Toni Morrison

Kazanımlar

• Sevilen'in kölelik sonrası Ohio'sunda geçen hikâyesini, Margaret Garner olayından ve on dokuzuncu yüzyıl köle anlatılarından doğuşuyla birlikte açıklayabilir.
• Morrison'ın «yeniden-bellek» kavramını ve romanın kronolojik olmayan yapısını, unutma ile hatırlama arasındaki gerilim üzerinden çözümleyebilir.
• Romanın epigrafını ve son sayfalarını, kimsenin adını bilmediği ölüleri hatırlama ödevi açısından yorumlayabilir.
• Sevilen'i Latife Tekin'in Sevgili Arsız Ölüm'üyle anne–kız ilişkileri ve büyülü gerçekçilik açısından karşılaştıran bir çalışmayı değerlendirebilir.

Video metni

Soğuk açılış

Ohio, Cincinnati'nin kenarında bir ev, 1873. Evin bir adı yoktur, yalnızca bir numarası vardır: 124. Evde bir kadın ve kızı yaşar. Kadının iki oğlu yıllar önce evden kaçmıştır; kayınvalidesi ölmüştür.

Evde aynaların kendiliğinden kırıldığı, pastanın üstünde küçük el izlerinin belirdiği, bir köpeğin bir anda duvara fırlatıldığı olur. Komşular eve yaklaşmaz. Kadın bunun ne olduğunu bilir: ölen bebeğinin ruhudur.

Romanın ilk cümlesi bu evi bir insan gibi tanıtır: 124 kinciydi. Kadının adı Sethe'dir; on sekiz yıl önce, Kentucky'deki bir çiftlikten kaçarak buraya gelmiştir.

Büyük soru

Bir toplum unutmak istediği bir acıyı edebiyat yoluyla hatırlamak zorunda mıdır? Hatırlamak iyileştirir mi, yoksa yarayı yeniden mi açar?

Bağlam

Toni Morrison 1931'de Ohio'nun Lorain kasabasında doğdu. Uzun yıllar büyük bir New York yayınevinde editör olarak çalıştı; ilk romanı The Bluest Eye 1970'te çıktı. Beloved 1987'de çıktı; 1988 Pulitzer'i onundu. Morrison 1993'te Nobel Edebiyat Ödülü'nü kazanan ilk siyah kadın yazar oldu.

On dokuzuncu yüzyılda kölelikten kaçan pek çok insan hayatını kendisi yazdı ya da yazdırdı. Bu anlatılar köleliğin kaldırılması için verilen mücadelenin bir parçasıydı; ama Morrison'a göre beyaz okuru incitmemek için en korkunç şeyleri çoğu zaman sayfanın dışında bırakıyordu.

Ana anlatı — Bir gazete kupüründen bir romana

Kocabıyık'ın aktardığına göre Morrison, editörlük yaptığı ve siyah Amerikalıların tarihini belgelerle anlatan The Black Book adlı derlemeye 1856 tarihli bir gazete yazısını almıştı. Yazı, Margaret Garner adlı bir kadını anlatıyordu. Garner, Kentucky'de köleyken çocuklarıyla birlikte kaçmış, Cincinnati'ye ulaşmış, ama orada efendisi tarafından yakalanmıştı. Çocuklarının köleliğe geri dönmesine izin vermemek için kızını öldürmüştü.

Morrison bu olayı bir tarih kitabına değil bir romana dönüştürdü. Kocabıyık'ın aktardığı bir söyleşide Morrison, Garner'ın eylemini hem sevgi dolu bir annenin en uç jesti hem de bir kölenin akıl almaz bir hak iddiası olarak gördüğünü söyler: bir köle kadının sahip olabileceği son şey çocuklarıdır. Roman bu eylemi ne yüceltir ne de mahkûm eder; onu anlamaya, etrafındaki herkesin ona nasıl baktığını göstermeye çalışır.

Morrison bu yöntemi 1987'de yayımlanan bir konuşmasında bir imgeyle açıkladı: elinde kalan kalıntılardan, birkaç belgeden ve bir anıdan yola çıkıp gerisini hayal gücüyle yeniden kurmak. Bunu kendisi bir arkeoloğun işine benzetiyordu.

Ana anlatı — Geri dönen geçmiş

Bir gün eve, Sethe'nin eski çiftlikten tanıdığı Paul D gelir. Evdeki ruhu kovar; ev bir süre sakinleşir. Ama kısa süre sonra sudan çıkmış gibi görünen, adının yalnızca «Beloved» olduğunu söyleyen genç bir kadın kapıya gelir. Sethe ile kızı Denver onu eve alır. Okur yavaş yavaş anlar: bu kadın, ölen bebeğin büyümüş hâlidir.

Roman olayları sırayla anlatmaz. Şimdiki zamanın içine, bir kokunun ya da kulağa çalınan bir sözün çağırdığı anılar girer; Sweet Home çiftliğindeki hayat, kaçış, o günün kendisi parça parça ortaya çıkar. Sethe bu geri dönüşe kendi sözcüğüyle ad verir: rememory.

Roman yayımlandığında herkes onu övmedi. Eleştirmen Stanley Crouch, romanı acıyı sömüren, okurun duygularını zorlayan bir melodram olmakla eleştirdi. Öte yandan roman kısa sürede Amerikan edebiyatının en çok okunan ve tartışılan eserlerinden biri oldu.

Metin anı

Romanın ilk sayfasından önce iki satır vardır. Birincisi bir ithaftır: «Altmış Milyon ve daha fazlası». İkincisi bir epigraftır; Kitab-ı Mukaddes'te Pavlus'un Romalılara Mektubu'ndan:

I will call them my people, which were not my people; and her beloved, which was not beloved.

«Halkım olmayanlara halkım diyeceğim; sevilmeyene de sevilen.»

Romanın adı mezar taşındaki bir sözcükten gelir; epigraf o sözcüğü bir ayetle buluşturur. Sethe ölen kızının mezar taşına yalnızca bir sözcük kazıtabilmiştir: Beloved, yani sevilen. Ayet ise sevilmeyenin sevilen diye çağrılacağını vaat eder. İthaf da aynı işi yapar: köle ticareti sırasında ve kölelik altında ölenlerin sayısını bir ad gibi koyar; tek tek adları bilinmeyenler bir sayının içinde hatırlanır.

Cevap ve bağlantı

Hatırlamak iyileştirir mi? Roman iki cevabı birlikte verir. Beloved geri döndüğünde Sethe'yi tüketir; geçmiş, şimdiyi yer. Kurtuluş, Denver'ın korkusunu yenip evden çıkması ve komşularından yardım istemesiyle gelir. Kasabanın kadınları evin önünde toplanır ve şarkı söyler; Beloved kaybolur. Hatırlamak tek başına değil, bir topluluğun içinde iyileştirir.

Romanın son sayfaları ise bir uyarıdır. Beloved'ı kimse aramaz; herkes onun adını bilir ama kimse onun asıl adını bilmez. Morrison bunu kendi kurduğu bir sözcükle söyler: unutturulmuş ve kayda geçmemiş. Son sayfalarda bir cümle birkaç kez döner: bu, başkasına anlatılacak bir hikâye değildi. İngilizcedeki «pass on» hem «aktarmak» hem «geçip gitmek» anlamına gelir; roman, bir yandan unutulmayı anlatırken bir yandan da bu hikâyenin geçiştirilemeyeceğini söyler.

Türk okuru bu romanın yapısını yakından tanıdığı bir yazardan bilir. 212-02'de Latife Tekin'in Sevgili Arsız Ölüm'ünü ve büyülü gerçekçiliğini görmüştük. Serap Sarıbaş, 2020 tarihli makalesinde iki romanı karşılaştırır: ikisinde de doğrusal olmayan zaman, olağanüstü olaylar ve geleneksel inançlar vardır. Sarıbaş'a göre Sethe ile Tekin'in köyden kente göçen ailesindeki anne Atiye, sevdiklerini korumak için mücadele eden annelerdir; Denver ile Dirmit ise kendi yollarını arayan, ama toplumun baskısı altında kalan kızlardır. Sarıbaş bir etkilenmeden söz etmez; iki ayrı tarihin, köleliğin ve kente göçün, benzer bir anlatım biçiminde buluşmasıdır.

Kapanış kancası

Morrison, kayda geçmemiş ölüleri bir romanın içinde adlandırdı. Bir sonraki derste yüzyılın sonuna, Philip Roth ve Cormac McCarthy'ye geçiyoruz: iki romancı Amerika'yı biri bir banliyö ailesinin dağılışında, öbürü çölün ve kıyametin şiddetinde aradı; bir ülke en iyi hangisinde görünür?

Özet kartı

1. Sevilen 1987'de yayımlandı; 1873'te Cincinnati'deki 124 numaralı evde, kölelikten kaçmış Sethe'nin ve onu terk etmeyen geçmişin hikâyesini anlatır.
2. Morrison romanı, 1856'da kızını köleliğe geri dönmekten korumak için öldüren Margaret Garner olayından yola çıkarak, bir edebî arkeoloji yöntemiyle kurdu.
3. Roman olayları sırayla anlatmaz; Sethe'nin «yeniden-bellek» dediği anılar şimdiki zamana karışır ve geçmiş Beloved adlı genç kadının bedeninde geri döner.
4. Epigraf, Romalılara Mektup'tan «sevilmeyene sevilen diyeceğim» ayetidir; ithaf «Altmış Milyon ve daha fazlası»dır; roman adsız ölüleri hatırlama ödevini üstlenir.
5. Sarıbaş, Sevilen'i Latife Tekin'in Sevgili Arsız Ölüm'üyle anne–kız ilişkileri ve büyülü gerçekçilik açısından karşılaştırır.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Sevilen hangi tarihsel olaydan yola çıkar? Morrison bu olayı nasıl değerlendirir?
2. (Kazanım 1) Köle anlatısı ile yeni köle anlatısı arasındaki fark nedir? Morrison eski anlatıların neyi sayfanın dışında bıraktığını düşünür?
3. (Kazanım 2) «Yeniden-bellek» nedir? Romanın kronolojik olmayan yapısı bu kavramla nasıl ilişkilidir?
4. (Kazanım 3) Romanın epigrafı ve ithafı neyi anlatır? Son sayfalardaki «bu, başkasına anlatılacak bir hikâye değildi» cümlesi nasıl iki anlamlı okunabilir?
5. (Kazanım 4) Sarıbaş Sevilen ile Sevgili Arsız Ölüm'ü hangi açılardan karşılaştırır? Bu okuma niçin bir etkilenme savı sayılmamalı?

Cevaplar

1. Margaret Garner olayından: Kentucky'de köleyken kaçıp Cincinnati'ye ulaşan, orada yakalanan ve çocuklarının köleliğe dönmesine izin vermemek için kızını öldüren bir kadın. Kocabıyık'ın aktardığına göre Morrison bu eylemi hem sevgi dolu bir annenin en uç jesti hem de bir kölenin akıl almaz bir hak iddiası olarak görür; roman eylemi ne yüceltir ne de mahkûm eder, anlamaya çalışır.
2. Köle anlatısı, on dokuzuncu yüzyılda kölelikten kurtulmuş kişilerin kendi hayatlarını anlattığı tanıklık metnidir; yeni köle anlatısı, köleliği çok sonraki yazarların kurmaca yoluyla yeniden anlatmasıdır. Morrison'a göre eski anlatılar beyaz okuru incitmemek için en korkunç şeyleri ve iç dünyaları çoğu zaman dışarıda bırakıyordu.
3. Bir anının yalnızca hatırlayanın zihninde değil, olayın geçtiği yerde de kalması ve başkasının da ona rastlayabilmesidir; Kocabıyık'a göre bireysel belleğin ortak belleğe dönüşmesini anlatır. Romanda olaylar sırayla gelmez; bir koku ya da sözle tetiklenen anılar şimdiye girer ve geçmiş, Beloved'ın bedeninde somut olarak geri döner.
4. Epigraf, sevilmeyene sevilen deneceğini vaat eden Romalılar ayetidir; ithaf, «Altmış Milyon ve daha fazlası», köle ticareti ve kölelik altında ölenleri bir sayı olarak anar. İkisi de adı bilinmeyen ölüleri sahiplenme ödevini dile getirir. «Pass on» hem «aktarmak» hem «geçip gitmek» anlamına geldiği için cümle hem bu hikâyenin anlatılmayıp unutulduğunu hem de onun geçiştirilemeyeceğini söyler.
5. İkisinde de doğrusal olmayan zaman, olağanüstü olaylar ve geleneksel inançlar bulunduğunu; Sethe ile Atiye'nin sevdiklerini korumak için mücadele eden anneler, Denver ile Dirmit'in ise kendi yolunu arayan ama toplum baskısı altında kalan kızlar olduğunu gösterir. Bir etki iddiası değildir; köleliğin ve kente göçün iki ayrı tarihi benzer bir anlatım biçiminde buluşur.

Okuma

• Toni Morrison, Sevilen, çev. Püren Özgören (Can Yayınları). İlk bölümü ve romanın son iki sayfasını art arda okuyun.
• Serap Sarıbaş, «Magical Realist Elements in Postcolonial Feminist Fiction: A Comparative Study of Sevgili Arsız Ölüm and Beloved», RumeliDE 21 (2020), 715–723.
• Latife Tekin, Sevgili Arsız Ölüm (1983). Atiye ile Dirmit'in sahnelerini Sethe ile Denver'ınkilerle karşılaştırın.