Steinbeck

Kazanımlar

• Gazap Üzümleri'nin Büyük Buhran ve Toz Çanağı yıllarındaki göçü nasıl anlattığını, romanın 1936 tarihli gazete yazılarından doğuşuyla birlikte açıklayabilir.
• Joad ailesinin bölümleriyle genel ara bölümlerin dönüşümlü dizilişini çözümleyip bu yapının bir aileyi bütün bir kitleye nasıl bağladığını gösterebilir.
• Romanın adının «Battle Hymn of the Republic»ten ve Vahiy kitabından gelen kökenini, 25. bölümdeki cümleyle birlikte yorumlayabilir.
• Anne Joad üzerine toplumsal cinsiyet merkezli bir Türkçe incelemeyi tartışıp romanı Bereketli Topraklar Üzerinde'yle göç açısından karşılaştırabilir.

Video metni

Soğuk açılış

Sıcak bir gün, Oklahoma'da bir otoyol. Bir kara kaplumbağası yolun kenarındaki toz toprağın içinden çıkar ve beton yolu geçmeye başlar. Kabuğuna yabani bir yulaf başağı takılmıştır.

Bir otomobil gelir; direksiyondaki kadın kaplumbağayı görür ve direksiyonu kırıp çarpmadan geçer. Ardından küçük bir kamyon gelir; şoför kaplumbağayı görür ve ona çarpmak için direksiyonu kırar. Kamyonun tekerleği kabuğun kenarına değer, kaplumbağa yolun dışına fırlar, sırtüstü düşer. Bir süre çabalar, sonra döner ve yoluna devam eder. Kabuğuna takılmış başaktan üç tohum yere düşer; kaplumbağa ilerlerken sürüklediği toprak onları örter.

Bu bölümde tek bir insan adı geçmez. Bir sonraki bölümde yolda yürüyen genç bir adam onu yerden alıp ceketine saracaktır.

Büyük soru

Bir roman bir haksızlığa öfkeyle tanıklık ederken aynı zamanda sanat eseri olarak da kalabilir mi? Yoksa öfke büyüdükçe roman bir bildiriye mi dönüşür?

Bağlam

John Steinbeck 1902'de Kaliforniya'da doğdu. 1929 borsa çöküşüyle başlayan Büyük Buhran, otuzlu yılların başında Amerika'nın orta ovalarında art arda gelen kuraklıklar ve toz fırtınalarıyla birleşti. Topraklarını kaybeden ya da ortakçı olarak çalıştıkları topraklardan traktörlerle sökülüp atılan on binlerce aile, iş bulma umuduyla batıya, Kaliforniya'ya göç etti. Kaliforniya'da onlara, çoğu Oklahoma'dan geldiği için küçümseyici bir adla «Okie» dendi.

Aziz Şeker ile Emre Özcan'ın aktardığına göre Steinbeck, 1936'da San Francisco News için Kaliforniya'daki göçmen işçi kamplarını anlatan bir yazı dizisi hazırladı; dizi 5–12 Ekim 1936 arasında yayımlandı ve romanın çıkış noktası oldu. Gazap Üzümleri 1939'da yayımlandı, ertesi yıl Pulitzer Ödülü'nü aldı. Steinbeck 1962'de Nobel Edebiyat Ödülü'nü kazandı.

Ana anlatı — Bir aile, bir yol, bir kitle

Romanın kahramanları Joadlar'dır, Oklahoma'nın Sallisaw yöresinden bir çiftçi ailesi. Hapisten şartlı tahliyeyle dönen Tom Joad eve vardığında ailenin toprağını kaybettiğini, Kaliforniya'ya gitmeye hazırlandığını görür. Şeker ile Özcan'ın saydığı gibi, büyükanne ve büyükbabadan çocuklara, eski bir vaiz olan Jim Casy'ye kadar on üç kişi tek bir eski kamyona yerleşip yola çıkar.

Ama roman yalnızca Joadlar'ı anlatmaz. Ailenin bölümleri arasına, hiçbir adın geçmediği kısa bölümler girer: toprağı traktörle sürülen bir ortakçı, eşyalarını yok pahasına satan aileler, batıya akan bir otoyol, yol kenarında gece kurulup sabah dağılan kamplar. Kaplumbağalı açılış da bu bölümlerden biridir.

Bu dönüşümlü düzen romanın asıl hamlesidir. Ara bölümlerden biri, yol kenarında bir araya gelen iki ailenin yavaş yavaş birbirine yardım etmeye başladığını anlatır ve bunu bir başlangıç olarak adlandırır: «ben»den «biz»e geçiş. Zola'nın kitleyi kahraman yapan yöntemini 240-09'da görmüştük; Steinbeck aynı şeyi bir ailenin hikâyesini kitlenin hikâyesiyle dönüşümlü dizerek yapar.

Ana anlatı — Anne Joad

Yolculuk ilerledikçe aile dağılır. Büyükbaba ve büyükanne yolda ölür. Bir oğul ve damat aileden ayrılır. Kaliforniya'da iş azdır, ücretler sürekli düşer; göçmenlere yerel halk ve yetkililer serseri, kızıl kışkırtıcı gözüyle bakar. Casy, çalışanların hakkını aradığı için öldürülür; Tom saklanmak zorunda kalır.

Bu dağılma içinde aileyi ayakta tutan Anne Joad'dır. Şeker ile Özcan onu romanın ana kahramanı sayar. Anne, aç kalmış ailesine cesaretini kaybetmeye hakkı olmadığını söyler; bir yerde de eskiden kararları erkeklerin verdiğini, şimdi ise kadınların verdiğini fark eder. Ama iki yazar bir çelişkiye de dikkat çeker: aynı Anne, kocasının ezik olmadığını göstermek için, isterse bana vurabilir der. Onlara göre roman Anne Joad'ı yüceltir, ama romandaki kadınların yazgısı toplumsal cinsiyet rollerinin içinde yaşamayı sürdürmenin ötesine geçemez.

Roman, bir sel sırasında ailenin sığındığı bir ambarda, ölü doğum yapmış Rose of Sharon'un açlıktan ölmek üzere olan yabancı bir adama kendi sütünü vermesiyle biter. Annesinin onayıyla yapılan bu son jest, romanın kan bağının ötesine geçen dayanışma fikrini tek bir sahnede toplar.

Metin anı

Romanın adı bir marştan gelir. Julia Ward Howe'un 1862'de yazdığı «Battle Hymn of the Republic» İç Savaş'ta Kuzey ordusunun marşı oldu. İlk kıtada Rab gelir ve gazap üzümlerinin saklandığı yerde üzümleri ayaklarıyla ezer, şarabı çıkarır gibi; imge Kitab-ı Mukaddes'in Vahiy kitabındaki, Tanrı'nın gazabının büyük şarap cenderesinden alınmıştır. Steinbeck bu imgeyi 25. bölümün sonunda, Kaliforniya'da çürümeye bırakılan meyvelerin ve aç kalan insanların anlatıldığı ara bölümde kullanır:

In the souls of the people the grapes of wrath are filling and growing heavy, growing heavy for the vintage.

«İnsanların ruhunda gazap üzümleri doluyor ve ağırlaşıyor, bağ bozumu için ağırlaşıyor.»

Howe'un marşında gazap Tanrı'ya aittir ve yukarıdan iner. Steinbeck'te gazap insanların ruhunda büyür; aşağıdan, yoksulların içinden yükselir. Aynı imge seksen yıla yakın bir sürede gökten yeryüzüne inmiştir. «Bağ bozumu» sözcüğü de iki anlamlıdır: hem hasattır hem de bir hesaplaşmanın vakti.

Cevap ve bağlantı

Bir roman öfkeyle tanıklık ederken sanat olarak kalabilir mi? Roman bu soruyla daha basıldığı yıl yüz yüze geldi. Şeker ile Özcan'ın aktardığına göre roman yayımlanır yayımlanmaz Kaliforniyalı toprak sahiplerinin tepkisini çekti; romanın gerçeği yansıtmadığını, bir kara propaganda olduğunu ileri sürdüler. Öte yandan roman, bir gazetecinin kamplarda gördüklerine dayanıyordu. Steinbeck'in cevabı yapının kendisidir: ara bölümler öfkeyi ve kitleyi taşır, Joadlar'ın bölümleri ise o öfkeyi tek tek yüzlere, bir annenin sözlerine, bir kızın son jestine bağlar. Roman bildiri olmaktan, bir aileyi gözümüzün önünden hiç ayırmamasıyla kurtulur; yine de sonu bazı okurlara fazla simgesel, fazla vaaz gibi gelebilir.

Türk okuru için bu göç tanıdıktır. 211-05'te Orhan Kemal'in Çukurova romanlarını, tarımda makineleşmenin insanları nasıl yerinden ettiğini gördük. Bereketli Topraklar Üzerinde de 1954'te, Orta Anadolu'dan Çukurova'ya iş aramaya inen köylüleri anlatır. Türkçede iki romanı göç ve insan olgusu açısından karşılaştıran çalışmalar da yapılmıştır; Şeker ile Özcan da kaynakçalarında Şencan ile Bölükmeşe'nin 2020 tarihli böyle bir karşılaştırmasını anar. Bu bir etki iddiası değil, iki ayrı tarımsal dönüşümün iki ayrı ülkede benzer romanlar doğurmasıdır.

Kapanış kancası

Steinbeck, Oklahoma'dan kopan bir ailenin sesini Kaliforniya'ya taşıdı. Bir sonraki derste bundan önceki on yıla, New York'un Harlem semtine dönüyoruz: siyah yazarlar kendi halklarının konuşma dilini, şarkılarını ve ritmini edebiyatın merkezine taşıdığında, bir halkın kendi sesiyle yazılan edebiyat neyi değiştirir?

Özet kartı

1. Gazap Üzümleri 1939'da yayımlandı; Büyük Buhran ve Toz Çanağı yıllarında Oklahoma'dan Kaliforniya'ya göç eden Joad ailesini anlatır ve Steinbeck'in 1936'da San Francisco News için yazdığı kamp yazılarına dayanır.
2. Roman, Joadlar'ın bölümleriyle adsız bir kitleyi anlatan ara bölümleri dönüşümlü dizer; kaplumbağanın yolu geçtiği açılış bu ara bölümlerdendir.
3. Ad, Julia Ward Howe'un 1862 tarihli marşından ve Vahiy kitabındaki gazap cenderesi imgesinden gelir; Steinbeck'te gazap yukarıdan inmez, aç insanların ruhunda olgunlaşır.
4. Şeker ile Özcan, Anne Joad'ı romanın ana kahramanı sayar ama romandaki kadınların yazgısının toplumsal cinsiyet rollerinin ötesine geçmediğini de belirtir.
5. Roman toprak sahiplerince propaganda diye suçlandı; Türk okuru aynı tarımsal göçü Orhan Kemal'in Bereketli Topraklar Üzerinde'sinde tanır.

Kavram sözlüğü

Ünite quizi

1. (Kazanım 1) Gazap Üzümleri hangi tarihsel koşullarda geçer ve Steinbeck'in 1936 tarihli gazete yazılarıyla nasıl bir bağı vardır?
2. (Kazanım 2) Ara bölüm nedir? Kaplumbağalı açılış ve «ben»den «biz»e geçişi anlatan bölüm romanın yapısında ne işe yarar?
3. (Kazanım 3) Romanın adı nereden gelir? Howe'un marşındaki gazap ile Steinbeck'in 25. bölümdeki gazabı arasında ne fark vardır?
4. (Kazanım 4) Şeker ile Özcan Anne Joad'ı nasıl değerlendirir ve hangi çelişkiye dikkat çeker?
5. (Kazanım 4) Gazap Üzümleri ile Bereketli Topraklar Üzerinde hangi açıdan karşılaştırılabilir? Bu karşılaştırma neden bir etki iddiası değildir?

Cevaplar

1. Büyük Buhran'ın ve Toz Çanağı'nın kuraklık ve toz fırtınalarının, topraklarını kaybeden ya da traktörlerle topraktan sökülen ailelerin Kaliforniya'ya göçünün yıllarında geçer. Steinbeck 1936'da San Francisco News için Kaliforniya'daki göçmen işçi kamplarını anlatan bir yazı dizisi hazırlamıştı; Şeker ile Özcan'a göre bu dizi romanın çıkış noktasıdır.
2. Ana olay örgüsünü izleyen bölümlerin arasına giren, belirli bir karakteri değil bir kitleyi ya da genel bir durumu anlatan bölümdür. Kaplumbağalı açılış yolu, direnci ve taşınan tohumu bir imgeye dönüştürür; «ben»den «biz»e geçiş bölümü ise ailelerin birbirine yardım etmeye başladığını gösterir. Bu bölümler Joadlar'ın başına gelenin binlerce ailenin başına geldiğini gösterir.
3. Julia Ward Howe'un 1862 tarihli «Battle Hymn of the Republic» marşından gelir; marştaki imge Vahiy kitabındaki Tanrı'nın gazabının şarap cenderesinden alınmıştır. Marşta gazap Tanrı'ya aittir ve yukarıdan iner; Steinbeck'te ise aç bırakılan insanların ruhunda olgunlaşan bir üzüm gibi aşağıdan yükselir.
4. Onu romanın ana kahramanı, aileyi ayakta tutan, cesaret veren ve kararları üstlenen bir karakter olarak değerlendirirler. Ama aynı Anne'nin, kocası isterse kendisine vurabileceğini söylediğine dikkat çekerler; onlara göre romandaki kadınların yazgısı toplumsal cinsiyet rollerinin içinde kalır.
5. İkisi de tarımdaki makineleşme ve dönüşüm yüzünden yerinden edilip iş aramaya göç eden insanları anlatır: Joadlar Oklahoma'dan Kaliforniya'ya, Orhan Kemal'in köylüleri Orta Anadolu'dan Çukurova'ya gider. Bir etki iddiası değildir, çünkü benzerlik bir yazarın öbürünü örnek almasından değil, iki ülkede benzer tarımsal dönüşümlerin benzer romanlar doğurmasından gelir.

Okuma

• John Steinbeck, Gazap Üzümleri, çev. Belkıs Dişbudak (Sel Yayıncılık). Üçüncü bölümü, kaplumbağalı ara bölümü, okuyup dördüncü bölümün ilk sayfasıyla birlikte düşünün.
• Aziz Şeker ve Emre Özcan, «Toplumcu Gerçekçi Edebiyat Odağında Gazap Üzümleri'nde Toplumsal Cinsiyet Rolleri ve Kadın Gerçekliği», Humanitas 9/18 (2021), 253–272.
• Orhan Kemal, Bereketli Topraklar Üzerinde (1954). Çukurova'ya inen köylülerin yolculuğunu Joadlar'ın yolculuğuyla karşılaştırın.