadaşlarına göre dört Türkçe çeviri açılıştaki «Ungeziefer»i «böcek» diye verir, ama sıfatı «azman», «kocaman», «devasa» ve «dev» diye farklı karşılar.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Gregor Samsa'nın dönüşümü ailesinin hayatını ekonomik olarak nasıl değiştirir?
2. (Kazanım 2) «Ungeziefer» sözcüğü neden önemlidir? Kafka kitabın kapağı için yayıncısından ne istedi?
3. (Kazanım 2) «Gregor bir hamamböceğine dönüşür» yargısı neden yanlıştır?
4. (Kazanım 3) Grete'nin aile toplantısındaki konuşmasında hangi zamir değişir ve bu değişim neyi gösterir? Bu kayma Türkçede nasıl bir güçlük yaratır?
5. (Kazanım 4) Asutay ve arkadaşları dört Türkçe çeviride açılış cümlesini nasıl karşılaştırır?

Cevaplar

1. Aile Gregor'un kazancıyla yaşamaktadır; dönüşümden sonra para kazanamaz hâle gelince baba banka odacısı, anne terzi, Grete tezgâhtar olarak çalışmaya başlar ve eve kiracılar alınır. Aile yoruldukça Gregor'a bakmak bir yüke dönüşür.
2. «Ungeziefer» belirli bir hayvanın adı değil, evde istenmeyen, iğrenç bulunan küçük canlılar için kullanılan bir sözcüktür; hem bir böceği hem de bir aşağılanmayı anlatır. Kafka, 1915'te Kurt Wolff'a yazdığı mektupta böceğin kendisinin çizilemeyeceğini, uzaktan bile gösterilemeyeceğini söyledi.
3. Çünkü Kafka Gregor'un hangi tür böcek olduğunu hiçbir yerde söylemez; sırtını, karnını ve bacaklarını anlatır ama tür adı vermez. Temizlikçi kadının ona «ihtiyar bok böceği» demesi bir tür tespiti değil, bir hakarettir; Kafka'nın kapak yasağı da belirsizliği korumayı amaçlar.
4. Baba Gregor'dan «er», yani bir kişi olarak söz ederken Grete «es», yani Almancada nesneler ve hayvanlar için kullanılan cinsiyetsiz zamirle söz eder ve babasından bunun Gregor olduğu düşüncesinden kurtulmasını ister. Bu, Gregor'un insan olarak tanınmasının dilde sona erdiğini gösterir. Türkçede iki zamir de «o» olduğu için çevirmen bu kaymayı ancak «bu» gibi bir sözcükle ya da başka bir yolla gösterebilir.
5. «Ungeheueres Ungeziefer»i Çağlar Tanyeri «azman bir böcek», Gülperi Sert «kocaman bir böcek», Mutlu Zengin Çetin «devasa bir böcek», Vedat Çorlu «dev bir böcek» diye çevirir. Yazarlara göre «azman» seçimi anlamda bir kayma yaratır; ama dört çevirinin dördü de «Ungeziefer»i «böcek» diye karşılar.

Okuma

• Franz Kafka, Dönüşüm, çev. Gülperi Sert (Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları). Üçüncü bölümdeki aile toplantısını okuyup Grete'nin Gregor'dan nasıl söz ettiğini işaretleyin.
• Hikmet Asutay, Serap Pekbak ve Sinem Taşdemir, «Franz Kafka'nın "Dönüşüm" Adlı Eserinin Dört Farklı Çevirisine Eleştirel Bakış», Balkan ve Yakın Doğu Sosyal Bilimler Dergisi 6/1 (2020).
• Franz Kafka, Dönüşüm, çev. Vedat Çorlu (İthaki). Açılış paragrafını iki çeviride karşılaştırın.