Joyce II

Kazanımlar

• Ulysses'in tek bir güne, 16 Haziran 1904'e sığan yapısını, üç ana karakterini ve Homeros'un Odysseia'sıyla kurduğu koşutluğu açıklayabilir.
• Romanın on sekiz bölümünün her birinde üslubun nasıl değiştiğini örneklerle çözümleyebilir.
• Romanın «okunamaz» olduğu yargısını, rehberlerin ve şemaların rolüyle birlikte tartışabilir.
• Penelope bölümünün üç Türkçe çevirisini zamir sistemi üzerinden kıyaslayan Türkçe bir araştırmayı yorumlayabilir.

Video metni

Soğuk açılış

Paris, 2 Şubat 1922. James Joyce kırk yaşına girer. O sabah Dijon'dan gelen bir ekspres tren, istasyona bir paket getirir. Paketi Shakespeare and Company adlı küçük bir İngilizce kitapçının sahibi, Amerikalı Sylvia Beach teslim alır. İçinde, matbaanın aceleyle bastığı ilk iki nüsha vardır.

Kitabın adı Ulysses'tir. Yedi yıldır yazılan, bölümleri bir Amerikan dergisinde yayımlandığı için mahkemeye düşmüş, hiçbir İngiliz ya da Amerikan yayıncının basmaya cesaret edemediği yedi yüz sayfalık bir romandır. Sonunda onu, hiç kitap yayımlamamış bir kitapçı basmıştır.

Ve bu yedi yüz sayfa, yalnızca tek bir günü anlatır.

Büyük soru

Bir romanı okumak için bir rehbere ihtiyaç duyuyorsak, o roman okurdan ne istiyor? Rehber bu isteği karşılar mı, yoksa okumanın kendisini ortadan mı kaldırır?

Bağlam

Ulysses Dublin'de, 16 Haziran 1904 Perşembe günü sabah sekizden gece yarısını birkaç saat geçene kadar geçer. Üç ana karakteri vardır. Stephen Dedalus, Joyce'un önceki romanından tanınan, annesini yeni kaybetmiş genç bir öğretmen ve şairdir. Leopold Bloom, otuz sekiz yaşında, Macar asıllı bir Yahudi babanın oğlu, gazetelere reklam toplayan sıradan bir Dublinlidir. Molly Bloom onun karısıdır; bir şarkıcıdır ve o gün bir başka adamla buluşacaktır.

Romanın adı Homeros'un Odysseia'sının kahramanı Odysseus'un Latince adından gelir. 108-08'de Eliot'un bu koşutluğa «mitik yöntem» dediğini görmüştük. Stephen, babasını arayan Telemakhos'tur; Bloom, eve dönmeye çalışan Odysseus; Molly, onu bekleyen Penelope. Ama Bloom bir savaş kahramanı değil, bir reklamcıdır; Molly de sadık bir eş değildir.

O gün bugün her yıl Dublin'de ve dünyanın pek çok kentinde kutlanır.

Ana anlatı — Bir günün haritası

Roman sabah, deniz kıyısındaki eski bir kulede başlar: Stephen'ın oda arkadaşı Buck Mulligan, elinde tıraş köpüğü dolu bir kâseyle merdivenden çıkar ve bir rahibin ayinini taklit eder. Sonra, dördüncü bölümde, kamera başka bir eve döner. Aynı sabah saat sekizde, şehrin öbür ucunda, Leopold Bloom kendi mutfağında kahvaltı hazırlamaktadır.

Gün boyunca Bloom Dublin'de dolaşır. Bir arkadaşının cenazesine gider, bir gazete bürosunda reklam pazarlığı yapar, öğle yemeği yer, kütüphaneye uğrar, bir barda oturur, bir kumsalda dinlenir, bir doğumevine gider. Gece Stephen'la yolları kesişir ve gece yarısından sonra onu evine götürür. Kitabın son bölümünde ise yatakta uyanık yatan Molly'nin zihnine gireriz.

Joyce kitabın bölümlerine başlık koymadı. Ama yakın dostlarına her bölümün Homeros'taki karşılığını, saatini, yerini, bedenin hangi organıyla ilişkili olduğunu, rengini ve tekniğini gösteren tablolar verdi. Bu tablolar sonradan rehber kitaplarda yayımlandı ve bölümler bugün hâlâ bu Homeros adlarıyla, «Telemakhos», «Kalypso», «Penelope» diye anılır.

Ana anlatı — Her bölüm bir dil

Ulysses'i zor yapan şey yalnızca göndermeleri değildir. Kitabın her bölümü farklı bir dille yazılmıştır. Bir gazete bürosunda geçen bölüm, gazete manşetlerine benzeyen büyük harfli başlıklarla bölünür. Bir doğumevinde geçen bölüm, bir bebeğin doğumuna eşlik ederek İngiliz düzyazısının bütün tarihini, eski Anglosakson cümlelerden çağdaş argoya kadar sırayla taklit eder. Gece yarısından sonra Bloom ile Stephen'ın eve dönüşünü anlatan bölüm, bir ilmihal gibi soru ve cevaplardan oluşur. Ve son bölüm, Molly'nin zihni, neredeyse noktalama işareti olmadan akan birkaç dev cümleden oluşur.

Bu yüzden kitabın yayımlanışı kolay olmadı. Bölümleri 1918'den itibaren New York'ta The Little Review dergisinde çıktı; 1921'de dergi editörleri, kitabın bir bölümü yüzünden müstehcenlik suçlamasıyla mahkûm edildi. Kitap Amerika'da ancak 1933'te, yargıç John Woolsey'nin onu müstehcen bulmayan kararıyla serbestçe satılabildi.

Metin anı

Bloom romana dördüncü bölümde, mutfağında girer:

Mr Leopold Bloom ate with relish the inner organs of beasts and fowls. He liked thick giblet soup, nutty gizzards, a stuffed roast heart, liverslices fried with crustcrumbs, fried hencods' roes.

«Bay Leopold Bloom hayvanların ve kümes kuşlarının iç organlarını iştahla yerdi. Koyu sakatat çorbasını, fındık tadındaki taşlıkları, iç doldurulmuş kızarmış yüreği, ekmek kırıntısına bulanmış kızarmış ciğer dilimlerini, kızarmış morina yumurtalarını severdi.»

Bu açılışın ilk bölümle karşıtlığı bilinçlidir. Stephen'ın bölümleri felsefe, teoloji ve şiirle doludur; Bloom'unki bir sakatat listesiyle başlar. Joyce destan kahramanının yerine bir insanın bedenini koyar. Cümlelerin kendisi de iştahlıdır: sıfatlar ağızda bir lokma gibi birikir. Homeros'ta Odysseus bir peri olan Kalypso'nun adasında tutsaktır; Bloom ise yatakta onu bekleyen karısına kahvaltı tepsisi hazırlar. Destan, mutfağa inmiştir.

Cevap ve bağlantı

Bir romanı okumak için rehbere ihtiyaç duyuyorsak, o roman ne ister? Ulysses'in cevabı, okurdan acele etmemesini, bir kez değil birkaç kez okumasını, her bölümün kendi dilini öğrenmesini ister. Rehberler bu isteği karşılayabilir ama okumanın yerine geçemez; tıpkı Joyce'un tablolarının kitaptan çıkarılması gibi, iskelet kitabın içinde değil, okurun ikinci bakışındadır.

Kitabın son bölümü Türk çevirmenler için ayrı bir sınav olmuştur. Javid Aliyev, 2020 tarihli çalışmasında Penelope bölümünün üç Türkçe çevirisini karşılaştırır: Murat Belge'nin 1965'te Yeni Dergi'de yayımlanan kısmi çevirisi, Nevzat Erkmen'in 1996'da Yapı Kredi'den çıkan ilk tam çevirisi ve Armağan Ekici'nin 2012'de Norgunk'tan çıkan çevirisi. Aliyev'e göre bölümün en zor yanı zamirlerdir. Molly sürekli «he» der: bu, kocası Bloom, yeni sevgilisi, ilk aşkı, hatta tanıştığı başka erkekler olabilir. Okur hangisinin kastedildiğini çoğu zaman tahmin etmek zorunda kalır. İngilizcede en azından bu sözcüğün bir erkeği gösterdiği bellidir; cinsiyetsiz «o» zamiriyle çalışan Türkçede ise belirsizlik bir kat daha artar.

Aliyev üç çevirinin son satırlarını yan yana verir. Belge «evet dedim evet yapacağım Evet» diye bitirir; Erkmen «evet dediydim evet isterim Evet», Ekici «evet dedim evet isterim Evet». Aynı «yes», Türkçede bir yapma kararı ya da bir isteme olarak, düz geçmiş zamanla ya da hikâye birleşik zamanıyla söylenebilir; her seçim Molly'nin sesine başka bir ton verir.

Kapanış kancası

Joyce bir şehri tek bir haziran gününe sığdırdı. Bir sonraki derste bir başka yazarın, Virginia Woolf'un, bir başka haziran gününe geçiyoruz: Londra'da çiçek almak için evden çıkan bir kadının günü, savaştan dönmüş ve o gün hiç tanımadığı bir adamın günüyle nasıl kesişir?

Özet kartı

1. Ulysses 2 Şubat 1922'de Paris'te Sylvia Beach'in kitapçısı Shakespeare and Company tarafından yayımlandı; yedi yüz sayfası Dublin'de tek bir günü, 16 Haziran 1904'ü anlatır.
2. Stephen Dedalus, Leopold Bloom ve Molly Bloom, Homeros'un Telemakhos'u, Odysseus'u ve Penelope'sinin karşılıklarıdır; ama Bloom bir reklamcı, Molly sadakatsiz bir eştir.
3. Romanın on sekiz bölümünün her biri farklı bir dille yazılmıştır: gazete manşetleri, İngiliz düzyazısının tarihi, ilmihal soruları ve noktalamasız bir iç ses.
4. Joyce Homeros başlıklarını kitaptan çıkardı ve dostlarına şemalar verdi; roman sıradan bir günün iskeletiyle okunabilir, ama Woolf gibi bazı yazarlar onu yorucu buldu.
5. Aliyev'e göre Penelope'nin Belge, Erkmen ve Ekici çevirilerinde en büyük güçlük Molly'nin muğlak «he» zamirinin cinsiyetsiz Türkçe «o» ile aktarılmasıdır.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Ulysses hangi günde ve hangi şehirde geçer? Üç ana karakter Homeros'taki kimlere karşılık gelir?
2. (Kazanım 2) Romanın bölümleri nasıl farklı dillerle yazılmıştır? Üç örnek verin.
3. (Kazanım 3) Ulysses neden «okunamaz» bulunur? Bu yargıya hangi açılardan karşı çıkılabilir?
4. (Kazanım 1) Metin anındaki Bloom açılışı, kahramanı nasıl tanıtır? Bu açılış Stephen'ın bölümleriyle ve Homeros'la nasıl karşıtlık kurar?
5. (Kazanım 4) Aliyev Penelope bölümünün Türkçe çevirilerinde hangi güçlüğü inceler?

Cevaplar

1. Dublin'de, 16 Haziran 1904 Perşembe günü sabahtan gece yarısını birkaç saat geçene kadar geçer. Stephen Dedalus babasını arayan Telemakhos'a, Leopold Bloom eve dönmeye çalışan Odysseus'a, Molly Bloom onu bekleyen Penelope'ye karşılık gelir.
2. Bir gazete bürosunda geçen bölüm gazete manşetlerine benzeyen başlıklarla bölünür; bir doğumevinde geçen bölüm İngiliz düzyazısının bütün tarihini sırayla taklit eder; Bloom ile Stephen'ın eve dönüşünü anlatan bölüm ilmihal gibi soru ve cevaplardan oluşur; son bölüm neredeyse noktalama işareti olmadan akan birkaç dev cümledir.
3. Her bölümün ayrı bir dille yazılması, yoğun göndermeler ve Homeros koşutluğu yüzünden. Ama Joyce Homeros başlıklarını kitaptan çıkarmıştır; romanın iskeleti bir şehirde geçen sıradan bir gündür ve Bloom'u izlemek için Homeros'u bilmek gerekmez; koşutluk ikinci bir okumada açılan bir katmandır. Yine de Woolf gibi bazı yazarlar kitabı yorucu ve kaba bulmuştur.
4. Bloom'u bir düşünür ya da savaşçı olarak değil, iç organları iştahla yiyen, bedeniyle ve gündelik zevkleriyle var olan bir insan olarak tanıtır. Stephen'ın bölümleri felsefe ve şiirle doluyken Bloom'unki bir sakatat listesiyle başlar; Homeros'ta bir perinin adasında tutsak olan Odysseus'un yerine karısına kahvaltı hazırlayan bir adam vardır.
5. Molly'nin sürekli kullandığı ve kocası, sevgilisi, ilk aşkı ya da başka erkekler olabilen «he» zamirinin çevrilmesini inceler. İngilizcede en azından bir erkeği gösteren bu sözcük, cinsiyetsiz «o» zamiriyle çalışan Türkçede daha da belirsizleşir; Aliyev bunu Belge, Erkmen ve Ekici çevirilerinde karşılaştırır.

Okuma

• Ulysses'in Armağan Ekici çevirisi (Norgunk). Dördüncü bölümü, Bloom'un kahvaltısını okuyun; ardından ilk bölümle karşılaştırın.
• Javid Aliyev, «Translating Molly Bloom's Meandering Inner Voice: A Case Study of Turkish Translations of the Penelope Episode from Ulysses», RumeliDE 19 (2020), 903–918.
• Bir Bloom Günü kendi şehrinizde yürüyün: tek bir günde bir şehrin hangi yerlerinden geçtiğinizi ve her yerin size hangi dili düşündürdüğünü not edin.